Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
КОММЕНТАРИЙ УК (Ерекше блік) - копия.doc
Скачиваний:
1
Добавлен:
01.07.2025
Размер:
4 Мб
Скачать
☆

§2. Сот төрелігін жүзеге асыратын органдардың лауазымды адамдарының жасайтын қылмыстық құқық бүзушылықтары

412-бап. Көрінеу кінәсіз адамды қылмыстық жауаптылыққа тарту

1. Көрінеу кінәсіз адамды қылмыстық жауаптылыққа тарту -

2. Адамды ауыр немесе аса ауыр қылмыс жасады деп айыптаумен уласқан дәл сол іс-әрекет -

Қылмыстық кодекстің 412-бабында көзделген осы қылмыстық құқық бұзушылықты жасау азаматтардың конституциялық қүдығын өрескел бұзумен бірге, эділсоттылық мүддесіне, жэбірленушінің занды қүдықтары мен бостандықтарына қылмысты қиянат келтіре отырып, заңдылық қағидасының өрескел бұзылуына экеп соғады.

Қылмыстық құқық бұзушылықтың тікелей объектісі - прокуратура, сот, тергеу, анықтама жэне басқа да осыларға теңестірілген органдардың дұрыс қызметі. Қосымша тікелей объект - жэбірленушінің занды мүдцелері (жеке бостандығы, ар-намысы, адамгершілігі, қызметтік немесе мүліктік мүдделері).

Қылмыстық құкық бұзушылық объективтік жағынан алғанда көрінеу кінэсіз адамды қылмыстық жауаптылыққа тарту эрекетін жүзеге асыру арқылы сипаталады.

Қылмыстық қүдық бұзушылық үшін жауаптылыққа кінэсіз тарту деп - кінэсіз адам­ды айыпкер ретінде кылмыстық жауаптылыққа тарту туралы қаулы шығаруды айта-мыз. Қылмыстық іс жүргізу кодексінің арнайы бабында қылмыстық кудалауға жол берілмейтін жағдайлар көрсетілген, Қылмыстық кұқық принципі бойынша қылмыстық жауаптылықтың негізі - істелген іс-эрекетте қылмыс құрамының барлық белгілерінің болуы (ҚК-тің 4-бабы) шарт. Қылмыс жасады деп айыптау үшін негіз беретін жет-кілікті дэлелдемелер болған кезде адамды айыпталушы ретінде жауапқа тарту тура­лы дәлелді қаулы шығарады. Заңның осы талаптарын сақтамай адамды қылмыстық құкьіқ бұзушылықтарды жауапқа тарту заңға қайшы, қоғамға кауіпті іс-эрекет болып табылады. Көрінеу кінэсіздіктің түсінігі кінэсіздік презумпциясымен тікелей байланыс-ты. Кінэсіздық презумпциясына сэйкес эр адам оның қылмыстық құқық бұзушылық жасағандығы үшін кінэлілігі Қылмыстық іс жүргізу кодексінде көзделген тэртіппен дэлелденген және соттың заңды күшіне енген үкімімен белгіленгенге дейін кінэсыз деп танылады. Ешкім де өзінің кінэсіздігін дэлелдеуге міндетті емес. Айыпкердің кінэлілігі жөніндегі күдік оның пайдасына шешіледі. Қылмыстық жэне Қылмыстық іс жүргізу заңын қолдану кезінде пайда болған күмэндер де айыпкердің пайдасына шешілуі тиіс.

Сонымен заңда көрсетілген қылмысты істемеген кінэсіз адамды негізсіз жауапқа тарту осы қылмыстық құқық бұзушылықтың объективтік жағының басты белгісі болып табылады. Қылмыстық құқық бұзушылық құрылысы жағынан формальдық құрамға жа-тады жэне ол кінэсіз адамды қылмыстық құқық бұзушылық үшін жауапқа тарту туралы қаулы шығарған уақыттан бастап аяқталған деп танылады.

Қылмыстық қүдық бұзушылык субъективтік жағынан тікелей қасақаналықпен істе-леді. Ол туралы заңның өзінде көрінеу кінэсіз адамды қылмыстық жауапқа тарту деп тура көрсетіліп отыр. Кінәлі адамның көрінеу кінэсіз екенін біле тұра өзінің қызмет өкілдігін паидалана отырып, оны кьілмыстық жауапқа тартатынын сезеді жэне соны тшеп істеи-ді. Қылмыстық құқық бұзушылық ниеттің сан алуан болуы қылмыстың ашылу пайы-зын көрсетуі (айыпкерді жаңылыстырып, оған ашылмай қалған қылмысты таңу, кек алу, қызғаныш, өзге де қара ниет ойлар т.с.с.) мүмкін.

Заңсыз қылмыстық іс қозғау бұл қылмыстың қү_рамына жатпайды. Мүлдай рет-те кінэлі адам лауазымды қылмыстық кұқық бұзушылықтар үшін жауапқа тартылады. Егер сот немесе тергеудің қатесі бойынша адамды қылмыстық құқық бұзушылық үшін жауапқа, оның көрінеу кінэсіз екендігі анықталмаған жағдайда жауапқа тарту, көрсетілген қылмыстық құқық бұзушылық құрамын түзбейді. Мұндай эрекеттер тэртіптік теріс қьшық немесе салақтык болып табылады.

Қылмыстық құқық бұзушылықтың субъектісі — судья, прокурор, сотка дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамдар.

Адамды ауыр немесе аса ауыр қылмыс жасады деп айыптаумен ұштасқан дэл сол эрекеттер осы қылмыстың ауырлататын түрі болып табылады (412-баптың 2-тармағы). Ауыр немесе аса ауыр қылмыстардың түсінігі Қылмыстық кодекстің 11-бабында көрсетілген.

413-бап. Қылмыстықжауаптылықтан көрінеу заңсыз босату

Прокурордың немесе сотқа дейінгі тергеп-тексерудіжүзеге асыратын адамның қылмыс жасады деп күдік туғызган немесе айыпталган адамды қылмыстық жауаптылықтан көрінеу заңсыз босатуы -

Бұл норма Қазақстан Республикасының жаңа Қылмыстық кодексінде жеке құрам ретінде көрсетіліп отыр. Бұл тұрғыдағы қылмыстық құқық бұзушылыктың қоғамға қауіптілігі орасан, мұндай эрекеттер жауапсыздық сезімін туғызумен бірге, қылмыспен қарсы күрес шараларына кесірін тигізеді, куқық қорғау органы кьізметкерлеріне іріткі салып, олардың беделін аяққа басады.

Қылмыстық құқық бү-зушылықтың тікелей объектісі — прокуратура, тергеу жэне аныктама органдарының дұрыс кьізметі, қосымша тікелей объект — жэбірленушінің мүддесі.

Қылмыстық қүқық бұзушылық объективтік жағынан алғанда прокурордың, сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамның сезікті немесе кьілмыс жасады деп айыпталган адамды қылмыстық жауаптылықтан көрінеу заңсыз босатуы арқылы сипат-талады. Бұл кылмыс тек эрекет аркьілы — қылмыстық істі қозғаудан бас тарту немесе қылмыстық істі қысқарту туралы тиісті құжат қабылдау жолымен жүзеге асырылады. Қылмыс осы уақыттан бастап аяқталған деп танылады.

Сезікті деп - қылмыстық қүдық бұзушылық жасады деп күмэн келтіріліп, соған бай-ланысты қылмыстық іс қозғалған немесе ұсталған не айып тағылғанға дейін Бұлтартпау шарасы қолданылған адамды айтамыз, ал айыпталган адам деп - Қылмыстық іс жүргізу кодексінде белгіленген тәртіппен өзіне қатысты айыпкер ретінде жауапқа тарту туралы каулы шыққан, сондай-ақ оған қатысты анықтаушы органның бастығы айыптау хаттама-сын жасап, бекіткен адамды айтамыз.

Қылмыстық кодекстің Жалпы жэне Ерекше бөлімдерінде көрсетілген заң норма-ларының шарттарын бұзып, қылмыстық құкьіқ бұзушылық үшін жауаптылықтан негізсіз босатуды заңсыз босату деп айтамыз.

Қылмыстық іс жүргізу кодексінде қылмыстық ізге түсуді болдырмайтын жағдайлар тұжырымдалған. Осы көрсетілген жағдайлардан басқа негізде қылмыстық істі қозғаудан бас тарту немесе қылмыстық істі қысқарту заңсыз деп танылады. Бұл қьшмыстық кұқық бұзушылық формальдық құрамға жатады жэне ол заңсыз босату туралы қаулы шығару орын алған сэттен бастап аяқталған деп танылады.

Қылмыстық қү_кық бүзушылык субъективтік жағынан тікелей қасақаналықпен істе-леді. Қылмыстық құқық бүзушылық ниет жэне мақсат сан алуан болуы мүмкін: танысы-на жэрдем ету, туыстарының өтінішін орындау, аяушылық білдіру т.с.с. Егер қылмыстық құқық бүзушылық үшін жауаптылықтан көрінеу заңсыз босату заңсыз сыйақы алуға байланысты болса, онда кінэліның әрекеті қылмыстардың жиынтығы (366, 413-баптар) бойынша сараланады.

Қылмыстық құқық бұзушылыктың субъектісі - арнаулы. Ол заңда тізбектеліп көрсетілген. Қү_қық қорғау органдарының қызметкерлерін (прокурор, тергеуші, анықтама жүргізуші адам).

414-бап. Көрінеу заңсыз ұстап алу, күзетпен қамауға алу немесе күзетпен ұстау

1. Көрінеу заңсыз ұстап алу -

2. Көрінеу заңсыз күзетпен қамауга алу немесе күзетпен ұстау -

3. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген, ауыр зардаптарга вкеп соққан іс-әрекеттер -

4.Күдіктіні устап алу фактісі және оның тұрған жері туралы оның туыстары-на қасақана хабарламау, адамның күзетпен ұсталу орны туралы ақпаратты осындай ақпарат алуга құқыгы бар азаматқа беруден заңсыз бас тарту, сол сияқты устап алу хаттамасының жасалу уақытын немесе нақты устап алынган уақытын бурмалау -

Қылмыстық кодекстің 414-бабында екі бірдей қылмыс: 1) көрінеу заңсыз ұстау; 2) керінеу заңсыз қамауға алу немесе қамауда үхтау үшін жауаптылық белгіленген. Бұл әрекеттердің қоғамға қауіптілігі сол — Қазақстан Республикасының Конституциясын-да көзделген эркімнің жеке басының бостандығына құқығын (16-баптың 1-тармағы) өрескел аяққа басады. Азаматты үстау, қамауға алу немесе қамауда үхтау тек қана заңға негізделіп жүзеге асырылуы тиіс.

Қылмыстық құқық бұзушылыктың тікелей объектісі — әділсоттылықтың мүддесі, қосымша тікелей объект - жэбірленушінің жеке бостандығы, азаматтардың басқадай (мүліктік, тү_рғын үй, ар-намысы) мүдделері.

Қылмыстық құқық бұзушылыктың объективтік жағы көрінеу заңсыз үстау, қамауға алу немесе қамауда үстау эрекеттері арқылы жүзеге асырылады.

Заңсыз үстау деп Қылмыстық іс жүргізу кодексінде көзделмеген негіздер бойынша адамды еркінен айырып, шара қолдануды айтамыз.

Қылмыстық іс жүргізу кодексінің талаптарына көрінеу қайшы түрде Бұлтартпау ша-расы ретінде қамауға алуды заңсыз қамау деп түсінген жөн.

Бұлтартпау шарасы ретінде қамауға алынған адамды одан әрі ұстауға негіз болмаса да, оны босатудың орнына оны одан эрі түгқында ұстауды заңсыз тұтқында ұстау деп түсінеміз.

Қылмыстық кұқық бұзушылық формальдық құрамға жатады. Қылмыстық құқық бұзушылык заңсыз ұстау, қамау немесе тұтқында ұстау эрекеттері орын алған сэттен бас-тап аяқталған деп саналады.

Субъективтік жағынан қылмыстық құқық бұзушылық тікелей қасақаналықпен істе-леді. Заңда көрсетілген көрінеу деген сөздің өзі осы іс-эрекеттің тікелей немесе жанама қасақаналықпен жасалатынын білдіреді. Қылмыстық құқық бұзушылық ниет эр түрлі болуы мүмкін, ол қылмысты саралауға эсер етпейді.

Қылмыстық құқық бұзушылықтың субъектісі - адамды үстауға, қамауға алуға, тұтқында ұстауға құзыреті бар адамдар. Олар — прокурор, сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамдар босатылуға жататын адамды одан әрі тұтқыннан босатпаған тұгқын орнының бастығы.

ҚК-тің 414-бабының 3-тармағында заңсыз ұстау, қамауға алу немесе түгқында ұстау ауыр зардаптарға (қамалған адамның ауыр науқасқа душар болуы, өлуі немесе өзін-өзі өлтіруі, т.с.с) экеліп соққаны үшін жауаптылық белгіленген.

Осы қылмыстың аса ауырлататын түріне - күдіктіні ұстап алу фактісі және оның тұрған жері туралы оның туыстарына қасақана хабарламау, адамның күзетпен ұсталу орны туралы ақпаратты осындай ақпарат алуға қүдығы бар азаматқа беруден заңсыз бас тарту, сол сияқты ұстап алу хаттамасының жасалу уакытын немесе нақты үхтап алынған уақытын бұрмалау болып табылады (ҚК-тің 414-бабының 4-тармағы).

415-бап. Айғақтар беруге мәжбүрлеу

Прокурордың немесе сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамның тара-пынан қорқыту, бопсалау немесе езге де заңсыз әрекеттер қолдану жолымен күдіктіні, айыпталушыны, жәбірленушіні, куәні айгақтар беруге мәжбүрлеу, сол сияқты адамның еріктітүрде айғақтар беруіне, жасалган қылмыс туралы арыз беруіне иедергі жасау не оны айғақтар беруден бас тартуга мәжбүрлеу не сарапшыны қорытынды беруге мәжбүрлеу -

Прокурордың немесе сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамның тара-пынан қоркыту, бопсалау немесе өзге де заңсыз әрекеттер қолдану жолымен күдіктіні, айыпталушыны, жәбірленушіні, куэні айғақтар беруге мэжбүрлеу, сол сияқты адамның ерікті түрде айғақтар беруіне, жасалған қылмыс туралы арыз беруіне кедергі жасау не оны айғақтар беруден бас тартуға мэжбүрлеу не сарапшыны корытынды беруге мэжбүрлеу -ҚК-тің 415-бабының негізгі құрамы болып табылады.

Азаматтық жэне саяси қүқықтар жөніндегі халықаралық пакт (1966 ж.), сондай-ақ Қазақстан Республикасының Конституциясы алдын ала тергеу жэне анықтама жүргізу сатысында күш қолдануға мүлдем тыйым салады. Мұндай эрекеттерді қолданудың өзі қылмыстық құқық бүзушылық.

Осы қылмыстық қүқық бүзушылықтың объектісі - прокурордың немесе сотқа дейінгі тікелей тексеруді жүзеге асыратын органның бірқалыпты дұрыс қызметі. Қосымша тіке-лей объекті - азаматтардың жеке басына қол сүғушылык.

Қылмыстық құқық бұзушылық объективтік жағынан алғанда прокурор, сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамдар тарапынан қорқыту, бопсалау немесе өзге де заңсыз іс-эрекеттер қолданылу жолымен күдіктіні, айыпталған адамды, жэбірленушіні, куэгерді жауап беруге, сол сияқты адамның ерікті түрде жауап беруіне, жасалған қылмыстық қүқық бұзушылық туралы өтініш беруіне келтіруге, не оны жауап беруден бас тартуға мэжбүр ету, не сарапшыны қорытынды беруге мэжбүр ету арқылы жүзеге асырылады. Қылмыстық қүкық бұзушылықтың жәбірленушісі күдікті адам, айыптаушы, жэбірленуші, куэ, сарапшы болып табылады. Қылмыстық құқық бүзушылық құрамы формальдық, ол заңда көрсетілген әрекеттерді істеген сэттен, кінэлінің алға қойған мақсатқа жеткеніне не жетпегеніне қарамастан аяқталган деп танылады. Мэжбүр ету өтірік жауап беруге немесе шындықты айтуға я болмаса сарапшыдан кінэліға қолайлы қорытынды беруді талап ету арқылы істелуі мүмкін. Олар занда көрсетілген көптеген тэсілдерді: қорқыту, бопсалау немесе өзге де заңсыз іс-эрекеттерді қолдану жолымен жүзеге асырылады.

Жэбірленушіні немесе оның жақын туыстарын қамаймын, күш қолданып жанын қинаймын, жағдайын қиындатып, қылмыстық жауапка тартамын, жақын туыстарыңмен кездестіруге тыйым саламын деген тағы сол сиякты эрекеттер қорқыту деп танылады.

Жэбірленушінің өзін немесе жақын туыстары жөнінде масқаралайтын мэліметтерді жариялау туралы немесе олардың отбасының қүлиясын (мысалы бала асырап алғаны туралы) жұртқа жаямын деген эрекеттерді істеу бопсалау деп танылады.

Өзге де заңсыз іс-әрекеттерге жауап алудың арандатушылық тэсілдерін қолдану, жалған дэлелдемелерді үсыну, жақындарымен кездестіруге жалған уэде беру, түтқыннан босатамын деп өтірік уэде айту, гипноз, наркотикалық нэрселерді қолдану арқылы жауап алу сияқты амалдар жатады.

Субъективтік жағынан қылмыстық құқық бұзушылық тікелей қасақаналықпен істе-леді. Қылмыстық құқық бұзушылық ниет субъективтік жақтың қажетті белгісіне жатпай-ды, олар эр түрлі болуы (кек алу, пайдакүнемдік, қараниеттік т.с.с.) мүмкін.

Қылмыстық қү-қық бұзушылықтың субъектісі — арнаулы занда ол прокурор, сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамдар дэл көрсетіліп отыр.

418-бап. Көрінеу әділетсіз сот үкімін, шешімін немесе өзге де сот актісін шығару