1. Кәмелетке толмаган адамды есеңгірететін заттарды пайдалануға не уытқумар-лыққа не спирттік ішімдіктерді бірнеше рет пайдалануга не қаңгыбастықпен немесе қайыршылықпен айналысуга тарту –

2. Ата-анасы, педагог не кәмелетке толмаган адамды тәрбиелеу жөніндегі міндеттер Қазақстан Республикасының заңымен жүктелген өзге адам жасаган дәл сол іс-әрекет -

3. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген, бірнеше рет не күш қолданып немесе оны ңолдану қатерін төндіріп жасалган іс-әрекеттер -

Криминологиялық зерттеудің нэтижесі көрсеткендей соңғы жылдары елімізде кэмелетке толмағандарды ішімдікке, нашақорлыққа, темекі тартуға жэне басқа да қоғамға қарсы іс-эрекеттер жасауға тарту фактілері өріс ала бастаған. Нәтижесінде жеткіншектердің арасында эр түрлі жұқпалы аурулар мендей түскен, бұл, эрине, ертеңгі болашағымыз үшін аса қауіпті құбылыс.

Қылмыстың тікелей объектісі кәмелетке толмаған адамдардың дене жэне адамгер-шілік тұрғысынан дұрыс дамып, тэрбиеленуі болып табылады.

Объективтік жағынан қылмыстық құқық бұзушылық кэмелетке толмаған адамды есеңгірететін заттарды түгынуға не уытқұмарлыққа не спирттік ішімдіктерді ұдайы тұгынуға, не қаңғыбастықпен немесе кайыршылықпен айналысуға тарту арқылы сипат-талады.

Заң бойынша есеңгірететін затқа жататын, арнаулы тізім бойынша белгіленген осын-дай заттарды екі немесе одан көп медициналық емес тңэғыда тұтынуға тарту кәмелетке толмаған адамды көрсетілген эрекетгерге ұдайы тарту деп танылады.

Есеңгірететін не уытқұмарлықка жататын заттарды анықтау арнаулы сарапшылық қорытынды бойынша анықталады.

Екі немесе одан көп реттерде кәмелетке толмағандарды үнемі спирт ішімдіктерін (арақ-шарап) ішуге тартуды осы қылмыстың объективтік жағының бір белгісін жүзеге асырғандық болып табылады. Арақ-шарапқа барлық ішімдіктер, оның ішінде қолдан жасалған осындай заттар да жатады. Кәмелетке толмағандармен бірге бір мэрте бірлесіп спирт ішімдіктерін ішу, оны мас күйге жеткізу қылмыстық құқық бұзушылық болып та-былмайды, мұндай эрекет экімшілік құқықтық жолмен жауаптылыққа тартылады.

Кэмелетке толмаған адамды бір мекенжайдан екінші бір мекенжайға орын ауыстыруға, тұрғылықты орнының болмауына, кездейсоқ табыстармен, ұсақ ұрлықпен, қайыр тілеу-мен, басқадай еңбексіз табыстармен күн көруге көндіріп тарту қаңғыбастыққа тарту деп танылады. Бөтен адамдардан ақша, азьщ-түлік, киім-кешек немесе басқадай материалдық құндылықтарды сұрап алып табыс табуға эр түрлі тэсілдермен кэмелетке толмағандарды көндіру, оны қаңғыбастықпен айналысуға тарту деп танылады.

Кэмелетке толмаған адамды қоғамға қарсы іс-эрекеттер жасауға тарту формальдық қылмыстық құқық бұзушылық кзд)амына жатады және ол заңда (133-бап) көрсетілген эрекетгердің біреуін жасаған уақыттан бастап аяқталған деп танылады.

Қылмыстық құқық бұзушылық субъективтік жағынан тікелей қасақаналықпен істе-леді. Кінэлі адам кэмелетке толмаған адамды есірткілік немесе басқа да есеңгірететін заттарды медициналық емес тұрғыда тұтынуға не спирт ішімдіктерін ұдайы тұгынуға, не жезөкшелікпен, қаңғыбастықпен немесе кайыршылыкпен айналысуға (ұдайы болмаса) тартқанын сезеді жэне осы эрекеттерді істеуді тілейді. ҚылмыстЕіқ құқық бұзушылық субъектісі 18-ге толған есі дұрыс адам, Қьшмыстық кодекстің 13 3-бабының 2-тармағында: ата-анасы, педагог не кэмелетке толмаған адамды тэрбиелеу жөніндегі міндеттер өзіне заңмен жүктелген өзге адам жасаған нақ сол әрекет, ал осы баптың 3-тармағында, осы баптың бірінші немесе екінші тармақтарында қарастырылған бірнеше рет не күш қолданып немесе оны қолданамын деп қорқытып жасалған эрекеттер үшін қылмыстық жауаптылық көзделген. Осы бапта көзделген екі немесе одан да көп эрекетгі жасау бір-неше рет жасалған эрекеттер деп танылады (ҚК-тің 12-бабы).

Қылмыстық кодекстің 133-бабының 2 жэне 3-тармақгарында көрсетілген ауырла-татын жэне аса ауырлататын белгілердің түсініктері тиісінше Қылмыстық кодекстің 132-бабының 2 жэне 3-тармақтарында көрсетілген белгілермен бірдей, сондықтан Бұл ұғымдарға арнайы тоқталып жатпаймыз.

134-бап. Кәмелетке толмаған адамды жезөкшелікпен айналысуға тарту

1. Кәмелетке толмаган адамды жезөкшелікпен айналысуга тарту -

2. Күш қолдану немесе оны қолдану қатерін төндіру, тәуелді жагдайын пайдалану, боп-салау, мүлкін жою немесе Бұлдіру арқылы не алдау жолымен кәмелетке толмаган адамды жезөкшелікпен айналысуға тарту -

3. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген:

1) адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен;

2) бірнеше рет жасалған іс-әрекеттер -

4. Осы баптың бірінші, екінші немесе үшінші бөліктерінде көзделген:

1) қылмыстық топ;

2) ата-анасы, педагог не кәмелетке толмаған адамды тәрбиелеу жөніндегі міндеттер Қазақстан Республикасының заңымен жүктелген өзге адам жасаған іс-әрекеттер -

Көрінеу кәмелетке толмаған баланы жезөкшелікпен айналысуға тарту — өте қауіпті қылмыс. Қылмыстық құқық бұзушылықтың тікелей объектісі - кәмелетке толмағандардың жыныстық бостандығы адамгершілігі. Қылмыстық құқық бұзушылық объективтік жағынан белсенді іс-эрекетгермен жүзеге асырылады.

Қылмыстық кұқық бұзушылық субъективтік жөнінен тікелей касақаналықпен, пайдакүнемдік ниетпен жүзеге асырылады. Қылмыстық құқық бұзушылықтың субъектісі - кэмелетке толмағанды жезөкшелікке тартқан 18-ге толған, есі дұрыс адам. Қылмыстық кодекстің 134-бабының екінші тармағында күш қолдану немесе күш қолданбақшы бо-лып қорқыту, тәуелді жағдайын пайдалану, бопсалау, мүлкін жою немесе Бұлдіру не алдау жолымен кэмелетке толмаған баланы жезөкшелікке тарту үшін, ал осы баптың үшінші тармағында:

Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген іс-эрекеттерді:

1) адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен;

2) бірнеше рет жасалғаны үшін, ал осы баптың бірінші, екінші жэне үшінші бөліктерінде көзделген іс-әрекеттерді; 1) қылмыстық топ;

2) ата-анасы, педагог не кэмелетке толмаған адамды тэрбиелеу жөніндегі міндеттер Қазақстан Республикасының заңымен жүктелген өзге адам жасағаны үшін жауаптылық белгіленген (134-баптың 3, 4-тармактары).

135-бап. Кәмелетке толмағандар саудасы

1. Кәмелетке толмаған адамды сатып алу-сату немесе оган қатысты өзге де мәмілелер жасасу, сол сияқты оны қанау не азгырып көндіру, тасымалдау, беру, жасыру, any, сондай-аң қанау мақсатында өзге де іс-әрекеттер жасау -

2. Мынадай:

1) адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен;

2) бірнеше рет;

3) өмірге және денсаулыққа қауіпті күш қолданып немесе оны қолдану қатерін төндіріп;

4) ңаруды немесе қару ретінде пайдаланылатын заттарды ңолданып;

5) екі және одан да көп адамга қатысты;

6) транспланттау немесе өзге де пайдалану үшін жәбірленушінің агзаларын немесе тін-дерін алып қою мақсатында;

7) алдау немесе сенімді теріс пайдалану жолымен;

8) адам өзінің ңызмет бабын пайдалана отырып;

9) кәмелетке толмаған адамды қылмыстар немесе қогамға жат өзге де әрекеттер жасауға тарту мақсатында;

10) жәбірленушінің материалдық немесе өзге де тәуелділігін пайдаланып;

11) кінәлі адамга жүктілік жағдайда екені көрінеу белгілі кәмелетке толмаган адамға ңатысты;

12) кінәлі адамға психикасының бузылуынан зардап шегетіні немесе дәрменсіз күйде екені көрінеу белгілі кәмелетке толмаган адамға қатысты;

13) жәбірленушінің жеке басын куәландыратын қүжаттарды алып қойып, жасырып не жоя отырып жасалған дәл сол іс-әрекеттер -

3. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген, кәмелетке толмаган адамды Қазақстан Республикасының шегінен тысқары жерге әкету, Қазаңстан Респу-бликасына әкелу немесе бір шет мемлекеттен екіншісіне Қазаңстан Республикасының аумагы арңылы тасымалдау мақсатында жасалган іс-әрекеттер, сол сияқты мұндай іс-әрекеттерді жасау мақсатында кәмелетке толмаған адамды Қазақстан Республикасының шегінен тысқары жерге әкету, Қазақстан Республикасына әкелу немесе бір шет мемле-кеттен екінші мемлекетке Қазақстан Республикасының аумагы арқылы тасымалдау -

4. Осы баптың бірінші, екінші немесе үшінші бөліктерінде көзделген іс-әрекеттер, егер оларды:

1) қылмыстың топ жасаса;

2) олар абайсызда жәбірленушінің өліміне не өзге де ауыр зардаптарга әкеп соқса -

Кэмелетке толмаған адамды саудаға салу үшін жауаптылық бұрын Қазақстан Республикасының аумағында қолданылған қылмыстық заңдарда мүлде көрсетілмеген еді. Қазақ жерінде мұндай құбылыс Кеңес өкіметі орныққанға дейін мүлдем болмаған. Қазіргі жағдайда кейбір жерлерде кэмелетке толмағандар «зат», «товар» ретінде пайда-ланылып, қылмыскерлерге пайда табудың көзіне айналды. Дүние жүзінде орын алып отырған осындай келеңсіз құбылыстарға сэйкес Қазакстан Республикасының Қылмыстық кодексінің 135-бабында осы тұрғыдағы іс-эрекетке қылмыстық құқық бұзушылық үшін жауаптылық белгіленген.

Қылмыстық құқық бұзушылықтың тікелей объектісі - кәмелетке толмағандардың мүддесі, олардың дұрыс даму, жетілу, білім алу, тэрбиелену жағдайлары.

Қылмыстық қүдық бұзушылық объективтік жағынан кэмелетке толмаған адамды са-тып алу - сату немесе оған қатысты өзге де мэмілелер жасау, сол сияқты оны пайдалану не азғырып-көндіру, тасу, беру, жасыру, сондай-ақ қанау мақсатында өзге де эрекеттер арқылы жүзеге асырылады.

Кэмелетке толмаған адамды белгілі келісімді ақы алып (ақшалай, заттай, қозғалатын немесе қозғалмайтын мүлік) басқаға беру, сату немесе сатып алу деп танылады.

Кәмелетке толмаған адамды айырбастау (үйге, көлікке, басқа тауарларға), сыйға беру (мысалы шетелге тұрақты өтіп кетуге байланысты көрсеткен көмегі үшін немесе шын достықтың белгісі ретінде тегін беру); қарызын немесе басқадай міндеттемелерін етеу үшін беру; басқа біреуге уақытша пайдалануға жалға беру өзге мэмілелер жасау деп танылады. Кэмелетке толмағандарды қанау, азғырып-көндіру, тасу, беру, жасы-ру, пайдалану мақсатындағы өзге де әрекеттер ҚК-тің 129-бабында көрсетілген осын-дай іс-әрекеттермен бірдей. Қьшмыстық құқық бұзушылық жэбірленушіні саудаға салу жөніндегі мэмілеге қол жеткізілген жэне кэмелетке толмаған адамды басқа біреуге берген немесе ҚК-тің 135-бабының 1-бөлігінде көрсетілген басқа да кез келген іс-эрекеттерді жасаған уақыттан бастап аяқталған деп танылады.

Субъективтік жағынан қылмыстық қү_қық бұзушылық - кәмелетке толмағандарды саудаға салу тек қана тікелей қасаканалықпен істеледі. Бұл жерде осы қылмыстық қүдық бұзушылықты істеуге кінэлі болып адамды сатқан жэне сатып алған жақтар, сондай-ақ осындай эрекеттерге бағытталған өзге де мэмілелер жасауға қатысқандар (жэбірленушіні заңсыз біреуге берген немесе оны иемденген адамдар) табылады. Өйткені олар өздерінің іс-әрекеттерінің қоғамға қауіптілігін, заңға қайшылығын сезеді жэне осы эрекеттерді істеуді тілейді.

Қылмыстық қү_кық бұзушылықтың субъектісі - 16-ға толған кез келген есі дұрыс, кэмелетке толмағандарды саудаға салуға қатысқан адамдар.

Қылмыстық кодекстің 133-бабының 1-тармағында көрсетілген эрекеттерді:

1) адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша;

2) бірнеше рет;

3) өмір мен денсаулыққа кауіпті күш қолданып немесе оны қолданамын деп қорқыту арқылы;

4) қару немесе қару ретінде пайдаланылатын заттарды қолданып;

5) екі немесе одан да көп адамға қатысты;

6) транспланттау салу немесе өзгедей пайдалану үшін жэбірленушінің ағзаларын не-месе тіндерін алу мақсатында;

7) алдау немесе сенімге киянат жасау жолымен;

8) адам өзінің қызметтік жағдайын пайдаланып;

9) кэмелетке томаған адамды қылмыс жасауға немесе қоғамға қарсы өзге де іс-эрекеттер жасауға тарту максатында;

10) жэбірленушінің материалдык немесе өзге тэуелділігін пайдаланып жасалған бол-са;

11) кінэлі адамға жүктілік жағдайда екені көрінеу белгілі кәмелетке толмаған адамға қатысты;

12) кінэлі адамға психикасының бұзылуынан зардап шегетіні немесе дэрменсіз күйде екені көрінеу белгілі кәмелетке толмаған адамға қатысты; 13) жэбірленушінің жеке басын куэландыратын кұжаттарды алып қойып, жасырып не жоя отырып жасалған дэл сол іс-эрекеттер — осы қылмыс қүрамының ауырлататын түрі болып табылады (ҚК-тің 135-бабы 2-тармағы).

Осы баптың бірінші немесе екінші тармақтарында көзделген, кэмелетке толмаған адамды Қазақстан Республикасының шегінен тыс жерлерге экету, Қазақстан Респуб-ликасына экелу немесе бір шет мемлекеттен екіншісіне Қазақстан Республикасының аумағы арқылы тасу мақсатында жасалған эрекеттер, сол сияқты осындай эрекеттерді жасау мақсатында кәмелетке толмаған адамды Қазақстан Республикасының шегінен тыс жерлерге экету, Қазақстан Республикасына экелу немесе бір шет мемлекеттен екін-ші мемлекетке Қазақстан Республикасының аумағы арқылы тасу — көрсетілген қылмыс құрамының аса ауырлататын түріне жатады (ҚК-тің 133-бабының 3-тармағы).

Осы баптың бірінші, екінші немесе үшінші бөліктерінде көзделген эрекетгер, егер: 1) қылмыстық топпен жасалса; 2) абайсызда жэбірленушінің өліміне немесе өзге де ауыр зардаптарға экеп соқса, іс-эрекет ҚК-тің 135-бабаның 4-тармағы бойынша сараланады. Адамды қанаудың түсінігі ҚК-тің 3-бабының 1-тармағында көрсетілген. Өзге де ауыр зардаптарға — жэбірленушіге орта, ауыр дене жарақатын келтіру, кәмелетке толмаған адамның кінэлінің заңсыз эрекетіне байланысты өзін-өзі өлтіруі, олардың жұқпалы аурумен зақымдануы, мүгедек болып қалуы сияқтылар жатады. Қылмыстық кодекстің 135-бабының 4-тармағында көрсетілген кылмыстық құқық бұзушылық құрамының субъ-ективтік жағынан әрекеті қасақаналық, ал одан болатын зардап абайсыздықпен жүзеге асырылады.

136-бап. Баланы ауыстыру