1. 2.3.1 Шматчленныя складаназалежныя сказы

За аснову раздзела ўзяты матэрыял вучэбнага дапаможніка Т. Рамзы «Сінтаксіс: Тэарэтычны курс».

Шматчленныя складаназалежныя сказы маюць у сваім складзе больш за дзве даданыя прэдыкатыўныя часткі. У залежнасці ад тыпу адно­сінаў паміж галоўнай і даданымі часткамі адрозніваюць сказы з паслядоў­ным, сузалежным і змешаным падпарадкаваннем.

Паслядоўнае падпарадкаванне прэдыкатыўных частак прадугледж­вае паслядоўную залежнасць адной часткі ад другой (наступнай ад папя­рэдняй; на ўзор звёнаў ланцужка), напр.:

¹Мець шчаслівае дзяцінства – гэта тое самае, ²што мець запасны сонечны аэрадром, ³куды можна ў думках апусціцца, ⁴каб адпачыць душой і целам, калі ўжо няма ніякіх сіл вытрымліваць крутыя віражы дарослай дарогі (М.Д.).

[¹...], (²што ...), (³куды ...), (⁴каб ...), (⁵калі ...).

Сузалежнае падпарадкаванне прэдыкатыўных частак прадугледж­вае адначасовую залежнасць дзвюх (ці больш) даданых частак ад галоўнай, напр.:

¹Змяркалася, ²калі ўсе, свае і госці, параз’ехаліся, ³калі Лісань пат­нула ў цішыні адвячорка (Карам.).

[¹...], (²калі ...), (³калі ...).

Сузалежнае падпарадкаванне можа быць:

• аднароднае, калі прэдыкатыўныя часткі адказваюць на адно і тое ж пытанне, адносяцца да аднаго і таго ж слова ў галоўнай ці яе ўсёй, звяз­ваюцца з ёй адным і тым жа злучнікам ці злучальным словам, з’яўляюцца аднатыпнымі паводле будовы і значэння (таму самі могуць звязвацца злучнікамі і, або, ці), напр.: ¹Часам Лабановічу здавалася, ²што школа ад­стае, ³што вынікі дасягнуты нязначныя і ⁴што наогул ён няважны на­стаўнік (К-с).

[¹...], (²што ...), (³што ...) і (⁴што ...).

• неаднароднае, калі прэдыкатыўныя часткі адказваюць на розныя пытанні, звязваюцца рознымі злучнікамі ці злучальнымі словамі, адносяц­ца да розных тыпаў паводле значэння, хаця могуць тлумачыць адно і тое ж слова з галоўнай часткі ці яе ўсю, напр.: ¹Калі яны выйшлі на вуліцу, ²было цёмна, ³хоць на небе і высыпалі буйныя белыя зоркі (Кудр.).

(¹калі ...), [²...], (³хоць ..,).

Змешанае падпарадкаванне прэдыкатыўных частак прадугледжвае адначасовую наяўнасць і паслядоўнай, і сузалежнай сувязяў, напр.: ¹Я ўдзяч­ны лёсу, ²што з усіх краёў ён выбраў для мяне навекі гэты, ³дзе бальшакі прастуюць між гаёў, а ⁴па сцяжынках коцяцца ранеты, ⁵дзе Нарач мые сінія шаўкі і ⁶п’юць з Дняпра паўдзённыя вясёлкі, ⁷дзе з салаўямі дражняц­ца шпакі і ⁸не змаўкаюць перапёлкі (Бур.).

[¹...], (²што ...), (³дзе ...), а [⁴ ...], (⁵дзе ...) і (⁶...), (⁷дзе...)і (⁸...).

4. 2.4 Бяззлучнікавы складаны сказ

За аснову раздзела ўзяты матэрыял вучэбнага дапаможніка Т. Рамзы «Сінтаксіс: Тэарэтычны курс».

Бяззлучнікавы складаны сказ – такі тып складанага сказа, прэдыка­тыўныя часткі якога звязваюцца інтанацыяй, без злучнікаў ці злучальных слоў. Прыметамі такіх сказаў з’яўляюцца адсутнасць злучнікаў і злучаль­ных слоў, дыфузнасць, недастатковая выразнасць семантыка-сінтаксічных адносінаў паміж прэдыкатыўнымі часткамі.: Маланкі прапальваюць неба, ад іх робіцца празрыста-светлай самая цёмная ноч. Жыхае маланка, жоўта-залатое святло расцячэцца па небе, па зямлі, па халоднай шыбе (Дайн.).

Побач з інтанацыяй можна вылучыць наступныя сродкі сувязі прэ­дыкатыўных частак у бяззлучнікавым складаным сказе:

1) апорныя словы – размешчаныя ў першай прэдыкатыўнай частцы дзеясловы, прэдыкатывы, ацэначныя словы, якія пашыраюцца ў наступнай: Думаў: недзе пасівеў чалавек ад думак, ад перажыванняў (Кудр.); Было яс­на: прайсці па горадзе да станцыі нам не ўдасца (Сач.);

• указальныя словы (усё, так, такі, яно, нішто і інш.), што выкарыс­тоўваюцца ў першай частцы і патрабуюць свайго тлумачэння: Усё навокал было знаёмае і звычайнае: даверліва шапацелі грушы, дрымотна чарнелі на могілках купы вербаў і акацый, шарэў ледзь відна ў цемры туман на балоце (I.М.);

• анафарычныя займенныя словы ў другой частцы, якія замяшчаюць змест першай: Спрэчка не была скончана – гэта разумеў кожны з іх (Хадк.);

• структурная непаўната адной з частак, што сігналізуе пра яе сэнса­вую залежнасць: Спёкай напоўнены конаўкі, мёдам дрымотным – збаны (Вял.);

• лексічныя сродкі (сінонімы, антонімы, лексіка-тэматычнае кола слоў і г.д.): Ля самага ляска за рунню быў відзен хутар: гумно наводшыбе, пра­даўгаватая, як прыплюснутая, хата, насупраць яе хлеў (А.Ж.);

• агульны даданы член сказа: У садзе за хатай каваля спяваюць бе­расцянкі, свішчуць шпакі (Вол.);

• суаднесенасць часава-трывальных формаў і мадальных планаў выказ­нікаў: Блізка зарыпеў снег – на вузкай сцежцы Андрэй заўважыў аленяў (Карам.);

• паралелізм будовы: Пасееш учынак – пажнеш прывычку, пасееш прывычку – пажнеш характар, пасееш характар – пажнеш лес (Пр.);

• парадак размяшчэння прэдыкатыўных частак, што ўказвае на іх за­лежнасць: Сабака ў старога вадзіўся заўсёды – як гэта жыць у лесе без са­бакі? (Карам.); У хаце прыкметна пашарэла: на дварэ ткаўся спакойны не­прыкметны дождж (Кудр.).

Паводле адносінаў, якія ўзнікаюць паміж прэдыкатыўнымі часткамі, такія сказы падобныя ці да складаназлучаных, ці да складаназалежных. У залежнасці ад гэтага вылучаюць два тыпы бяззлучнікавых складаных ска­заў – адкрытай і закрытай структуры.

Бяззлучнікавыя складаныя сказы адкрытай структуры маюць прэ­дыкатыўныя часткі, якім уласціва аднатыпная будова, адносная сэнсавая незалежнасць, граматычная раўнапраўнасць, пералічальныя адносіны між імі (адначасовасці ці паслядоўнасці), наяўнасць (факультатыўна) агульнага даданага члена ці агульнай прэдыкатыўнай часткі: Глыбокі сыпкі снег п’я­ніў даўно забытым пахам змерзлай на сцюжы кужэльнай бялізны, цішыня і замецены снегам лес нагадвалі нешта роднае, страчаную і недасяжную во­лю (Грах.); Лісце дрэў памерла, адшумела, зялёны колер ператварыўся ў жоў­ты, чырвоны, буры, каштанавы, агніста-карычневы, аранжавы... (Дайн.).

Бяззлучнікавыя складаныя сказы закрытай структуры характары­зуюцца наяўнасцю толькі дзвюх прэдыкатыўных частак, якім ўласціва струк­турная рознааформленасць, сэнсавая залежнасць адной часткі ад другой; падпарадкавальныя адносіны паміж імі: тлумачальныя, часавыя, умоўныя, прычынна-выніковыя і інш.: На беразе Сажа спыніўся: куды далей ехаць? (Карам.); Максім ірвануў дзверы ў другую палавіну – там было пуста і ціха (Кудр.); Раптам у акне дзынкнула шкло: нехта, усё роўна як птушка, дзеў­бануў шыбу (Карам.).

Семантыка-сінтаксічныя адносіны паміж прэдыкатыўнымі часткамі бяззлучнікавых складаных сказаў закрытай структуры вызначаюцца дыфе­рэнцыраванасцю / недыферэнцыраванасцю значэнняў, г.зн. адрозніваюць ад­назначныя (дакладныя) і кантамінаваныя адносіны.

Да сказаў з дыферэнцыраванымі семантыка-сінтаксічнымі адно­сінамі належаць сказы са значэннем:

тлумачэння: Добра кажуць мудрыя старыя: закаханы і вар’ят – ад­но і тое ж (Дзяр.);

прычыны: Відаць заліты чырванню дом – узышло сонца (Адамч.);

супастаўлення: Мы ўжо не просім міласці ў прыроды – прырода мо­ліць літасці ў нас (Грах.);

параўнання: Не спала матка, ловячы кожны шолах ветру і дажджу за акном; варочаўся з боку на бок, злосна соп бацька, вачэй не звёўшы (Карам.).

Да сказаў з недыферэнцыраванымі семантыка-сінтаксічнымі ад­носінамі належаць сказы са значэннем:

умоўна-часавым: Напралом ідуць – валасоў не шкадуюць (народн.);

прычынна-выніковым: Хата зачынена – усе на полі (Адамч.);

супраціўна-саступальным: Колькі ні старайся – усяго не пераробіш (Ц.Г.).