1. Ірі мөлшердегі кедендік баждарды, салықтарды, кедендік алымдарды немесе басңа да кедендік төлемдерді төлеуден жалтару -

2. Лауазымды адам өзінің қызмет бабын пайдалана отырып жасаган дәл сол іс-әрекет -

3. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген, қылмыстық топ жасаған іс-әрекеттер -

Ескерту.

Бересінің сомасын, Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген есептелген өсімпұлдарды, айыппулдар сомасын өз еркімен телеген адам, егер оның әрекеттерінде өзге қылмыс қурамы болмаса, осы баптың бірінші бөлігі бойынша қылмыстық жауаптылықтан босатылады.

Қылмыстық кодекстің 236-бабында ірі мөлшерде кеден бажын, салықтарды, ке-ден алымдарын, лицензия бергені үшін алынатын алымдарды немесе басқа кедендік төлемдерді төлеуден жалтарғаны үшін қылмыстық жауаптылық көзделген.

Қылмыстық құқық бұзушылықтың объектісі мемлекеттік кеденді реттеу саласында қалыптасқан қоғамдық қатынастар.

Қылмыстық қүдық бүзушылықтың заты - кеден төлемдері мен алымдары.

Қазақстан Республикасындағы кеден ісі туралы кодекстің 18-бабына сэйкес кеден төлемдеріне - кеден бажы, кеден ақы жэне басқалар; кеден алымына - лицензиялар бер-гені үшін алым, маманның кедендік ресімдеу жөніндегі біліктілік аттестатын бергені үшін алым, кедендік ресімдеу үшін кедендік алым, тауарларды сақтау үшін кедендік алым, тауарларды кеденнен ілесе өткізгені үшін кедендік алымдар жатады.

Объективтік жағынан қылмыстық кұқық бұзушылық эрекетсіздік арқылы - кеден төлемдері мен алымдарын төлеуден жалтару арқылы жүзеге асырылады. Осыған орай кінэлі адамның кеден төлемдері мен алымдарын төлеуге міндетті болғанын жэне оны жүзеге асыруға толық мүмкіндігі болғанын анықтау өте қажет. Қьшмыстық кодекстің 236-бабының негізгі шарты - қылмыстық кұқық бұзушылық үшін жауаптылықтың ірі мөлшердегі кеден төлемдері мен алымдарын төлеуден жалтарған жағдайда ғана орын алатыны болып табылады.

Қылмыстық кодекстің 3-бабының 38-тармағына сэйкес «егер төленбеген кеден төлемдерінің құлы бес мың айлық есептік көрсеткіштен асса, кеден төлемдерін төлеуден жалтару ірі мөлшерде жасалған деп танылады», - делінген. Бұл жерде төлемдер мен алымдарды төлеуден жалтарудың тэсілдері сан қилы болуы мүмкін. Олар алдау әрекеттері: кеден декларациясына көрінеу жалған мэліметтер енгізу; жалған құжаттарды пайдала-ну т.б. эрекеттер, қылмыстық құқық бұзушылықтың саралау үшін мұлдай тэсілдердің маңызы жоқ, бірақ бұлар жаза тағайындағанда еске алынуы мүмкін. Қылмыстық қүдық бұзушылық құрамы формальдық, ол төлемдер мен алымдарды төлеуден жалтарған уақыттан бастап аяқталған деп саналады.

Осы қылмыстық күқьтк бұзушылық құрамын Қылмыстық кодекстің 234-бабындағы экономикалық контрабанда, 286-бабындағы айналыстан алынған заттардың немесе айна-лысы шектелген заттардың контрабандасы қүрамдарынан ажырата білудің маңызы зор. Осыған байланысты істелген іс-эрекеттер де Қылмыстық кодекстің 234, 286-баптарын-да көрсетілген белгілері жоқ болуы, оның ішінде осы баптарда көрсетілген қылмыстың арнаулы заттарының, қылмыстың осы құрамдарға тэн тэсілдерінің орын алмауы басты шарт болып табылады.

Қылмыстық қү_қық бұзушылық субъективтік жағынан тікелей қасақаналықпен істе-леді. Кінэлі адам ірі мөлшердегі кеден алымдары мен төлемдерін төлеуден жалтарғанын се-зеді жэне соны тілеп әрекет істейді. Қылмыстық кұкық бұзушылық ниет- пайдакүнемдік.

Қылмыстың субъектісі - кеден төлемдері мен алымдарын төлеуге міндетті кез келген 16-ға толған есі дұрыс адам.

Қылмыстық кодекстің 236-бабының 2-тармағында осы қылмыстың ауырлататын түрі: лауазымды адамның қызмет бабын пайдаланып жасаған эрекеті; ал баптың 3-бөлігінде:

Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген, қылмыстық топ жасаған іс-әрекеттер үшін қылмыстық қүкық бұзушылық аса ауырлататын құрамы көрсетілген.

ҚК-тің 236-бабының ескертулерінде: Егер Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген бересінің сомасын, есептелген өсім-пүлдарды, айыппүлдар сомасын өз еркі-мен төленген адамның әрекетінде өзге қылмыстың құрамы толмаса, ол осы баптың бірін-ші бөлігі бойынша қылмыстық жауаптылықтан босатылады.

237-бап. Оңалту және банкроттық кезіндегі қуқыққа сыйымсыз әрекеттер

1. Мүліиті немесе мүліктік міндеттемелерді, мүлік, оның мөлшері, орналасқан жері ту-ралы мәліметтерді не мүлік туралы өзге де ақпаратты жасыру, мүлікті өзгенің иелігі-не беру, мүлікті иеліктен шығару немесе жою, сол сияқты бухгалтерлік және (немесе) есептік құжаттаманы не экономикалық қызметін көрсететін өзге де құжаттарды жа-сыру, жою, бұрмалау, егер Бұл әрекеттерді қурылтайшы (қатысушы), лауазымды адам, заңды тулганың органдары, дара кәсіпкер, сол сияқты борышкердің мүлкі мен істерін басқару жөніндегі өкілеттіктер берілген адаи оңалту немесе банкроттық кезінде немесе банкроттықты күнілгері біле отырып, жасаса және олар ірі залал келтірсе -

2. Өзінің шынмәнінде дәрменсіздігін (банкроттығын) білетін қүрылтайшы (ңатысушы), лауазымды адам, заңды тулганың органдары, дара кәсіпкер, сол сияқты дәрменсіз борышкердің мүлкі мен істерін басқару жөніндегі өкілеттіктер берілген адам банкроттық рәсімі немесе оңалту рәсімі кезінде басқа кредиторларга көрінеу залал келтіре отырып, жекелеген кредиторлардың мүліктік талаптарын қуқыққа сыйымсыз ңанагаттандыруы, егер бұл іс-әрекет ірі залал келтірсе -

Кэсіпкерлік немесе басқа да экономикалық қызмет кэсіпкердің өзіне немесе несие берушілерге залал келтіру тэуекелімен тікелей байланысты өзі кэсіпкерлік қызмеггі жүзеге асыруға байланысты несие берушілердің талаптарын қанағаттандыра алмайтын жеке кәсіпкер сот шешімі бойынша банкрот деп танылуы мүмкін (ҚР АК-нің 27-бабы). Заңды ұйымдарда осындай негіздермен банкрот деп танылады (ҚР АК-нің 52-57-бапта-ры). Қазақстан Республикасының 1997 жылы қаңтардың 21-індегі «Банкроттық туралы» Заңы.

Жеке кэсіпкердің немесе занды түлғалардың соттың банкрот деп тануының негізі жэне тэртібі немесе олардың өзін ерікті түрде банкрот деп жария етуі, сондай-ақ банкрот болған заңды түлғалардың қызметін тоқтату мэселелері Қазақстан Республикасының «Банкроттық туралы» арнаулы Заңы арқылы реттеледі.

Жеке кэсіпкерді немесе занды үйымды сот шешімімен банкрот деп жариялау жэне оларды жабу, тарату процесінде кейбір адамдар эр түрлі қиянаттар мен заңсыз іс-эрекеттер жасап, азаматқа, ұйымға, мемлекетке ірі зиян келтіруі мүмкін. Мұндай ретте олардың іс-әрекеті қылмыстық қүқық бұзушылық деп танылуы мүмкін. Осыған орай Қылмыстық кодекстің 237-бабында: Мүлікті немесе мүліктік міндеттемелерді, мүлік, оның мөлшері, орналасқан жері туралы мэліметтерді не мүлік туралы өзге де ақпаратты жасыру, мүлікті өзгенің иелігіне беру, мүлікті иеліктен шығару немесе жою, сол сияқты бухгалтерлік жэне (немесе) есептік құжаттаманы не экономикалық қызметін көрсететін өзге де қүжаттарды жасыру, жою, бүрмалау, егер Бұл эрекеттерді қүрылтайшы (қатысушы), лауазымды адам, завды тұлғаның органдары, дара кэсіпкер, сол сияқты борышкердің мүлкі мен істерін басқару жөніндегі өкілеттіктер берілген адам оңалту немесе банкроттық кезінде немесе банкроттықты күнілгері біле отырып, жасаса жэне олар ірі залал келтірсе, банкроттық жағдайындағы заңсыз іс-эрекеттер деп танылады деп белгіленген.

Қылмыстық қүқық бұзушылықтың тікелей объектісі — банкроттық жағдайдағы несие берушілердің талаптарын қанағаттандыруды реттейтін қоғамдық қатынастар.

Объективтік жағынан қылмыстық құдық бұзушылық мынадай іс-эрекеттер нысанын істеу арқылы жүзеге асырылады; 1) мүлікті немесе мүліктік міндеттемелерді, мүлік, оның мөлшері, түрған жері туралы мэлімет-терді, не мүлік туралы өзге де ақпаратты жасыру; 2) мүлікті өзгенің иелігіне беру; 3) мүлікті иеліктен шығару; 4) мүлікті жою; 5) экономикалық қызмет көрініс табатын бухгалтерлік жэне өзге де есеп құжаттарын жасыру, жою, бүрмалау.

Қылмыстың нақты жасалу нысандарына қарап қылмыстық кұқық бүзушылықтың заты — мүлік, мүліктік міндеттеме, мүлік туралы мэліметтер, бухгалтерлік жэне өзге де есеп құжаттары болуы мүмкін. Іс-эрекет белсенді эрекет күйінде (беру, иеліктен шығару, жою, бүрмалау) немесе әрекетсіздік нысанда (мүліктік міндеттемелерді немесе мүлік жөніндегі өзге де ақпаратты жасыру) арқылы жасалады.

Қүрылысы жағынан бү_л қылмыстық құқық бұзушылық материалдық қүрамға жата-ды. Осыған орай қылмыстың зардабы - ірі зиян келтіру орын алуы шарт жэне де себепті байланысты анықтау қажет.

Осы қылмыстық құқық бүзушылық қүрамының объективтік жағының міндетгі бел-гісі — қылмыстық құқық бү-зушылықтың істелу жағдайы болып табылады. Бұл несие берушілердің талабын қанағаттандыра алмайтын банкроттық немесе банкроттықты күн ілгері білу жағдайында істелген әрекет. Қылмыстық қү_қық бұзушылық ірі зиян кел-тірілген уақыттан бастап аяқталған деп танылады. Бұ_л зиян азаматтарға, ұйымдарға, мемлекетке келтірілуі мүмкін. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінің 21 жэне 51 -баптарында несие берушілердің талаптарын қанағаттандыру тэртібі белгіленген, оларға: 1) кэсіпкер немесе занды ұйымның азаматгардың өміріне жэне денсаулығына кел-тірілген зиян үшін, сондай-ақ алимент өндіріп алу жөніндегі талаптарын қанағаттандыру жөніндегі жауапкершілігі; 2) еңбек шарты бойынша жұмыс істейтін адамдардың еңбегіне ақы төлеу жэне авторлык шарттар бойынша сыйақы төлеу; 3) бюджетке немесе бюджет-тен тыс қорларға міндетті төлемдер жөніндегі мемлекетке берешек; 4) несие берушілер жатады.

Зиян осы жоғарыда көрсетілген кез келген адамға, сондай-ақ міндетті төлемдерді алмаған жағдайда немесе несие беруші болып табылған ретте мемлекетке де келтірілуі мүмкін.

Субъективтік жағынан қылмыстық құқық бұзушылық қасақаналықтың екі түрімен (тікелей немесе жанама) жүзеге асырылады. Кінэлі адам мүлікті немесе мүліктік міндет-темелерді, мүлік, оның мөлшері, тұрған жері туралы мэліметтерді не мүлік туралы өзге де ақпаратты жасырғанын, мүлікті өзгенің иелігіне беретінін, оны иеліктен шығаратынын немесе жоятыны, сондай-ақ экономикалық қызмет көрініс табатын бухгалтерлік жэне өзге де есеп қүжаттарын жасырғанын, жойғанын, бұрмалағанын сезеді, одан ірі зиян ке-летінін күні бүрын біледі жэне оның болуын тілейді (тікелей қасақаналық) немесе оған саналы түрде жол береді не оған немқұрайды қарайды (жанама қасақаналық).

Қылмыстық қүдық бұзушылықтың субъектісі - арнаулы, ол ұйымның басшысы неме-се меншік иесі, не жеке кэсіпкер.

Қылмыстық кодекстің 237-бабының 2-тармағында осы қылмыс қү_рамының ауырла-татын түрі көрсетілген. Ол өзінің шын мәнінде дэрменсіздігін (банкроттығын) білетін құрылтайшы (қатысушы), лауазымды адам, заңды түлғаның органдары, дара кэсіпкер, сол сияқты дэрменсіз борышкердің мүлкі мен істерін басқару жөніндегі өкілеттіктер берілген адам банкроттық рәсімі немесе оңалту рэсімі кезінде басқа кредиторларға көрінеу залал келтіре отырып, жекелеген кредиторлардың мүліктік талаптарын құқыққа сыйымсыз қанағаттандыруы, егер Бұл іс-эрекет ірі залал келтірсе - келтіре отырып қанағаттандыруы болып табылады. Бү_л жерде кінэлі адам Азаматтық кодекстің арнайы баптарының талап-тарын бұзу арқылы несие берушілердің талабын қанағаттандырудың заңды белгіленген кезегін өрескел бұзады, сөйтіп жекелеген несие берушілерге артықшылық жасай оты-рып, басқа несие берушілерге ірі мөлшерде зиян келтіреді.

Қылмыстық құқық бүзушылық тікелей қасақаналықпен істеледі. Өйткені ү_йым бас-шысы немесе меншік иесі жекелеген несие берушілердің талабын заңсыз қанағаттандыра отырып, басқа несие берушілерге мүліктік залал келтіретінін сезеді жэне сол зардаптың болуын тілейді (тікелей қасақаналық) немесе соған саналы түрде жол береді немесе бүған немқүрайды қарайды (жанама қасақаналық).

Қылмыстық қүқық бүзушылықтың субъектісі - үйым басшысы, не меншік иесі неме-се жеке кэсіпкер.

238-бап. Әдейі банкроттық

Әдейі банкроттық, ягни жеке мүдделері немесе өзге адамдардың мудделері үшін қурылтайшының (қатысушының), лауазымды адамның, коммерциялық немесе өзге де ұйымда басқару функцияларын орындайтын адамның, заңды адам органдарының, сол сияқты дара кәсіпкердің әрекеттері (әрекетсіздігі) нәтижесінде жасалган, ірі залалға не- месе өзге де ауыр зардаптарға әкеп соқңан, төлем қабілетсіздігін ңасақана жасауы немесе үлғайтуы -

Қылмыстық кодекстің 238-бабында: Әдейі банкроттық, яғни жеке мүдделері немесе өзге адамдардың мүдделері үшін құрылтайшының (қатысушының), лауазымды адамның, коммерциялық немесе өзге де ұйымда басқару функцияларын орындайтын адамның, заңды адам органдарының, сол сияқты дара кэсіпкердің эрекеттері (эрекетсіздігі) нэтижесінде жасалған, ірі залалға немесе өзге де ауыр зардаптарға экеп соққан, төлем қабілетсіздігін қасақана жасауы немесе үлғайтуы — деп түсінік берілген.

Қылмыстың тікелей объектісі, ҚК-тің 237-бабында көрсетілген қьшмыстық құқық бұзушылық құрамының объектісімен бірдей.

Объективтік жағынан көрсетілген қылмыс қүрамы: 1) қылмысты эрекет күйінде; 2) ірі залал немесе өзге де ауыр зардаптар келтіру арқылы жэне 3) іс-эрекет пен зардаптың арасындағы себепті байланыс арқылы сипатталады. Қылмыстық құқық бұзушылық эрекет эдейі банкроттық жағдайында жасалады. Әдейі банкроттық дегеніміз қасақана төлем қабілетсіздігін жасау немесе үлғайту (зиянды мәмілелер жасау, бухгалтерлік есеп-ті шатыстыру, ақша қаражатын ұйым мүддесінен тысқары жағдайларға жұмсау) болып табылады.

Әдейі банкроттықтан келген ірі залалға - несие берушілердің, акциз иелерінің, басқа да контрагенттің экономикалық, қаржы жағдайын елеулі түрде күйзелту эрекеттері, ал өзге де ауыр зардаптарға эдейі банкроттықтың эсерінен көптеген қызметкерлердің жү_мыссыз қалуы, маңызды мемлекеттік немесе қоғамдық шаралардың іске аспай қалуы, несие берушінің ауыр күйзеліске, ауруға шалдығуы т.б. жатады.

Әдейі банкроттықтағы келтірілген зардап пен істелген іс-эрекеттің арасында се-бепті байланыс болуы шарт. Қылмыстық құқык бүзушылык құрамы - материалдық. Қылмыстық қүкьтк бұзушылық заңда көрсетілген ірі зиян немесе өзге де ауыр зардаптар орын алған жағдайда аяқталған деп табылады.

Қылмыстық қү_қық бұзушылық субъективтік жағынан тікелей немесе жанама қасақаналықпен жүзеге асырылады. Кінэлі адам эдейі төлем қабілетсіздігін жасағанын немесе үлғайтқанын біледі жэне одан ірі залал немесе өзге де ауыр зардаптар болатынын біледі жэне соның болуын тілейді (тікелей қасақаналық) немесе соған саналы түрде жол береді не бұған немқұрайды қарайды (жанама қасақаналык).

Осы қылмыстық құқык бұзушылық құрамының субъективтік жағының міндетті белгісі - қылмыстық құқык бұзушылық ниет болып табылады. Осы құрамның диспо-зициясында эдейі банк^оттық-коммерциялық ұйым басшысының, меншік иесінің, жеке кэсіпкердің жеке мүддесі немесе өзге адамдардың мүддесі үшін жүзеге асырылатындығы көрсетілген. Мұндай мүдделілік — мүліктік немесе мүліктік емес болуы мүмкін. Кінэлі адам жеке баю, басқадан кек алу немесе қоғамға жат мазмүлдағы ниеттерді басшылыққа алуы ықтимал.

Қылмыстық қү_қық бұзушылықтың субъектісі - арнаулы: коммерциялық ү_йым басшы-сы немесе меншік иесі, жеке кэсіпкер.

239-бап. Төлем қабілетсіздігіне дейін жеткізу

1.Мүлкін немесе мүліктік міндеттемелерін, мүлкі, оның мөлшері, орналасқан жері ту-ралы мәліметтерді не мүлкі туралы өзге ақпаратты жасыру, мүліиті өзгенің иелігіне беру, мүлікті иеліктен шығару немесе жою, сол сияқты бухгалтерлік және (немесе) есеп-тік құжаттаманы не экономикалық қызметін көрсететін өзге де қужаттарды жасыру, жою, бүрмалау, егер ірі залаға әкеп соққан төлем қабілетсіздігіне әкелген бул әрекеттерді (әрекетсіздікті) қурылтайшы (қатысушы), лауазымды адам, коммерциялық немесе өзге де ұйымда басқару функцияларын орындайтын адам, заңды тулганың органдары, сол сияқты дара кәсіпкер жасаса -

2.Сақтандыру (қайта сақтандыру) уйымының, жинақтаушы зейнетақы қорының, банктің ірі қатысушысы-жеке тұлганың, ірі қатысушысы-заңды тулғаның бірінші басшысының не сақтандыру (қайта сақтандыру) уйымының, жинақтаушы зейнетақы қорының, банктің, зейнетаңы активтерін инвестициялық басқаруды жүзеге асыратын уйымның басқару органының немесе атқарушы органының фунщияларын турақты, уақытша не арнайы өкілеттік бойынша орындайтын адамның сақтандыру (қайта сақтандыру) уйымын, жинақтаушы зейнетақы қорын, банкті мәжбүрлеп таратуга өкеп соққан төлем қабілетсіздігіне әкелген қасақана әрекеті (әрекетсіздігі) -

Қылмыстық кодекстің 239-бабына төлем қабілетсіздігіне дейін жеткізгендік үшін қылмыстық кұқық бұзушылық үшін жауаптылык көзделген. Осы бапта мүлкін немесе мүліктік міндеттемелерін, мүлкі, оның мөлшері, орналасқан жері туралы мэліметтерді не мүлкі туралы өзге ақпаратты жасыру, мүлікті өзгенің иелігіне беру, мүлікті иеліктен шығару немесе жою, сол сияқты бухгалтерлік жэне (немесе) есептік құжаттаманы не экономикалық қызметін көрсететін өзге де құжаттарды жасыру, жою, бұрмалау, егер ірі залаға экеп соққан төлем қабілетсіздігіне экелген Бұл эрекеттерді (эрекетсіздікті) кұрылтайшы (қатысушы), лауазымды адам, коммерциялық немесе өзге де ұйымда басқару функцияларын орындайтын адам, завды тұлғаның органдары, сол сияқты дара кэсіпкер жасаса, төлем қабілетсіздігіне дейін жеткізу болып табылады деп көрсетілген.

Осы баптың 2-бөлігінде қылмыстык құқық бүзушылықтың ауырлалатын түрі.

Сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымының, жинақтаушы зейнетақы қорының, банктің ірі катысушысы-жеке түлғаның, ірі қатысушысы-заңды түлғаның бірінші басшысының не сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымының, жинақтаушы зейнетақы қорының, банктің, зейнетақы активтерін инвестициялық басқаруды жүзеге асыратын ұйымның басқару органының немесе атқарушы органының функцияларын тү_рақты, уақытша не арнайы өкілеттік бойынша орындайтын адамның сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымын, жинақтаушы зейнетақы қорын, банкті мэжбүрлеп таратуға экеп соққан төлем қабілетсіздігіне экелген қасақана эрекеті (эрекетсіздігі), (239-баптың 2-бөлігі) деп көрсетілген.

Қылмыстық құқық бұзушылықтың объективтік жағы заңда көрсетілген субъектілердің эрекеті немесе эрекетсіздігі салдарынан сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымын, ашық жинақтаушы зейнетақы қорын, банкті мэжбүрлеп таратуға экеп соққан төлем қабілетсіздігіне жеткізу арқылы сипатталады. Қылмыстық қүкьщ бұзушыльщ субъективтік жағынан қасақаналықпен жүзеге асы-рылады. Қылмыстық ниет пайдакүнемдік жэне басқадай - эртүрлі болуы мүмкін. Қылмыстық құқық бүзушылық субъектісі - арнаулы. Сақтандыру (қайта сақтандыру) үйымының, жинақтаушы зейнетақы қорының, банктің, зейнетақы активтерінің инвестиялық басқаруды жүзеге асырған ұйымының басқару немесе атқарушы органының функцияларын орындайтын тұлға.

240-бап. Жалған банкроттық

Құрылтайшының (қатысушының), лауазымды адамның, коммерциялық немесе өзге де үйымда басқару функцияларын орындайтын адамның, заңды адам органдарының, сол сияқты дара кәсіпкердің әрекеттері және (немесе) қабылдаган шешімдері нәтижесінде кредиторларга тиесілі төлемдерін кейінге қалдыру немесе бөліп-бөліп төлеу немесе борышын азайту, сол сияқты борышын төлемеу үшін кредиторларды жаңылыстыру мақсатында өзінің төлем қабілетсіздігі туралы көрінеу жалган хабарлауы, егер бұл іс-әрекет ірі залал келтірсе -

Қылмыстық кодекстің 240-бабында жалған банкроттық үшін қылмыстық жауаптылық белгіленген. Осы бапта қү_рылтайшының (қатысушының), лауазымды адамның, коммерциялық немесе өзге де ұйымда басқару функцияларын орындайтын адамның, заңды адам органдарының, сол сияқты дара кэсіпкердің эрекеттері жэне (немесе) қабылдаған шешімдері нәтижесінде кредиторларға тиесілі төлемдерін кейінге қалдыру немесе бөліп-бөліп төлеу немесе борышын азайту, сол сияқты борышын төлемеу үшін кредиторларды жаңылыстыру мақсатында өзінің төлем қабілетсіздігі туралы көрінеу жалған хабарлауы, егер бұл іс-эрекет ірі залал келтірсе, жалған банкроттық болып табы-лады деп белгіленген.

Қылмыстық құқық бүзушылықтың тікелей объектісі Қылмыстық кодекстің 237, 238-баптарындағы көрсетілген қылмыс объектілерімен бірдей.

Қылмыстық құдық бүзушылықтың объективтік жағы мынадай үш түрлі белгілермен сипатталады: 1) қылмыстық күкьтқ бұзушылық іс-эрекет нысанында істеу; 2) қылмыстық қүқық бұзушылық зардаптың орын алуы; 3) іс-эрекет пен зардаптың арасындағы себепті байланыс.

Бұл жерде эрекет - жалған банкрот деп жариялау, яғни өзінің дәрменсіздігі туралы көпе-көрінеу жалған хабарлау арқылы көрініс табады.

Кінәлі адам Бұл эрекетті несие берушінің тиесілі төлемдерді төлеу жөніндегі талап-тарды қойған уақытында немесе одан бүрын жүзеге асыруы мүмкін. Сырттай қарағанда жалған банкроттықты жариялау занды сияқты болып көрінеді. Бірақ шын мазмүны жағынан мүлдай хабарлау жалған болуы қажет. Шындығында коммерциялық үйым басшысы, меншік иесі, жеке кэсіпкер экономикалық қызметтің толыққанды субъектісі бола отырып несие берушілердің алдында өз міндеттемелерін орындауға, төлемдерді қайтаруға толық мүмкіндігі болады. Бірақта өзін жалған банкротпын деп хабарлап, осы-ны қуаттайтын өтірік ресми құжаттар жасау арқылы несие берушілердің алатын занды төлемдерін кейінге қалдыру немесе бөліп-бөліп төлеу, сондай-ақ борышын азайту, төлемеу арқылы олардың мүддесіне қиянат жасап, ірі зиян келтіреді. Бұл ретте жалған ресми кркат жасау жалған банкроттық құрамын жүзеге асырудың тәсілі ретінде көрініс табатындықтан барлық іс-эрекеттер Қылмыстық кодекстің 240-бабымен қамтылады. Қылмыстық қүдық бүзушылық қүрамы - материалдық. Заңда көрсетілген ірі зиян кел-тіру орын алған кезден бастап ол аяқталған деп танылады.

Субъективтік жағынан қылмыстық құқық бүзушылық тікелей қасақаналықпен жэне арнаулы банкроттықты жариялай отырып несие берушілерге ірі зиян келтіретінін сезеді жэне Бұл зиянның болатынын күні бүрын біледі жэне оның болуын белгілі бір мақсатты басшылывда ала отырып тілейді. Бү_л мақсат несие берушілерді жаңылыстыру болып та-былады. Осының нэтижесінде кінэлі адам: несие берушілерге тиесілі төлемдерді кейінге қалдыру немесе бөліпбөліп төлеу немесе борышын азайту, сол сияқты борышын төлемеу мақсаттарына жету мүмкіндігін жүзеге асыруы мүмкін. Қылмыстық қүқық бұзушылық субъектісі: коммерциялық ү_йым басшысы немесе меншік иесі, сондай-ақ жеке кэсіпкер.

241-бап. Қазақстан Республикасының бухгалтерлік есеп пен қаржылық есептілік туралы заңнамасын бұзу

Бухгалтерлік есеп жүргізуге уәкілетті адамның ірі залал келтірген, Қазақстан Республикасының заңнамасында көзделген мәліметтерді құжаттаудан жалтаруы не осы адамның бухгалтерлік құжаттамага упымның шаруашылық және ңаржылық қызметі ту-ралы көрінеу жалган ақпаратты енгізуі, сол сияқты бухгалтерлік құжаттаманы олардың сақталу мерзімі өткенге дейін жоюы -

Бухгалтерлік есеп жүргізуге уэкілетті адамның заңдарда көзделген мэліметтерді қркаттаудан жалтаруы не осы адамның бухгалтерлік құжаттарды ұйымның шаруашылық жэне қаржы қызметі туралы көпе-көрінеу жалған ақпаратты енгізуі, сондай-ақ ірі зиян келтірген Қазақстан Республикасының бухгалтерлік есеп пен қаржылық есептілік туралы заңнамасын бұзу мерзімі аяқталғанға дейін жойғаны үшін қылмыстық қүқык бұзушылық үшін жауаптылық 241-бапта көрсетілген.

Қылмыстық қүдық бұзушылықтың объектісі - бухгалтерлік есеп ережелерін реттей-тін қоғамдық қатынастар. Бұл қатынастар «Бухгалтерлік есеп пен қаржылық есептілік туралы» 2007 жылғы 28 ақпандағы Қазақстан Республикасы заңымен реттеледі.

Қылмыстық құқык бұзушылық объективтік жағынан іс-эрекеттер, қылмыстық зардап жэне себепті байланыс белгілері бойынша сипатталады. Бұл жерде әрекет: 1) бухгал-терлік есеп жүргізуге уэкілетті адамның заңдарда көзделген мэліметтерді қүжаттардан жалтаруы; 2) бухгалтерлік құжаттарда көпе-көрінеу жалған ақпарат енгізуі; 3) бухгалтер-лік қүжаттарды сақтау мерзімі аяқталғанға дейін жоюы арқылы жүзеге асырылады. Бү_л эрекеттер бухгалтерлік есеп-қисап қүжаттарына эр түрлі жалғандықтар жасау арқылы жүзеге асырылады. Қылмыстық қүқық бұзушылық қүрамының диспозициясы бланкет-тік болып табылады. Бухгалтерлік есеп ережелерін бұзу арнаулы заңдар мен басқа да нормативтік актілермен реттеледі. Осыған орай бухгалтерлік есеп жүргізуге уэкілетті адам заң талабына сэйкес барлық мэліметтерді қүжаттап отыруға міндетті жэне мүлдай мэліметтер шындыққа, дұрыс ақпаратқа негізделуі тиіс. Заңда бухгалтерлік кркаттарды сақтау мерзімі белгіленген, оны сақтау мерзімі өткенше жоюға жол берілмейді.

Кінэлі адам осы заң талаптарын бұза отырып, өз әрекеті бойынша ірі зиян келтіреді. Мұндай ретте іс-эрекет пен келтірілген зиянның арасындағы себепті байланысты анықтау қажет. Қылмыстық құқық бұзушылық құрамы материалдық, ол заңда көрсетілген зардап ірі зиян орын алған уақыттан бастап аяқталған деп танылады.

Қылмыстық құ-қьщ бұзушылық субъективтік жағынан тікелей немесе жанама қасақаналықпен істеледі. Кінэлі адам ұйымның шаруашылық және қаржы қызметі ту-ралы бухгалтерлік есеп ережелерін бұзғанын біледі, одан туатын зардапты көреді жэне соның болуын тілейді немесе соған саналы түрде жол береді.

Қылмыстық құқық бұзушылық ниет эр түрлі болуы мүмкін, оның іс-эрекетті саралауға қатысы жоқ, тек жаза тағайындағанда ғана еске алынады.

Қылмыстық құқық бү-зушылық субъектісі арнаулы - бухгалтерлік есеп жүргізуге уэкілетті адам.

242-бап. Банк операциялары туралы көрінеу жалған мәліметтер усыну

Банк жұмыскерлерінің заңды немесе жеке тулгалардың банк шоттары бойынша опера-циялар туралы көрінеу жалган мәліметтер усынуы, сол сияқты осы банктің іс жүзіндегі қаржылық жагдайымен көрінеу қамтамасыз етілмеген кепілгерліктер, кепілдіктер және өзге де міндеттемелер беруі, егер бул әрекеттер азаматқа, уйымга немесе мемлекетке ірі залал келтірсе немесе келтіруі мүмкін болс -

Банк қызметкерлерінің заңды немесе жеке түлғалардың банк шоттары бойынша опе-рациялар туралы көрінеу жалған мэліметтер беруі, сондай-ақ осы банктің іс жүзіндегі қаржы жағдайымен көрінеу қамтамасыз етілмеген кепілдемелер, кепілдіктер жэне өзге де міндеттемелер беруі, егер бү_л іс-эрекеттер азаматқа, ұйымға немесе мемлекетке ірі зиян келтірсе немесе келтіруі мүмкін болса Қылмыстық кодекстің 242-бабы бойынша қылмыстық жауаптылық туындайды.

Қылмыстық қүдық бұзушылықтың объектісі - банк операцияларын реттейтін қоғамдық қатынастар.

Қылмыстық құқық бұзушылық объективтік жағынан мынадай белгілермен сипатта-лады: 1) белсенді эрекет арқылы; 2) заңда көрсетілген зардапты келтіру; 3) эрекет пен келтірілген зардаптың арасындағы себепті байланыс. Әрекет: 1) заңды немесе жеке түлғалардың банк шоттары бойынша операциялар туралы көрінеу жалған мэліметтер бе-руі; 2) банктің іс жүзіндегі қаржы жағдайымен көрінеу қамтамасыз етілмеген кепілдеме-лер, кепілдіктер жэне өзге де міндеттемелер беруі; 3) осы эрекеттердің азаматқа, ұйымға немесе мемлекетке ірі зиян келтіруі немесе келтіру мүмкіндігін тудыруы арқылы жүзеге асырылады.

Көрсетілген кылмыстық құқық бұзушылық құрамының диспозициясы бланкеттік бо-лып табылады. Банк операциялары туралы мәліметтерді берудің тэртібі Азаматтық ко-дексте, Қазақстан Республикасының банк және банк жүйелері заңында, ¥лттық Банктің нормативті актілерінде, әр түрлі нүхқауларында көрсетілген.

Осы заң жэне басқадай нормативтік қү_қықтық актілер тыйым салған эрекеттерді жүзеге асыра отырып, банк шоттары бойынша операциялар туралы өтірік мэліметтер беру, банктің қамтамасыз ете алмайтын жағдайына қарамастан кепілдемелер мен кепіл-діктер беру — ірі зиян келтіре отырылып немесе ірі зиян келтірілу мүмкіндігі туғызылып жүзеге асырылса, қылмыстық кұқық бұзушылық болып табылады.

Қылмыстық құқық бүзушылық құрамы материалдық-форміальдық. Ол заңда көрсетілген іс-әрекеттерді істеу арқылы зиян келтірілсе немесе зиян келтірілу мүмкіндігі болса аяқталған деп танылады.

Субъективтік жағынан қылмыстык кұкык бұзушылық тікелей қасақаналықпен жүзеге асырылады. Кінэлі адам банк операциялары туралы азаматқа, үішмға немесе мемлекетке ірі зиян келтіретінін немесе келтіруі мүмкін екенін сезеді және одан зардап болуы мүмкін екенін күні бұрын біледі жэне соның болуын тілейді.

Қылмыстық құқық бүзушылықтың субъектісі арнаулы — банк операцияларын жүргізуге құқылы банк кызметкері.

243-бап. Банктің ақшасын заңсыз пайдалану

1. Банкжумыскерлерінің банктің меншікті қаражатын және (немесе) банктің тартылган қаражатын көрінеу қайтарымсыз кредиттер беру немесе банк үшін көрінеу пайдасыз мәмілелер жасау үшін пайдалануы, сол сияқты банк клиенттеріне не басқа да адамдарга не-гізсіз банк кепілдіктерін немесе негізсіз жеңілдік шарттарын беруі, егер бұл іс-әрекеттер азаматқа, уйымга немесе мемлекетке ірі залал келтірсе -

2. Банк жүмыскерлерінің клиенттердің банк шоттары бойынша ақша сомаларын, оның ішінде валюта қаражатын керінеу дурыс аудармауы немесе көрінеу уақтылы аудармауы, егер бұл іс-әрекет азаматқа, ұйымга немесе мемлекетке ірі залал келтірсе -

Банк қызметкерлерінің банктің өз қаражатын және (немесе) банктің тартылған қаражатын көпе-көрінеу қайтымсыз несие беру немесе банкке көпе-көрінеу пайдасыз мэмілелер жасау үшін пайдалануы, сондай-ақ банк клиенттеріне не басқа адамдарға не-гізсіз банк кепілін немесе негізсіз жеңілдік шарттарын беруі, егер осы эрекеттер азаматқа, ұйымға немесе мемлекетке ірі зиян келтірсе Қылмыстық кодекстің 243-бабы бойынша жауаптылық туындайды.

Қылмыстық қү_қық бү-зушылықтың объектісі, субъективтік белгісі жэне субъектісі Қылмыстық кодекстің 242-бабындағы қылмыс құрамымен ұқсас.

Объективтік жағынан көрсетілген қылмыстық қүқық бұзушылық құрамының бел-гілері төмендегідей: 1) банк қаражатын немесе банкке тартылған қаражатты көпе-көрінеу қайтарымсыз несие беру немесе банкке көпе-көрінеу пайдасыз мэмілелер жасау үшін пайдалану. Банк туралы заңдарға байланысты несие белгілі бір уақытқа қайтарылатын және банкке пайда түсіретін жағдайда берілуі қажет. Заң талаптарын сақтамау қылмыстық қү_кық нормасына қайшы болып табылады.

2) Банк клиенттеріне не басқадай адамдарға негізсіз банк кепілін немесе негізсіз жеңілдік шарттарын беру. Банк кепілдігін жэне оның жеңілдік шарттарын беру заңмен реттелген. Юіиенттерге не басқадай адамдарға оны негізсіз беру заңға қайшы эрекет бо-лып табылады. Қылмыстық кодекстің 243-бабында көрсетілген осы іс-эрекеттерді істеу азаматқа, ұйымға немесе мемлекетке ірі залал келтірсе ғана кінэлі адам қылмыстық жауапқа тартылады. Ірі залалдың түсінігі ҚК-тің 31-бабының арнайы тармағында берілген. Ірі залалға экеліп соқпаған заңсыз іс-эрекеттер үшін тэртіптік, әкімшілік жауаптылык туындауы мүмкін. Қьшмыстық кодекстің 243-бабы материалдык құрамға жатады. Қылмыстық құқық бұзушылық заңда көрсетілген ірі залал келтірілген уақыттан бастап аяқталған деп саналады. Осы баптың 2-тармағында қылмыстық құқық бұзушылық құрамының ауырлататын түрі көрсетілген. Ол банк клиенттерінің банк шоттары бойынша ақша сомаларын, оның ішінде валюта қаражатын көпе-көрінеу дұрыс аудармауы немесе көпе-көрінеу уақтылы аудармауы, егер осы эрекет азаматқа, ұйымға немесе мемлекетке ірі залал келтіруі болып табылады. Яғни кінэлі адам клиенттерге тиісті валюталарды, сомаларды дер кезінде, заңда белгіленген тэртіппен олардың есептеріне дұрыс аудару талаптарын оларға ірі залал келтіре отырып жүзеге асырады. Ауырлататын осы құрам үшін қылмыстық құқық бұзушылықтардың жаңа мөлшері көтеріңкі түрде белгіленген.

244-бап. Азаматтың салық және (немесе) бюджетке төленетін басқа да міндетті төлем-дерді төлеуден жалтаруы

1. Азаматтың декларация табыс етуі міндетті болып табылатын жагдайларда та-быстары туралы декларацияны табыс етпеуарқылы не декларацияга немесе салықтарды және (немесе) бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерді есептеумен немесе төлеумен байланысты өзге де ңұжаттарға табыстар немесе шыгыстар туралы не салық салуга жататын мүлкі туралы көрінеу бурмаланган деректерді енгізу арңылы салыңты және (немесе) бюджетке теленетін басқа да міндетті төлемдерді төлеуден жалтаруы, егер бұл іс-әрекет ірі мөлшердегі салықты және (немесе) бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерді төлемеуге әкеп соқса -