§3. Мемлекеттік қызмет пен мемлекеттік басқару мүдделеріне қарсы өзге де қылмыстық кұкык бұзушылықтар

Мемлекетгік қызмет пен мемлекеттік басқару мүдделеріне қарсы өзге де қылмыстар-ғаҚК-тің 362-бабының 1,2,3-бөлігінде жэне осы баптың4-бөлігінің«1», «2» тармақтарын-да көрсетілген қылмыстық кұқық бұзушылықтардың (олардың құрамы туралы 362-бап-ты қараңыз), сондай-ақ 363, 371-баптарда көзделген кылмыс қңзамдары жатады.

Бүл қылмыстар субъектісінің жэне субъективтік жағының ерекшелігіне сэйкес сы-байлас жемқорлық қылмысына жатпайды, бірақ Бұл құрамдардағы субъектілердің эрекеті мемлекеттік қызмет пен мемлекеттік басқару мүдделеріне бағытталған. Енді осы құрамдарды қарастырайық.

363-бап. Лауазымды адамның өкілеттіктерін иемденіп алу

Лауазымды адам болып табылмайтын мемлекеттік қызметшінің лауазымды адамның өкілеттіктерін иемденіп алуы және оның соған байланысты азаматтардың немесе уйымдардың қуқықтары мен заңды мүдделеріне не қогамның немесе мемлекеттің заңмен қоргалатын мүдделеріне елеулі зиян келтіруге әкеп соққан әрекеттер жасауы -

Мемлекет мемлекеттік аппараттың өздерінің қызметтік өкілетін теріс пайдалана-тын лауазымды түлғаларымен қалай күрессе, лауазымды түлғаның атағын өз бетінше иемденуге тырысатын өзге қызметкерлермен де солай күреседі. Шындығында осын-дай эрекеттер мемлекеттік апараттың қалыпты дү_рыс жү_мысын бұзады жэне сонымен азаматтардың, қоғамның жэне мемлекеттің мүддесіне елеулі түрде зиян келтіреді. Осы жағдайды ескере отырып, Қазақстан Республикасының жаңа Қьшмыстық кодексінің 363-бабы лауазымды тұлға болып табылмайтын мемлекеттік қызметшіге лауазымды тұлғаның өкілетін иемденгені үшін жауапкершілік белгілейді.

Мемлекеттік аппараттың жекелеген буындарының қалыпты дұрыс қызметі түсіндіріліп отырған қүрамның объектісі болып табьшады.

Аталған құрамның объективтік жағы лауазымды түлға болып табылмайтын мемле-кеттік қызметші өздігінен, алдау жолымен лауазымды түлғаның өкілетін иемденеді жэне оны азаматтардың немесе ү_йымдардың құқықтары мен занды мүдделерін елеулі түрде бұзатын қоғамға қауіпті эрекеттер жасау үшін пайдаланады.

Қылмыстық қү_қық бұзушылық белсенді эрекеттер жолымен жасалады. Қылмыстық құқық бұзушылық жасаушы кінэлі адам мемлекеттік қызметші - өзін белгілі бір лауазы­мды түлға ретінде көрсетеді жэне іс жүзінде элгі тұлғаның өкілетін заңсыз орындайды. Лауазымды түлғаны иемдену нысандары занда көрсетілмеген, бірақ олар барынша эр түрлі болуы мүмкін. Мысалы: қатардағы қызметкер - аудандық әкімнің референті ке-лушілерді қабылдайды да солардың арыздары бойынша шешім қабылдайды; қандай да болмасын кұжаттарға өз бастығының атынан қол қояды немесе қатардағы полиция өзін аудандық ішкі істер басқармасының (АІІБ) жедел қызметінің қызметкері ретінде таны-стырады жэне азаматтарды түгқынға алу каупін төндіріп, өзіне керекті заттарды алады жэне т.б.

Кінэлі адам лауазымды тұлғаның өкілетін заңсыз эрекеттер жасау мақсатымен иемде-неді, соның нэтижесінде азаматтар мен ұйымдардың құқықгары мен заңды мүдделеріне елеулі түрде нұқсан келтіріледі, яғни осы кылмыс құрамының кінэлінің қоғамға қауіпті эрекеттерінен басқа объективті жағының міндетті белгілері - азаматтардың немесе ұйымдардың заңмен қорғалатын мүдделерін елеулі түрде бұзу түріндегі қоғамға қауіпті зардаптарының орын алуы болып табылады. Осындай заң бұзушылықтың мазмұны мен нысаны қызметтік өкілетті теріс пайдалану құрамына талдау жасаған кезде ашылды (КК-тің 361-бабына зерттеуді қараңыз).

Талданып отырған кздэам өзінің құрылымы бойынша материалдық құрамға жатқызылатындықтан, осы құрамның объективтік жағының тағы бір міндетті белгісі -кінэлінің заңсыз эрекеттері мен орын алған зардаптар арасындағы себептік байланыстың болуы болып табылады. Азаматтардың немесе ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделері елеулі түрде бұзылған сэттен бастап қылмыс аяқталған деп есептеледі.

Лауазымды тұлғаның өкілетін иемденудің субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен жүзеге асырылады.

Қаралып отырған қылмыстық құқық бұзушылық субъектісі лауазымды тұлға бо­лып табылмайтын мемлекеттік қызметші болады. Егер осындай эрекеттерді мемлекет-тік қызметші болып табылмайтын басқа жат тұлғалар жасаған болса, онда олар бұл бап бойынша жауапкершілік атқармайды, бірақ олардың эрекеті істің нақты жағдайына бай-ланысты ҚК-тің басқа баптары бойынша саралануы мүмкін, мысалы: тұрғын-жайдың қол сұғылмаушылығын бұзу, денеге жарақат салу, пара беруге мэжбүр ету, қорқытып та-лап етушілік немесе алаяқтық жэне т.б.

Осы қылмыстық кұқьік бұзушылық қызметтік өкілетті теріс пайдалану құрамынан мынадай адамдар бойынша ажыратылады.

Қылмыстық кодекстің 361-бабында көзделген қылмыстық құкық бұзушылықты жа­сау кезінде — кінэлі адам іс жүзіндегі занды өкілетті қызмет мүддесіне нұқсан келтіре отырып, оны теріс пайдаланады. ҚК-тің 363-бабында айтылып отырған қылмыстың мэні кінэлінің өзінде жоқ бола тұра лауазымды адамның өкілетін иемденуінде болып отыр.

Қылмыстың субъектісі (ҚК-тің 363-бабы) - занда белгіленген тэртіппен лауазымды тұлға болып табылмайтын мемлекеттік қызметші.

371-бап. Салғырттық

1.Салғырттың, ягни мемлекеттік функцияларды орындауга уәкілеттік берілген адамның не оган теңестірілген адамның не лауазымды адамның не жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамның өз міндеттерін қызметіне адал қарамауы немесе уқыпсыз қарауы салдарынан орындамауы немесе тиісінше орындамауы, егер бул азаматтардың немесе уйымдардың қуқықтары мен заңды мүдделеріне не қогамның немесе мемлекеттің заңмен қоргалатын мүдделеріне елеулі зиян келтіруге әкеп соқса -