§5. Талан-тараждың белгілері жоқ, меншікке қарсы пайдакүнемдік қылмыстар

Жаңа қабылданған Қылмыстық кодексте талан-тараждың белгілері жоқ, меншік-ке қарсы пайдакүнемдік қылмыстық құқық бұзушылықтардың үш түрі көрсетілген. Қорқытып алушылық (194-бап); алдау немесе сенімге қиянат жасау жолымен мүліктік залал келтіру (195-бап); көрінеу қылмыстық жолмен табылған мүлікті иемдену немесе өткізу (196-бап).

194-бап. Қорқытып алу

1. Қорқытып алушылық, яғни күш қолдану не бөтеннің мүлкін жою немесе Бұлдіру қатерін төндіріп, сол сияқты жәбірленушіні немесе оның жақындарын масқаралайтын мәліметтерді не жариялануы жәбірленушінің немесе оның жақындарының мүдделеріне елеулі зиян келтіруі мүмкін взге де мәліметтерді тарату қатерін төндіріп бөтеннің мүлкін немесе мүлікке ңуңықты беруді немесе мүліктік сипаттагы басқа да әрекеттер ma-cay ды талап ету -

2. Мынадай:

1) күш қолданып;

2) адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен;

3) бірнеше рет жасалган қорңытып алушылық-

3. Мынадай:

1) жәбірленушінің денсаулыгына ауыр зиян келтіріп;

2) ірі мөлшерде мүлік any мақсатында жасалган қорқытып алушылық -

4. Осы баптың бірінші, екінші немесе үшінші бөліктерінде көзделген іс-әрекеттер, егер оларды:

1) қылмыстық топ жасаса;

2) аса ірі мөлшерде жасалса, -

Занда қоркытып алушылық, яғни күш қолдану не бөтеннің мүлкін жою немесе Бұлдіру қатерін төндіріп, сол сияқты жәбірленушіні немесе оның жақындарын масқаралайтын мэліметгерді не жариялануы жэбірленушінің немесе оның жақындарының мүдделеріне елеулі зиян келтіруі мүмкін өзге де мэліметтерді тарату қатерін төндіріп бөтеннің мүлкін немесе мүлікке қү_қықты беруді немесе мүліктік сипаттағы басқа да эрекеттер жасауды талап ету - деп белгіленген.

Қорқытып алушылықтың тікелей объектісіне меншік қатынастары ғана емес, жэбірленушінің немесе оның жақындарының ар-намысы жэне олардың жеке басының бостандығы, денсаулығы жатады.

Қорқытып алушылықтың жэбірленушісі болып талап етіліп отырылған мүлік иелігін-де, күзетінде немесе меншігінде түрған адам жэне оның жақындары танылады.

Қорқытып алудың заты болып: мүлік, мүлікке қү-қық немесе корқытушының пайда-сына жэбірленушінің мүліктік сипаттағы басқа да іс-эрекеттерді істеуі жатады.

Қорқытып алушылықтың объективтік жағы екі түрлі жеке эрекеттен - қорқыту арқылы жэбірленушіден талап етіп отырған мүлікті немесе мүлікке қүқықты беруді не-месе кінэлінің пайдасына мүліктік сипаттағы басқа да іс-әрекеттерді істеуді талап етуден тұрады.

Қорқытып алушылық қүрамындағы мүліктің түсінігіне кез келген қозғалатын немесе қозғалмайтын мүліктер жатады. Кінәлі адам қорқыту арқылы осы мүлікті өзіне беруді, яғни өз меншігіне өткізуді талап етеді.

Мүлікке қүқықты беруді талап ету дегеніміз қорқыту арқылы жэбірленушіден мүлікті пайдалану, иемдену немесе билеу қүзыретінің бірін өзіне беруді, сөйтіп сол арқылы мүліктен белгілі бір дэрежеде пайда көру жатады (тұрғын немесе түрғын жайға жатпай-тын құрылысты тегін немесе өзіне тиімді бағаға беруді талап ету, сондай жағдайда пай-далану үшін көлік немесе басқадай байланыс құралдарын ақысыз пайдалану, беруді тілеу т.б. эрекеттер).

Мүліктік сипаттағы басқа да эрекеттерді істеуге жәбірленушінің қорқытып та-лап етушінің пайдасына белгілі бір заңдылык мэні бар іс-эрекеттерді істеуі, соның нэтижесінде кінэлінің мүліктік сипаттағы пайда табуы немесе материалдық жауапкер-шіліктен қүлылуы жатады (қорқытып талап етушінің қарызы жөніндегі қолхатты жою; оның қарызын кешіру, өсиет туралы қолхатты жою, оның пайдасына белгілі бір жүмыс атқару және т.б.).

Қоркытып алушылықта жэбірленушінің меншігіне жатпайтын мүлікті де талап етушілік орын алуы мүмкін. Егер кінэлі адам талап етіліп отырылған мүлік жэбірленушіге тиесілі емес екенін біле түра соған қарамастан оны корқытып талап етсе, онда оның іс-эрекеті Қылмыстық кодекстің 194-бабымен коса басқа бөтеннің мүлкін талан-таражға айдап салушы ретінде саралануы мүмкін. Қылмыстық заңда қорқытып алушылықты жүзеге асыратын мынадай қбрқыту тэсілдері көрсетілген: 1) күш қодцанумен қорқыту; 2) бөтен мүлікті жою мен неме-се Бұлдірумен қорқыту, 3) жэбірленушінің немесе оның туыстарын масқаралайтын мэліметтерді таратуымен де жэбірленушінің немесе оның жақындарының мүдцелеріне елеулі зиян келтіруі мүмкін өзге де мэліметтерді жариялау.

Кез келген қорқыту нақты жэне жэбірленушінің пайымдарынша толық іске асатын-дай болуы қажет. Осы қорқытулар арқылы кінэлі адам істейтін қьшмысын жеңілдетіп, болашақта бөтеннің мүлкіне иелік етуді немесе мүліктен басқадай пайда көруді басты мақсат тұтады. Күш қолданып қорқытуға жэбір-ленушіге жеңіл, орта ауырлықтағы неме-се ауыр дене жарақатын келтіремін деген қорқытулар жатады. Бөтен мүлікті жоюмен не-месе Бұлдірумен қорқытуға эр түрлі тэсілмен жэбіленушінің немесе оның туыстарының меншігіндегі мүлікті қүрту, Бұлдіруге байланысты іс-эрекеттер жатады.

Масқаралайтын мэліметтерді таратамын деп қорқытуға үшінші жаққа жэбірленуші немесе оның туыстары туралы қолайсыз, шындыққа жататын немесе жатпайтын, олардың адамгершілігіне, ар-намысына тиетін эр түрлі қауесеттерді, деректерді жариялау арқылы олардың мүдделеріне елеулі зиян келтіру мүмкіндіктері жатады.

Қорқытып алушылық формальдық қылмыстық қүқық бүзушылық қүрамына жататындықтан, бөтен мүлікті немесе мүлікке қүқықты беруді немесе басқадай эрекеттерді істеуді талап еткен уақыттан бастап аяқталған қылмыстық құқық бұзушылық деп танылады.

Субъективтік жағынан қорқытып алушылық тек тікелей қасақаналықпен жүзеге асы-рылады жэне пайдакүнемдік мақсатты көздейді. Кінэлі адам бөтеннің мүлкіне ешқандай қүқығы болмаса да қорқыту арқылы мүлікті, мүлікке қүқықты немесе өзінің пайдасына мүліктік сипаттағы басқа да эрекеттерді істеуді заңсыз талап етуін сезеді жэне осындай қорқытулар арқылы жэбір-ленушіні өзінің талаптарын орындауға мэжбүрлеуді тілейді. Осы қылмыстық қүқық бүзушылықтың қүрамы үшін кінэлі адамның қорқытуды шын мэнінде жүзеге асыратынының немесе асырмайтынының ешқандай маңызы жоқ.

Қорқытып алушылықтың субъектісі — 194-баптың 2, 3, 4-бөліктері бойынша 14 жасқа ал осы баптың 1-бөлігі бойынша 16-ғатолған адам.

Қорқытып алушылықтың ауырлататын түрлері: 1) күш қолдану; 2) адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша; 3) бірнеше рет жасалған қорқытып алу (194-баптың 2-тармағы) болып табылады. Осы ауырлататын түрлердін соңғы екеуінің мазмүлы үрлықтың (188-бап) ауырлататын осындай түрлерімен үқсас.

Қорқытып алудың ауырлататын түрі күш қолдану болып табылады. Осы қылмыс қүрамына тэн күш қолдануға жэбірленушіге оның денсаулығына зиян келтірумен бай-ланысты емес (бостандығын шектеу, оларды үхтап түру, болмашы түрде денесіне қол тигізу), сондай-ақ оларға жеңіл немесе орта дэрежелі жарақат келтірулер жатады.

Қорқытып алушылықтың аса ауырлататын түрлері:

1) жэбірленушінің денсаулығына ауыр зиян келтіре отырып;

2) ірі мөлшерде мүлік алу мақсатында жасаған қарақшылық (194-баптың 3-тармағы). Бұлардың алдыңғысының жэне соңғысының түсініктері үрлықтың өте ауырлататын түріндегі осындай белгілердің түсініктерімен мазмүлы біртектес.

Осы баптың бірінші, екінші немесе үшінші бөліктерінде көзделген іс-эрекеттер, егер оларды:

1) қылмыстық топ жасаса;

2) аса ірі мөлшерде жасалса, (ҚК-тің 194-бабы, 4-бөлігі) осы қылмыс қүрамының ерекше ауырлататын түрі болып занда белгіленген.

Жэбірленушінің денсаулығына ауыр зардап келтіру деп қорқытып алушының заңсыз талабын жүзеге асыру үшін Қылмыстық кодекстің 106-бабында көрсетілген ауыр дене жарақатын келтіруі болып табылады. Егер осындай жарақаттан адам өлімі туындаса, онда кінэлінің эрекеті (194-баптың 4-тармағы жэне 106-баптың 3-тармағы) қылмыстардың жиынтығы бойынша сараланады.

Аса ірі мөлшерде мүлік алу мақсатындағы қорқытып алушылыққа кінэлінің кем деген-де айлық орта көрсеткіштен 500 есе асып түсетін мүліктің құнын, немесе залал мөлшерін өз пайдасына істеуін талап ету болып табылады. Қорқытып алушылықты тонаудан жэне қарақшылықтан ажырата білудің маңызы ерекше. Қорқытып алушылықтың Қылмыстық кодекстің 191, 192-баптарында көрсетілген осы қүрамдардан ажыратылу негіздерін осы құрамдарға талдау жасаған кезде толық көрсеткендіктен оны қайталап жатпаймыз.

195-бап. Алдау немесе сенімді теріс пайдалану жолымен мүліктік залал келтіру

1. Алдау немесе сенімді теріс пайдалану жолымен мүліктің меншік иесіне немесе өзге де иеленушісіне жымқыру белгілері болмаган кезде мүліктік залал келтіру-

2. Бірнеше рвт жасалган дәл сол іс-әрекет -

3. Осы бапгпың бірінші немесе екінші беліктерінде көзделген:

1) адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен;

2) адам өзінің қызмет бабын пайдалана отырып;

3) аңпараттық жүйеге заңсыз кіру не ақпараттың-коммуникациялық желі бойынша берілетін ақпаратты өзгерту жолымен жасалган іс-әрекеттер -

4. Осы баптың бірінші, екінші немесе үшінші бөліктерінде көзделген іс-әрекеттер, егер оларды:

1)қылмыстықтопжасаса:

2) ірі залал келтірсе -

Алдау немесе сенімге қиянат жасау жолымен меншік иесіне немесе өзге мүлік иеле-нушіге талан-тараж белгілерінсіз мүліктік залал келтіргені үшін қылмыстық жауаптылық 195-бапта арнайы көрсетілген.

Осы қылмыстың тікелей объектісі меншік қатынастары болып табылады.

Қылмыстық құқық бұзушылықтың заты ақша, қозғалатын немесе қозғалмайтын эр түрлі мүлік болады.

Объективтік жағынан Бұл қылмыстық қүқық бүзушылық белсенді эрекет күйінде -алдау жэне сенімге қиянат жасау арқылы жасалады. Қыпмыстық құқық бүзушылық істе-лу тэсіліне қарай алаяқтық құрамына көп үқсас, бірақ алаяқтықта кінэлі адам бетеннің меншігін заңсыз, тегін өзінің не басқаның иелігіне аударса, алдау немесе сенімге қиянат жасау жолымен мүліктік залал келтіруде кінэлі адам бөтеннің мүлкін меншік иесінен немесе өзге де иеленушшщ иелігшен аиырмаиды. Кінэлі — меншік иесіне төленуге, өтелуге тиісті нәрселерді істемеу арқылы, өзі пайда тауып меншік иесіне залал келтіреді. Мысалы: заң немесе нормативтік актілерге сэйкес мемлекет пайдасына түсетін эр түрлі төлемдерді төлемеу (газды, жылуды, электр энергиясын, тұрғын үйді пайдаланғаны не-месе тұрмыстық қызмет көрсетулер үшін, жолаушыларды билетсіз мемлекеттік көлікте тасымалдау арқылы занды ұйымдардың немесе басқа меншік иелерінің көлік құралдарын тегін, ақысыз пайдалану).

Осы бапта көрсетілген қылмыстық құқық бұзушылық құрамы меншік иесіне немесе өзге мүлік иеленушісіне мүліктік залал келтірілген уақыттан бастап аяқталған деп сана-лады.

Меншік иесіне немесе өзге мүлік иеленушісіне онша елеулі емес зиян келтірген жағдай, іс-әрекеттер қылмыстық теріс қылық деп саналып, ұсақ-түйек жымқыру болып табылады (ҚК-тің 187-бабы). Бұл қьшмыстық құқық бұзушылықтың субъектісі болып есі дұрыс, жасы 16-ға толған жай адамдар танылады. Осындай іс-эрекеттерді мемлекет-тік органдардың немесе коммерциялық жэне баскадай ұйымдардың лауазым адамда-ры істеген жағдайда олардьщ қылмысы Қылмыстық кодекстің 250 жэне 361-баптары бойынша сараланады. Кеден төлемдері мен алымдарын төлеуден немесе салық төлеуден жалтарғаны үшін жауаптылық Қылмыстық кодекстің 236, 245, 246-баптарында арнайы көрсетілген.

Қылмыстық құқық бұзушылық субъективтік жағынан тікелей қасақаналықпен және пайдакүнемдік мақсатпен істеледі. Кінэлі адам алдау арқылы меншік иесіне немесе өзге де мүлік иеленушісіне мүліктік залал келтіретінін алдын ала біледі жэне дэл осындай жолмен өзіне материалдық пайда келтіруді тілейді. Алдау немесе сенімге қиянат жасау жолымен мүліктік залал келтірудің ауырлататын жэне аса ауырлататын құрамының бел-гілері ұрлықтың (188-бап) осындай белгілеріне сэйкес келеді, сондықтан да оны арнайы қайта қарастырудың жөні жоқ.

196-бап. Көрінеу қылмыстық жолмен табылған мүлікті иемдену немесе өткізу

Көрінеу қылмыстық жолмен табылган мүлікті күні бұрын уәделеспей иемдену немесе өткізу -

2. Бірнеше рет жасалган дәл сол іс-әрекеттер -

3. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген:

1) автомобильге, мунай мен мунай өнімдеріне немесе ірі мөлшердегі өзге мүлікке қатысты;

2) адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен;

3) тарих, мәдениет ескерткіштеріне, сондай-ақ ерекше тарихи, гылыми, көркемдік не-месе мәдени қундылыгы бар заттарға, ңужаттарга қатысты жасалган іс-әрекеттер -

4. Осы баптың бірінші, екінші немесе үшінші бөліктерінде көзделген, қылмыстың топ немесе адам өзінің қызмет бабын пайдалана отырып жасаған іс-әрекеттер -

Қылмыстық кодекстің 196-бабында көрінеу қылмыстық жолмен табылған мүлікті алдын ала уәделеспей алғаны немесе өткізгені үшін қылмыстық құқық бұзушылықтың жауаптылық көзделген.

Қылмыстық құқық бұзушылықтың тікелей объектісі меншік қатынастарына (қылмыстық жолмен табылған мүлікті алу немесе өткізуге) байланысты қоғамдық қатынастар болып табылады.

Қылмыстық құқық бұзушылықтың заты - қылмыстық жолмен табылған мүлік.

Қылмыстық құқық бұзушылық объективтік жағынан қылмыстық жолмен табылған мүлікті алу немесе өткізу эрекеттерінің біреуін істеу арқылы жүзеге асырылады.

Қылмыстық құқық бұзушылық жолмен табылған мүлікті алу деп — кінэлінің осы мүлікті біле түра күні бү_рын уэделеспей заңсыз, қылмыстық тэсілмен иеленген адамнан эр түрлі келісімдер арқылы - ақылы немесе ақысыз, тегін, сыйға, айырбасқа, қарызының өтемі үшін немесе басқа да кез келген нысанда алуын айтамыз. Егер адам мүлікті алу барысында оның қандай жолмен табылғанын білмесе немесе білуге мүмкіндігі болмаса, онда оны Қылмыстық кодекстің 196-бабы бойынша жауапқа тартуға негіз жоқ.

Қылмыстық қү-қық бүзушылықтың жолмен табылған мүлікті өткізу деп - кез келген тэсілмен — ақылы немесе тегін (сату, айырбастау, сыйға беру) осы мүлікті немесе оған қү_қықты басқаға (жеке түлғаға немесе занды үйымға) беруді айтамыз.

Егер кінэлі адам көрінеу қылмыстық құқық бұзушылықтың жолмен дайындалған (табылған) мүлікті алса немесе өткізсе (қаруды заңсыз жасау, есірткі немесе жүйкеге әсер ететін заттарды заңсыз дайындау), онда кінэлінің іс-эрекеті Қылмыстық кодекстің 196-бабы бойынша емес, тиісінше Қылмыстық кодекстің 289, 296-баптары бойынша тікелей сараланады.

Қылмыстық құқық бұзушылық қүрамы қүрылысы жөнінен формальдық қүрамға жа-тады, сондықтан да оның аяқталу сәті қылмыстық жолмен табылған мүлікті алу немесе өткізу әрекеттерінің бірін жүзеге асырған уакыттан бастап-ақ есепке алынады.

Қылмыстық кұкық бұзушылық субъективтік жағынан тікелей қасақаналықпен істеледі. Кінэлі адам мүліктің көрінеу қылмыстық жолмен табылғанын біледі, соған қарамастан осы мүлікті алуды немесе өткізуді тілейді. Жалпы алғанда Бұл қылмыстық қүқық бұзушылық құрамы пайдакүнемдік ниетпен жүзеге асырылады.

Қылмыстық KyjcbiK бұзушылықтың субъектісі болып 16-ға толған кез келген есі дұрыс адам танылады. Егер кінэлі адам көрінеу қылмысты жолмен табылған мүлікті алдын ала уэделесіп алса немесе өткізсе, онда оның эрекеті Қылмыстық кодекстің 196-бабы бойын-ша сараланады. Егер кінэлі адам көрінеу қылмыстық жолмен табылған мүлікті алдын ала уэделесіп алса немесе өткізсе, онда кінэлі адамның эрекеті істелген қылмыстық құқық бұзушылықтың қатысушысы ретінде сараланады. Егер кінэлі адам көрінеу қылмыстық қүқық бүзушылық жолмен табылған мүлікті алдын ала уэделеспесе де бір адамнан үнемі (әлденеше рет) алса немесе өткізсе, сөйтіп қылмыстың орындаушысына көмек көрсетсе, оның әрекеті қылмыстық құқық бұзушылыққа қатысушылық ретінде саралануы мүмкін.

ҚК-тің 196-бабының 2-бөлігінде бірнеше рет жасалған жоғарыда көрсетілген іс-эрекеттерді істеу үшін жауаптылық белгіленген. Қылмыстық құқьщ Бұлушылықты бірне-ше мэрте істеу түсінігі ҚК-тің 12-бабында көрсетілген.

Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген:

1) автомобильге, мүлай мен мүлай өнімдеріне немесе ірі мөлшердегі өзге мүлікке қатысты;

2) адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен;

3) тарих, мэдениет ескерткіштеріне, сондай-ақ ерекше тарихи, ғылыми, көркемдік не-месе мэдени қүлдылығы бар заттарға, қү_жаттарға қатысты жасалған іс-әрекеттер үшін қылмыстық жауаптылық көрсетілген (196-баптың, 3-бөлігі).

Осы баптың бірінші, екінші немесе үшінші бөліктерінде көзделген, қылмыстық топ немесе адам өзінің қызмет бабын пайдалана отырып жасаған іс-эрекеттер - (196-баптың 4-бөлігі). Қылмыстың аса ауыр жататын түрі ретінде көрсетілген - ірі залалдың түсінігі ҚК-тің 3-бабының 38-тармағында, адамдар тобының алдын-ала сөз байласуының ү_ғымы ҚК-тің 31-бабы, 2-тармағында берілген, қылмыстық топтың уғымы ҚК-тің 3-бабы 24-тармағында, қызмет бабын пайдалана отырып қылмыс жасайтын лауазымды адамдар түсінігі ҚК-тің 3-бабының 26-тармағында көрсетілген.

Тарих, мэдениет ескерткіштері, ерекше тарихи, ғылыми, мэдени қүддылықтар бар заттардың құжаттардың түсінігі арнаулы құқықтық нормалармен реттелген.

197-бап. Мұнайдың және мұнай өнімдерінің шығарылу заңдылығын растайтын құжат-тарсыз оларды тасымалдау, иемдену, өткізу, сақтау, сондай-ақ мұнайды қайта өңдеу

1. Мұнайдың және мұнай өнімдерінің шыгарылу заңдылыгын растайтын қужаттарсыз оларды тасымалдау, иемдену, өткізу, саңтау, сондай-ақ мунайды қайта өңдеу -

2. Бірнеше рет жасалган дәл сол іс-әрекеттер -

3. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген, ірі мөлшерде жасалған іс-әрекеттер -

4. Осы баптың бірінші, екінші немесе үшінші бөліктерінде көзделген:

1) қылмыстың топ жасаган;

3) аса ірі мөлшерде жасалган іс-әрекеттер -

Мұнай жэне мұнай өнімдері мемлекет меншігін жэне байлықтың қайнар көзі болып табылады, осыған байланысты мұнайдың жэне мұнай өнімдерімен шығарылуы заңмен реттеледі.

Заңсыз бұл эрекеттермен айналысу, оның ішінде занды қркаттарсыз мұнай өнімдерін тасымалдау, иелену, сақтау, өткізу, өвдеу эрекеттерінің қайсысы болмасын егер іс-эрекет ірі мөлшердегі көлемде жасалса қылмыс болып табылады. Қылмыстық құқық бұзушылықтың объектісі мұнай жэне мұнай өнімдерінің айналысын реттейтін қоғамдық қатынастар.

Қылмыстық құқық бұзушылықтың заты мұнай жэне мүняй өнімдері.

Қылмыстық құқық бұзушылық объективтік жағынан бланкеттік диспозицияға яғни мұнай туралы заңға негізделген жэне белсенді іс-эрекеттерді жүзеге асырумен: атап айтқанда: мүлайдың жэне мұнай өнімдерінің шығарылуының растайтын құжаттарсыз оларды ірі мөлшерде тасымалдау, иелену, өткізу, сақтау, сондай-ақ оны өндеу.

Қылмыстық қү-қық бұзушылық субъективтік жағынан тікелей қасақаналықпен жэне пайдакүнемдік ниетпен жүзеге асырылады.

ҚК-тің 197-бабының2-бөлігінде:

Бірнеше рет жасалған дэл сол іс-эрекетгер үшін, ал осы баптын бірінші немесе екін-ші бөліктерінде көзделген, ірі мөлшерде жасалған іс-эрекеттер - (197-бабы, 3-бөлігі) жасағаны үшін жауаптылық. Ал осы баптың төртінші бөлігінде:

1) қылмыстық топ жасаған;

3) аса ірі мөлшерде жасалған іс-эрекеттер - қасақана құқық бұзушылық үшін қылмыстық жауаптылық белгіленген.

Бірнеше рет жасалған іс-эрекеттер, ірі мөлшердегі зиян ұғымына, қылмыстық топ түсінігіне, аса ірі мөлшердің түсінігі ҚК-тің 196-бабын талдағанда көрсетілген.

Қылмыстық құқык бұзушылық субъектісі 16-ға толған есі дұрыс, кез келген адам.

198-бап. Авторлық және (немесе) сабақтас құқықтарды бұзу

1. Авторлың және (немесе) сабақтас қуқықтар объектілерін заңсыз пайдалану, сол сияқты авторлық қуқық және (немесе) сабақтас қуқықтар объектілерінің контрафак-тілік даналарын өткізу мақсатында иемдену, сақтау, алып өту немесе дайындау не авторлыңты иемденіп алу немесе тең авторлыққа мәжбүрлеу -

2. Дәл сол іс-әрекеттер, егер олар айтарлықтай мөлшерде жасалса немесе айтарлық-тай залал не автордың немесе өзге ңуқық иеленушінің құқықтарына немесе заңды мүдделеріне елеулі зиян келтірсе не бірнеше рет жасалса -

3. Осы баптың екінші бөлігінде көзделген:

1) адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен;

2) ірі мөлшерде жасалган немесе ірі залал келтірген;

3)адам өзінің қызмет бабын пайдалана отырып жасаган іс-әрекеттер -

4. Осы баптың екінші немесе үшінші бөліктерінде көзделген, қылмыстық топ жасаган іс-әрекеттер -

Қазақстан Республикасының Конституциясы (20-бап) эрбір азаматқа сөз бен шығармашылық еркіндігіне кепілдік береді. Осыған орай Азаматтық кодексте түңғыш рет интеллектуалдық меншік деген түсінік енгізілді және бұл заңмен қорғалады.

Интеллектуалдық меншіктің түсінігі Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің арнайы бабында берілген, заңға сэйкес интеллектуалдық меншік деп заң бойынша қорғалатын адамдардың кез келген саладағы бағыты мен құндылығына қарамастан шығармашылық қызметінің нәтижесін айтамыз. Заңда интеллектуалдық меншікке авторлық құқық немесе сабақтас құқықтар объектісі, өнертабыс немесе өнеркэсіптік үлгі жатады деп белгіленген.

Қылмыстық кодекстің 198-бабында:

Авторлық жэне (немесе) сабақтас құқықтар объектілерін заңсыз пайдалану, сол сияқты авторлық құкық жэне (немесе) сабақтас құқықтар объектілерінің контрафактілік даналарын өткізу мақсатында иемдену, сақтау, алып өту немесе дайындау не авторлықты иемденіп алу немесе тең авторлыққа мэжбүрлеу - авторлық жэне сабақтас құқықтарды бүзу деп танылады.

198-бапта көрсетілген кылмыс кұрамының объектісі болып авторлық құқық, сабақтас құқықтарды, қылмысты кол сү_ғушылықтан корғау болып табылады.

Қылмыстық кұқық бұзушылыктың заты болып авторлық кұқық немесе сабақтас қүқықтар, яғни бөтеннің ғылыми, шығармашылық, көркем, музыкалық жэне эдеби шығармасын немесе кинофильм, бейнежазба шығармаларын, композиторлардың, ақындардың, жазушылардың творчестволық шығармалары болып табылады.

Қылмыстық қүқық бүзушылықтың кодекстің 198-бабының жэбірленушісі болып авторлық жэне сабақтас кұкық иесі, олардың мүрагерлері танылады.

Қылмыстық құқық бұзушылық объективтік жағынан бірнеше балама іс-эрекеттерді істеу арқылы жүзеге асырылады.

а) авторлықты иеленіп алу бөтеннің шығармасын өз атынан толық немесе ішінара түрде шығару, жариялау болып табылады;

б) тең авторлықка мэжбүрлеу деп - шын авторға эр түрлі тэсілдер, амалдар қолдану арқылы оны басқа біреуді өз шығармасына тең автор етіп қосуды мэжбүр ету, көндіруді айтамыз.

в) авторлықты иеленіп алу немесе тең авторлыққа мэжбүрлеу эрекеттері авторға не-месе өзге құкық иеленушіге залал келтіреді немесе олардың қү_қықтарына немесе заңды мүдделеріне айтарлыктай зиян келтіріледі.

Егер косарлас авторлыққа мэжбүр ету авторға немесе оның жақындарына күш қолдану арқылы жүзеге асырылса, онда кінэлінің эрекеті Қылмыстык кодекстің 198-ба-бымен, сондай-ақ жеке адамға қарсы қылмыс туралы тарауда көрсетілген басқа бір бап-пен қоса сараланады.

Қылмыстық қүқық бұзушылық кұрамы материалдық. Осыған байланысты іс-эрекет пен зардаптың арасындағы себепті байланысты анықтау қажет. 184-баптағы қылмыс істеу тэсілдері құрамның факультативті белгілеріне жатады.

Субъективтік жағынан қылмыстық құқық бұзушылық тікелей немесе жанама қасақаналықпен жасалады. Кінэлі адам Қылмыстық кодекстің 198-бабында көрсетілген әрекеттердің бірін істеу арқылы жэбірленушіге зиян келтіруді сезеді жэне оны тілейді немесе оның болуына саналы түрде жол береді.

Қылмыстың субъектісі болып 16-ға толған есі дұрыс кез келген адам танылады.

Қылмыстық кодекстің 198-бабынан 2-тармағында дэл сол іс-эрекеттер, егер олар айтарлықтай мөлшерде жасалса немесе айтарлықтай залал не автордың немесе өзге қүдық иеленушінің қүқықтарына немесе заңды мүдделеріне елеулі зиян келтірсе не бір-неше рет жасалғаны үшін жауаптылық, ал осы баптың 3-тармағында: осы баптың екінші бөлігінде көзделген:

1) адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен;

2) ірі мөлшерде немесе ірі залал келтірген;

3) адамның өз қызмет бабын пайдалануымен жасалған қылмыстар үшін жауаптылық белгіленген.

Ал осы баптың екінші немесе үшінші бөліктерінде көзделген, қылмыстық топ жасаған іс-эрекеттер — авторлық жэне сабақтас құқықты бүзудың аса ауыр түрі үшін жауаптылық белгіленген (198-баптың 4-тармағы). 199-бап. Өнертабыстарға, пайдалы модельдерге, өнеркәсіптік үлгілерге, селекциялық жетістіктерге немесе интегралдық микросхемалартопологияларына қүқықтарды бұзу

199-бап

1. Өнертабыстың, пайдалы модельдің, өнеркәсіптік үлгінің, селекциялық жетістіктің немесе интегралдық микросхема топологиясының мәнін олар туралы мәліметтер рвсми түрде жарияланғанга дейін автордың немесе өтініш берушінің келісімінсіз жария ету, сол сияқты авторлықты иемденіп алу немесе тең авторлыққа мәжбүрлеу не өнертабысты, пайдалы модельді, өнеркәсіптік үлгіні, селекциялық жетістікті немесе интегралдың ми-кросхема топологиясын заңсыз пайдалану -

2. Дәл сол іс-әрекеттер, егер олар айтарлықтай мөлшерде жасалса немесе айтарлық-тай залал не автордың немесе өзге құңық иелвнушінің қүқықтарына немесе заңды мүдделеріне елеулі зиян келтірсе не бірнеше рет жасалса, -

3. Осы баптың екінші бөлігінде көзделген:

1) алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы;

2) ірі мөлшерде жасалган немесе ірі залал келтірген;

3)адам өзінің қызмет бабын пайдалана отырып жасаган іс-әрекеттер -

4. Осы баптың екінші немесе үшінші бөліктерінде көзделген, қылмыстық топ жасаған іс-әрекеттер -

Қылмыстық қүктлқ бұзушылықтың объектісі өнертабыстарға, пайдалы модельдерге, өнеркәсіптік үлгілерге, селекциялық жетістіктерге немесе интегралдық микросхемалар топологияларын құқықтық реттетуге байланысты коғамдық қатынастар, ал қосымша тікелей объектісі көрсетілген объектілердің авторлық құқығына қол с^ғушылық. Қылмыстық құқық бұзушылықтың заты - өнертабыс, пайдалы үлгі, селекциялық жетістіктер, интегралдық микросхемалар топологиялары болып табылады.

Объективтік жағынан қылмыстық куқық бұзушылық кұрамы:

Өнертабыстың, пайдалы модельдің, өнеркәсіптік үлгінің, селекциялық жетістіктің немесе интегралдық микросхема топологиясының мэнін, олар туралы мэліметтер ресми түрде жарияланғанға дейін автордың немесе арыз берушінің келісімінсіз жария ету, сол сиякты авторлықты иеленіп алу немесе тең авторлыққа мэжбүрлеу, не өнерткәсіпті, пай-далы модельді, өнеркәсіптік үлгіні, селекциялық жетістікті немесе интегралдық микрос-хема топологиясын заңсыз пайдалану деп көрсетілген.

Қылмыстық кұқық бүзушылық құрамының диспозициясы - бланкеттік. Көрсетілген заңсыздықтардың орын алғанын анықтау арнайы заң, құқықтық-нормативтік актілер-мен анықталады. Қылмыстық құқық бұзушылықтьщ объективтік жағында көрсетілген авторлықты иеленіп алу, тең авторлыққа мэжбүрлеу, оларға келтірілген зиян мөлшері ту-ралы үғымдарды ҚК-тің 198-бабын талдау жасағанда айтып өтгік.

ҚК-тің 199-бабының 1-бөлігінде көрсетілген іс-эрекетгер, егер олар айтарлықтай мөлшерде жасалса немесе айтарлықтай залал не автордың немесе өзге құқық иеленушінің құқықтарына немесе заңды мүдцелеріне елеулі зиян келтірсе не бірнеше рет жасалса, -қылмыстың ауырлататын түріне жатады.

Ал қылмыстың аса ауыр түріне жататын түрлері баптың 3-бөлігінде:

1) алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы;

2) ірі мөлшерде жасалған немесе ірі залал келтірген;

3) адам өзінің қызмет бабын пайдалана отырып жасаған іс-эрекеттер -ҚК-тің 199-бабының4-бөлігінде:

Осы баптың екінші немесе үшінші бөліктерінде көзделген, қылмыстық топ жасаған іс-эрекеттер - үшін жауаптылық көрсетілген.

Осы құрамның ауырлататын, аса ауырлататын бөлімдеріндегі қылмыс құрамдарының түсініктері ҚК-тің 198-бабын талдағанда көрсетілгендіктен, оларды қайталамауды жөн көрдік.

200-бап. Автомобильді немесе өзге де көлік қуралын жымқыру мақсатынсыз қуқыққа сыйымсыз иеленіп алу

1. Автомобильді немесе өзге де көлік қуралын жымқыру мақсатынсыз қуқыққа сыпым-сыз иеленіп алу (айдап кету) -

2. Мынадай:

1) адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен;

2) бірнеше рет;

3) өмірге немесе денсаулыққа ңауіпті емес күш қолданып не сондай күш қолдану ңатерін төндіріп жасалган дәл сол іс-әрекет -

3. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген, қылмыстық топ жасаған не ірі залал келтірген іс-әрекеттер -

4. Осы баптың бірінші, екінші немесе үшінші бөліктерінде көзделген, өмірге немесе денсаулыққа ңауіпті күш қолданып не сондай күш ңолдану қатерін төндіріп жасалган іс-әрекеттер -

Бұл қылмыстық құқык бұзушылық кздэамы көп объектілі болып табылады.

Қылмыстық құқық бұзушылықтың негізгі тікелей объектісіне - меншіктің нақты ны-саны, ал қосымша тікелей объектісіне адамның денсаулығы жатады. Көлік қозғалысы мен оларды пайдалану ережелерін бұзу объектісі осы нормамен камтылмайды, сондықтан да автомобильді немесе өзге де көлік құралдарын өз бетінше айдап экету барысында кінэлінің эрекетінен Қылмыстық кодекстің 345-бабында көрсетілген зардап орын алса, онда оның әрекеті қылмыстық құқық бұзушылыктардың жиынтығы бойынша саралануға жатады. Бұл жерде заң шығарушы көлік құралдары иелерінің құқықтарының бұзылуына ерекше мән бере отырып, осы іс-эрекетті меншікке қарсы қылмыстық құқық бұзушылыққа жатқызу арқылы жеке адамның мүддесін қорғау идеясына артықшылық берілгені өзінен-өзі түсінікті. Бұл қылмыстық құқық бұзушылықтың құрылымдық бел-гісі — оның заты болып табылады. Осы қылмыстық кұкық бұзушылық құралының заты-на автомобиль жэне өзге де көлік құралдары жатады. Өзге де көлік құралдарына трак-торлар, мотоциклдер жэне өзге де өздігінен жүретін машиналар (жол, құрылыс немесе ауылшаруашылық машиналары), басқа механикалық көлік құралдары (комбайн, авто-грейдер, асфальт төсегіш) деп түсініледі. Теміржол, эуе немесе су көлігі (шағын су ке-месі, моторлы қайық, байдарка, яхтадан баскалары) осы көрсетілген қылмыстық құқық бұзушылық қүралының заты болып табылмайды, аталған көлік құралдары басқа арнаулы қылмыс құрамының заты (344-бап) болып табылады.

Айта кететін бір жэйт қарастырьшып отырылған 200-баптағы қьшмыстық қүдық бұзушылық құрамының заты болып өздігінен жүретін, моторлы механикалық көлік құралдары ғана танылады. Мотормен жабдықталмаған көлік құралдары (велосипед, ат көлігі) Бұл қылмыс құрамының затына жатпайды. Сондай-ақ жол қозғалысы ережесі-не сэйкес двигателінің жұмыс сыйымдылығының көлемі 50 сантиметрден аспайтын, жылдамдығы сағатына 40 км аспайтын көліктер де механикалық көлік құралдары болып табылмайды (мысалы, мотовелосипед).

Объективтік жағынан қылмыстық құқық бұзушылық эрекет арқылы - автомобильді немесе өзге де көлік құралдарын талан-таражға салу мақсатынсыз заңсыз иелену (айдап кету) арқылы жүзеге асырылады.

Көлік қүралдарын оларды тұрған жерінен, оның иесінің немесе өзге де иеленушінің иелігінен, уақытша кінэлінің пайдалануына немесе иелік етуіне өтуін иелену дейміз.

Иелену эр түрлі тәсілдер арқылы жүзеге асырылуы мүмкін: ашық немесе жасырын, алдау арқылы, күш қолдану немесе қолданбай, қолмен итеріп экету, басқа көлікке тіркеп алу т.б. Көлік құралдарының тұрған жері эр түрлі болуы мүмкін: гараж, ашық тұрақ, көше, кәсіпорын, ұйым, мекеме аумағы, уақытша тұрақ жэне т.б.

Көлік құралдарын кез келген тэсілмен тұрған орнынан жылжыту иелік етудің аяқталғанын білдіреді. Автомобильдің немесе өзге де көлік құралдарының кабинасына айдап экету мақсатымен кіріп, оны от алдырмақшы жэне басқадай эрекеггерді істеуі осы қылмыстық құқық бұзушылық құрамын істеуге оқталғандық деп танылады.

Автомобиль немесе өзге де көлік құралдарын талан-таражға салу мақсатынсыз заңсыз иеленуде қылмыстық құқық бұзушылықтың осы заттары бөтеннің меншігіне жатуы ке-рек. Яғни кінэлі адамның өздігінен оны пайдалануға ешқандай құқығы болмауы керек.

Осыған байланысты меншік иесінің отбасы мүшелерінің бірінің немесе пайдалануға рұқсаты бар басқа адамдардың көлік құралдарын оның иесінің қосымша келісімінсіз өз бетінше пайдалануы қылмыстық құқық бұзушылық құрамына жатпайды. Сондай-ақ осы көліктің штаттағы жүргізушісінің де көлікті басшысының келісімінсіз өз бетінше пайда-лануы айдап экетуге жатпайды. Егер мұндай эрекетті көлікті жүргізуден аластатылған адам істесе, онда оның эрекеті 200-баптың құрамын құрайды.

Автомобильді немесе өзге де көлік құралдарына иелік ету аса қажеттілік жағдайында, қылмыскерді ұстау барысында немесе ауыр науқасқа көмек көрсету үшін пайдаланылса, онда бұл эрекет қылмыстық қрсьщ бұзушылық деп саналмайды.

200-баптың бірінші тармағында қылмыстық құқық бұзушылықтың істегені үшін субъ-екті болып 16-ға толған, ал қалған бөліктеріндегі (II, III, IV) қылмыс үшін 14-ке толған есі дұрыс адамдар танылады.

Субъективтік жағынан қылмыстық құқық бұзушылық тікелей қасақаналық арқылы жүзеге асырылады. Кінэлі адам өзінің эрекетінің қоғамға қауіптілігін жэне қүқыққа қайшылығын сезеді жэне оны істеуді тілейді. Егер адам бөтеннің көлік құралына иелік етуді сезбеген жағдайда, онда ол көлікті айдап әкеткені үшін жауаптылыққа тартылмай-ды.

Заңда автомобильді немесе өзге де көлік құралдарын жымқыру мақсатынсыз айдап экету деп көрсетілген. Егер кінэлінің ниеті автомобильді немесе өзге де иелік құралдарын жымқыруға бағытталған болса, онда оның әрекеті иелік етудің тэсіліне карай меншікке қарсы қылмыстық қү_қық бұзушылықтардың (6-тарау) тиісті баптары бойынша (200-бап-пен қосымша емес) тікелей саралануға жатады.

Егер кінэлінің ниеті автомобильді немесе өзге де көлік құралдарын жымқыруға емес, осы көлік қү_ралдарын пайдаланып басқа қылмыс істеуге бағытталса, онда оның эрекеті қылмыстардың жиынтығы бойынша 200-баппен жэне істеуге бағытталған қылмысына даярланғандық ретінде сараланады.

Автомобильді немесе өзге де көлік құралдарын айдап экетумен бірге оның детальда-рын, агрегаттарын, жекелеген бөлшектерін немесе онда болған басқадай бұйымдарды кінэлінің иелік етуі орын алған жағдайда, онда мұндай қылмыстық құқық бұзушылық ай-дап кету (200-бап) және бөтеннің мүлкін ұрлау (188-бап) бойынша, яғни қылмыстардың жиынтығы ретінде сараланады.

Көлік қүралдарын өз бетінше айдап экету жол қозғалысы жэне көлік құралдарын пай-далану ережелерін бұзумен үштасса, онда іс-эрекет қылмыстык құқық бұзушылықтардың жиынтығы ретінде ҚК-тің 200 жэне 345-баптары бойынша сараланады.

Егер көлік қүралдарын талан-таражға салу мақсатынсыз өз бетінше уақытша пайда-лану үшін айдап экетіп, одан кейін көлік Бұлдірілсе немесе жойылса, онда қылмыстық құқық бұзушылық үшін жауаптылық айдап экетумен бірге мүлікті Бұлдіргені немесе жойғаны үшін де бірге туындауы қажет.

Қылмыстық кодекстің 200-бабында көрсетілген қү_рамның ауырлататын, өте ауырла-татын (200-баптың 2, 3, 4-тармақтары) белгілері ұрлықтың (188-бап) осындай белгілері-мен өзара үқсас. Бірақта осы қылмыс құрамының күрылысына қарай оның өзіндік ерек-шеліктерін бейнелейтін кейбір белгілеріне тоқталып кетейік.

200-баптың 2-тармағының «2» тармақшасындағы осы қылмысты бірнеше рет жасауға, кінэлінің бірнеше көліктің ішінен біреуін айдап кету ниеті болып, оның біреуін от алдыра алмай, содан кейін екіншісін от алдырып айдап кетуі бірнеше рет жасалған қылмыстық құқық бұзушылық деп танылмайды. Яғни, былай айтқанда бір көлікті ай-дап экету мақсатымен бірнеше келікті от алдыруға эрекет етуі, осы қылмыстық қүқық бү-зушылықтың бірнеше рет істелу қүрамын түзбейді. Адамдар тобының сөз байласуы бойынша (2-тармақтың «1» тармақшасы) жэне қылмыстық топ (3-тармағы) болып ай-дап экетуді саралау қылмыстық құқық бұзушылыктың қатысудың ережелері бойынша жүзеге асырылады. Егер осы қылмыстық құқык бұзушылықтың қатысуға кеңес беру, техникалық көлік қүралдарын беру, істеген қылмысты жасыруға күні бү_рын уэде беру арқылы істелсе, онда қылмыстық құқық бұзушылықтың қатысушылардың әрекеті (айдап салушының, көмектесушінің) Қылмыстық кодекстің 29-бабына сілтеме жасала отыры-лып сараланады.

Өмірге немесе денсаулыққа қауіпті емес күш қолданумен не дэл сондай күш қолданумен қорқыту арқылы (200-баптың 2-тармағының «3» тармақшасы) жасалған қылмыстың түсінігі 191-баптағы осындай белгімен ұқсас. Өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолданумен не сондай күш қолданбақшы болып қорқытумен жасалған эрекеттердің түсінігі Қылмыстық кодекстің 192-бабында айтылған. Осыған орай Бұл қүрамдағы осы белгілерге арнайы тоқталып жатпаймыз. Күш қолданып көлікті өз беті-мен айдап кету эрекеттері 200-баптың 2 немесе 3-тармақтарымен сараланады, жеке адамға қарсы қылмыстық құқық бұзушылық жөніндегі басқадай баптармен қосымша сараланбайды. Осы іс-эрекетті істеуде жэбірленушінің өмірін жою фактісі орын алса, онда кінэлінің әрекеті осы көрсетілген баппен жэне 99-бап (1 немесе 2-бөлігі) бойынша сараланады.

201-бап. Жерге заттай құқықтарды бузу

1. Азаматтардың немесе ұйымдардың құқықтарына немесе заңмен қоргалатын мүдделеріне не қогамның немесе мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделеріне елеулі зиян келтіруге вкеп соққан, күш қолданып не оны қолдану қатерін төндіріп жасалган немесе адамдар тобы жасаган немесе заңсыз тінтумен ұласқан бөтен жер учаскесіне заңсыз кіріп кету, сол сияқты бөтен жер учаскесін заңсыз басып алу -