1. Көрінеу жас балаға қатысты күш қолданбай азгындық әрекеттер жасау -

2. Жас балага қатысты ата-анасы, педагог не оны тәрбиелеу жөніндегі міндеттер Қазақстан Республикасының заңымен жүктелген өзге адам жасаган дәл сол іс-әрекет -

3.Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген, бірнеше рет жасалган іс-әрекеттер -

Қылмыстың объектісі жеткіншектердің адамгершілік тұрғысынан дұрыс қалыптасуы болып табылады.

Объективтік жағынан қылмыс — он төрт жасқа жетпегендігі айқын адамға қатысты күш қолданусыз азғындық іс-эрекеттерді жасау арқылы көрініс табады.

Кінэлінің немесе жеткіншектердің жыныстық құмарлығын жыныстық қатынас жа-саумен байланыссыз түрде қанағаттандыруға бағытталған эр түрлі іс-эрекеттерді істеуі азғындық деп танылады.

Азғындық эрекеттер интеллектуалдық жэне қимыл көрсету арқылы жүзеге асырыла-ды. Интеллектуалдық азғындыққа эр түрлі порнографиялық өнімдерді, бейнефильмдерді көрсету, жыныстық тақырыптағы эдепсіз эңгімелер айту, осы тұрғыдағы шығармаларды оларға оқуға берулер жатады. Қимыл арқылы істелетін азғындыққа жеткіншектердің көзінше жыныстық немесе өзге де нәпсіқріарлық эрекеттерді істеу, жыныс органда-рын оларга көрсету, жеткіншектерді өзара жыныстық немесе өзге де нәпсіқұмарлық қатынастар жасауға азғыру немесе зорлау эрекеттері жатады.

Қылмыстың жәбірленушісі болып 14-ке толмаған ер немесе қыз балалар танылады. Азғындық іс-эрекетгерді жасауға жеткіншектердің келісім беруі кінэлінің қылмыстық жауаптылығын жоққа шығармайды. Қылмыс формальдық құрамға жатады жэне ол азғыру эрекеттерін бастаған сэттен бастап-ак аяқталған деп танылады. Егер осындай азғыру эрекеттері жэбірленушінің келісімімен жыныстық немесе өзге де нәпсіқұмарлық сипаттағы қатынаспен ұласса, онда кінэлінің эрекеті Қылмыстық кодекстің 122-бабы-мен саралануға жатады. Қылмыс субъективтік жағынан тікелей қасақаналықпен істе-леді. Кінэлі адам жасы анық 14-ке толмаған жеткіншекке күш қолданбай-ақ азғындық іс-эрекеттер жасағанын сезеді және соны істеуді тілейді. Қылмыстық ниет - жыныстық құмарлықты эстерлеу.

Он төрт жасқа толмаған адамда тэрбиелеу міндет жөніндегі заңмен жүкгелген ата-ана, педагог не өзге де адам осы адамға қатысты жасаған нақ осы эрекеттер үшін жауатылық осы баптың екінші бөлігінде, ал осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген іс-эрекеттер бірнеше рет жасалған эрекеттер үшін қылмыстық жауаптылық ҚК-тің 124-бабының 3-тармағында көзделген.

Қылмыстың субъектісі 16-ға толған ер немесе эйел жынысты адам.

2 - ТАРАУ. ОТБАСЫНА ЖӘНЕ КӘМЕЛЕТКЕ ТОЛМАҒАНДАРҒА ҚАРСЫ ҚЫЛМЫСТЫҚ ҚҮҚЫҚ Б¥ЗУШЫЛЫҚТАР

1. Отбасына жэне кәмелетке толмағандарға қарсы қылмыстық қүқық бұзушылыктардан жалпы сипаттамасы

Қазақстан Республикасы Конституциясынын 27-бабында: Неке мен отбасы, ана мен эке жэне бала мемлекеттің қорғауында болады (1); Балаларына қамқорлық жасау жэне оларды тэрбиелеу - ата-ананың табиғи құқығы эрі парызы (2); Кэмелетке толған еңбекке қабілетті балалар еңбекке жарамсыз ата-анасына қамқорлық жасауға міндетті (3) - делінген. Бұл көрсетілген қағидалар халықаралық құқықтың осы мэселелер жөніндегі негізгі ережелеріне сәйкестендірілген. Адам кұкығы жөніндегі 1948 жылғы Жалпыға бірдей Декларацияда, Азаматтық жэне саяси құқықтар туралы 1966 жылғы Халықаралық пактіде отбасы қоғамның табиғи негізгі ұясы жэне ол мемлекет пен қоғам тарапынан қорғау құкығына ие деп белгіленген. 1989 жылы 20 қарашада қабылданған «Бала құқықтары жөніндегі» Конвенцияда да балалардың азаматтық жэне саяси-элеуметтік құқықтарының қорғалуына ерекше мэн берілген. Қазақстан Республикасы да отбасы жэне кэмелетке толмағандар жөніндегі халықаралық кұқық нормаларын қастерлей отырып, осы мәселелерге байланысты пайда болатын қоғамдық қатынастарды қылмыстық-құқықтық жолмен қорғауға ерекше мэн береді.

2014 жылы қабылданған жаңа Қылмыстық кодекстің Ерекше бөлімінің 2-тарауы от-басына және кэмелетке толмағандарға қарсы қылмыстық құкық бұзушылықтардан үшін жауаптылық белгілеген. Бұл тарауда осы тұрғыдағы қылмыстық құқық бұзушылыққа арналған нақты қылмыстардың мынадай түрлері көрсетілген: кәмелетке толмаған адам-ды қылмыстық қуқық бұзушылықтар жасауға тарту (132-бап); кэмелетке толмаған адамды қоғамға жат эрекеттер жасауға тарту (133-бап); кэмелетке толмаған адам-ды жезөкшелелікпен айналысуға тарту (134-бап); кәмелетке толмағандар саудасы (135-бап); баланы ауыстыру (136-бап); бала асырап алу жөніндегі заңсыз эрекет (137-бап); бала асырап алу құпиясын жария ету (138-бап); балаларын немесе еңбекке жарамсыз ата-анасын асырауға арналған қаражатты төлеуден эдейі жалтару (139-бап); кэмелетке толмаған баланы тэрбиелеу жөніндегі міндеттерді орындамау (140-бап); балалардың өмірі мен денсаулығының қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі міндеттер-ді тиісінше орындамау (141 -бап); қамқоршы немесе корғаншы құқықтарын теріс пайдала-ну (142-бап); Кэмелетке толмаған адамды Қазақстан Республикасының шегінен тысқары жерге заңсыз экету (143-бап); Кэмелетке толмағандарды эротикалық мазмұндағы өнімді жасауға тарту (144-бап). Осы топқа жататын қылмыстардың объектісі ата-аналар мен балалардың арасындағы отбасылық қатынастар, сондай-ақ кэмелетке толмағандардың дене бітімі, интеллектуалдық, рухани, адамгершілік тұрғысынан дұрыс дамып, қалыптасу жағдайлары болып табылады. Енді осы топқа енген кылмыс құрамдарының әрқайсысына жеке-жеке талдау жасап өтейік.

2. Отбасына және кәмелетке толмағандарға қарсы қылмыстық құқык б^зушылықтардың жеке кұрамдары

132-бап. Кәмелетке толмаған адамды қылмыстық құқық бузушылықтар жасауға тарту

1. Он сегіз жасқа толган адамның кәмелетке толмаган адамды ңылмыстық құқық бүзушылықтар жасауга тартуы -

2. Ата-анасы, педагог не кәмелетке толмаган адамды тәрбиелеу жөніндегі міндеттер Қазаңстан Республикасының заңыиен жүктелген өзге адам жасаган дәл сол іс-әрекет -

3. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген, күш қолданып немесе оны қолдану қатерін төндіріп жасалған іс-әрекеттер -

4. Осы баптың бірінші, екінші немесе үшінші бөліктерінде көзделген, кәмелетке толмаган адамды ауыр немесе аса ауыр қылмыс жасауга тартуга байланысты іс-әрекеттер -

5. Осы баптың бірінші, екінші, үшінші немесе төртінші бөліктерінде көзделген, кәмелетке толмаган адамды қылмыстық топтың қылмыстық әрекетіне тартуга байла-нысты іс-әрекеттер -

Кәмелетке толмаған адамды 18 жасқа толған адамның қылмыстық қүқық бүзушылық іске тартуы жеке қылмыстық қүқық бүзушылық қүрамы ретінде қарастырылады.

Қылмыстың тікелей объектісі - кэмелетке толмағандардың бірқалыпты дамуы жэне оларға дұрыс тэрбие беру шарттары болып табылады.

Қылмыстың жэбірленушісі - 18-ге толмаған адам, яғни кәмелетке толмағандар.

Қылмыстық құқық бұзушылық объективтік жағынан алғанда эр түрлі әдістер (тэсілдер) қолдана отырып кэмелетке толмаған адамды қылмыстық іске тарту арқылы жүзеге асырылады.

Кәмелетке толмаған адамды қылмыстық құқық бұзушылық іске тарту деп 18-ге толмағандарды қылмыстың тікелей орындаушысы немесе өзге де көмектесушісі болуға жігерлендіруге, ынтасын, шешімін қоздыруға бағытталған іс-әрекеттерді айтамыз. Қылмыстық құқық бүзушылық іске тартудың эдісі заңда тікелей көрсетілмеген, бірақ ол эртүрлі жолмен жүзеге асырылуы мүмкін. Бұ_л эрекет көбінесе психикалық эдістерді қолдану арқылы (қорқыту, уэде беру, алдау) немесе басқа да тэсілдерді қолдану арқылы жүзеге асырылады. Кэмелетке толмаған адамдарды үрейлендіру немесе оларды басқа бір қолайсыз жағдайларға қалдыратын эрекеттер жасаймын деген эрекеттер арқылы, олардың психикалық санасына эсер етулер қорқыту деп табылады. Қорқыту ауызша, жазбаша, телефон арқылы, дене қимьшын көрсету арқылы жүзеге асырылуы мүмкін жэне мұндай қорқытулар жэбірленушінің тікелей өзіне немесе оның таныс адамдарына білдірілуі хақ.

Субъектінің болашақта кэмелетке толмағандарға белгілі бір жэрдем көрсетуге (оқуға түсіруге, жүмысқа түрғызуға немесе оларға басқадай игіліктер жасауға міндеттемелер алуы) уэде беру деп танылады.

Кэмелетке толмағандар үшін мэні бар мэліметтерді немесе мэн-жайларды қасақана айтпау немесе олар жөнінде үн қатпау арқылы оларды жаңылыстырып қоғамға қауіпті іс-эрекетті істеуге тартуды алдау деп түсінген жөн. Мысалы, ересек адам кэмелетке толмаған адамға көрші үйден өзіне тиісті жүкті жол бойына жеткізуді өтінеді, нэтижесінде ол бөтеннің мүлкін үрлауға көмектескенін бір-ақ біледі. Кэмелетке толмаған адамды басқа да тэсілдермен қылмыстық қүқық бүзушылық жасауға тартуға, оларды иландыру, сатып алу, оларды зүлымдық, қараниетті іс-әрекеттерді істеуге жігерлендіру, бопсалау, материалдық тэуелділік жағдайын пайдаланып қалу т.с.с. эрекеттер жатады.

Жоғарыда көрсетілген тэсілдерді қолданғанымен кэмелетке толмағандар қылмыстық қүқық бүзушылық іс-әрекетке баруға қарсылық білдірсе, онда кінэлінің іс-эрекеті кэмелетке толмаған адамды қылмыстық құқық бүзушылық іске тартуға оқталғандық ретінде сараланады.

Қылмыстық қүқық бүзушылық формальдык құрамға жатады. Ол кэмелетке толмағандарды қылмыстық қүқық бүзушылыққа тарткан уақыттан (яғни 18-ге толмаған адамның оған келіскен сэтінен бастап) аяқталған деп табылады.Ч^ылмыстық кодекстің 132-бабының 1-тармағы бойынша онша ауыр емес, ауырлығы орташа қылмыстарды істеуге кэмелетке толмағандарды тартканы үшін ғана жауаптылық көзделген. Субъек-тивтік жағынан ҚК-тің 132-бабында көзделген қылмыс тек қана тікелей қасақаналықпен істеледі. Кінэлі адам эр түрлі тэсілдерді қолдана отырып жасы 18-ге толмағаны өзіне анық адамды қылмыстық іске тартқанын сезеді, біледі жэне соны жүзеге асыруды тілеп эр түрлі эрекет жасайды. Қылмыстык ниет жэне мақсат эртүрлі (кек алу, қызғаныш, пайдакүнемдік, басқа да зұлымдық ниеттер) болуы мүмкін. Бұлардың іс-эрекетті саралауға эсері болмайды, бірақ жаза тағайындағанда есепке алынады.

Қылмыстың субъектісі - занда тура атап көрсетілгендей кэмелетке толмаған адамды қылмыстық іске тартқан жасы 18-ге толған адам. Кэмелетке толмаған адамның екінші бір кэмелетке толмаған адамды қылмыстық іске тартуы бұ_л қылмыс құрамына жатпайды.

Ата-анасы, педагог не кәмелетке толмаған адамды тэрбиелеу жөніндегі міндеттер өзіне заңмен жүктелген өзге адам жасаған нақ сол эрекет - осы қылмыстың ауырлататын түрі болып табылады (ҚК-тің 132-бабының 2-тармағы). Көрсетілген адамдардың кэмелетке толмаған адамдар жөніндегі құқықтық жағдайын пайдаланып, осы іс-эрекеттерді істеуі қылмыстық қүдық бүзушылықтың қоғамға қауіптілігін едәуір ұлғайтады. Ата-аналарды анықтау Қазақстан Республикасының неке (ерлі-зайыптылар) жэне отбасы туралы 2011 жылы 26 желтоқсанда қабылданған Заңына сэйкес шешіледі.

Педагог деп тэрбие немесе оқу процесімен айналысатын адамдар танылады. Пе-дагогті қылмыстың субъектісі деп тану үшін оның жү_мыс істейтін оқу орындарының түрі (жоғары оқу орындары, мемлекеттік немесе мемлекеттік емес), нысаны (күндізгі, сырттай, кешкі) ешкандай әсер етпейді.

Кэмелетке толмаған адамды тэрбиелеу жөніндегі міндеттер өзіне жүктелген өзге де адамдарға қорғаншы, қамқоршы, асырап алған ата-аналар, мектепке дейінгі балалар мекемелерінің тэрбиешілері, Бұлардан басқа заңмен тэрбиелеу міндеті тікелей жүктелген - жақын-туыстары, ағасы немесе апасы, эжесі немесе атасы жатады.

Осы баптың бірінші немесе екінші тармақтарында көзделген, күш қолданып неме-се оны қолданамын деп қоркытып жасалған эрекеттер (132-баптың 3-тармағы) - осы қылмыстық қүқық бұзушылықтың тағы бір ауырлататын түрі болып табылады. Мұндағы күш көрсетуге жеткіншекті қылмыс істеуге ықпал ететін тэсілдерді қолдану жолымен, яғни оны сабау, оған жеңіл жэне орта дэрежелі жарақат келтіру арқылы қылмыстық қү-қық бұзушылық істеуге көндірулер жатады. Егер мүлдай тэсілмен жэбірленушіге ауыр дене жарақаты келтірілсе немесе өлімге экеліп соқса, онда кінэлінің эрекеті қылмыстық кұқық бұзушылықтардың жиынтығы бойынша саралануға жатады. Күш қолданамын деп қорқыту - өлтіремін, денеңе жарақат келтіремін, жаныңды қинаймын, өртеймін деген шын мэнінде іске асатын нэрсе жэбірленушіге тікелей психикалық эсер ететін сөздерді кінэлінің айтуы жатады.

Осы баптың бірінші, екінші немесе үшінші тармақтарында көзделген кэмелетке толмаған адамды ауыр немесе аса ауыр қылмыс жасауға тартуға байланысты әрекеттер (132-баптың 4-тармағы) көрсетілген қылмыстың ауырлататын түрі болып табылады. Ауыр немесе аса ауыр кылмыстардың түсінігі Қылмыстық кодекстің 11-бабының 4, 5-тармақтарында берілген.

133-бап. Кәмелетке толмаған адамды қоғамға жат әрекеттер жасауға тарту