1. Абайсызда қазаға ұшырату-

2. Абайсызда екі немесе одан да көп адамды қазага ушырату -

2014 жылғы Қылмыстық кодекс бойынша абайсыздықта қазаға үхпырату адам өлтірудің түсінігіне жатпайды, ол өз алдына жеке қылмыс болып табылады. Мүлың адам өлтіруден негізгі айырмашылығы өлімнің болуына қатысты кінэ нысанының өзгешелігінде. Абайсыздықта қазаға үліырату үліқалақтықтың немесе үқыпсыздықтың салдарынан болуы мүмкін. ¥шкалақтық салдарынан адам өлтіріп алу кінәлі өз эрекетінен (эрекетсіздігінен) өлімнің болу мүмкіндігін шамалайды, бірақ өзіне-өзі сеніп, оған жет-кілікті негіз болмағанның өзінде де өлімнің жолын кесемін деп есептейді. Егер түлға өзінің әрекетінен (әрекетсіздігінен) өлімнің болу мүмкіндігін шамаламаса, бірақ оған қажетті деңгейде көңіл бөлген немесе шамалаған кезде өлімнің болатындығын алдын ала болжауға тиіс болған жағдай ұқыпсыздықтың салдарынан адам өлтіріп алу деп танылады.

Абайсыздықта қазаға үліыратудың субъектісі - он алты жасқа толған адам болады.

Қылмыстық кодекстің 104-бабының 2-тармағы осы қылмыстың неғұрлым қауіпті түрін қарастырады: екі немесе одан көп адамды абайсызда қазаға үліырату.

105 бап. Өзін-өзі өлтіруге дейін жеткізу

1. Жәбірленушіні қорқыту, оган қатыгездікпен ңарау немесе оның адами қадір-қасиетін үнемі қорлау арқылы адамды өзін-өзі өлтіруге дейін немесе өзін-өзі өлтіруге баруга дейін жеткізу -

2. Кінәлі адамға материалдық немесе өзгедей тәуелді адамга қатысты жасалган дәл сол іс-әрекет -

3. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген, кәмелетке толмаган адамга қатысты жасалған іс-әрекеттер -

Қылмыстың мэні— қорқыту, қатыгездікпен қару немесе жэбірленушінің адамдық қасиетін кемсіту жолымен тұлғаны өзін-өзі өлтіруге немесе өзін-өзі өлтіруге қастандық жасауға жеткізуде.

Қылмыстың объективті жағы — қорқыту, қатыгездікпен қарау немесе жәбірленушінің адамдық қасиетін ұдайы кемсіту жолымен түлғаны өзін-өзі өлтіруге немесе өзін-өзі өлтіруге қастандық жасауға жеткізумен сипатгалады. Сондықтан да қорқыту сипаты ба-рынша эр түрлі болуы мүмкін деп айтуға болады: күш қолданумен, бостандығын шекте-умен немесе бостандығынан айырумен, тіршілік ету құралынан айырумен жэне т.б.

Жэбірленушіге қатыгездікпен қарау, оны ұрып-согудан, азаптау, денеге жарақат салу-дан, оны тамақтан, үй-жайдан айыру, бостандығын шектеуден жэне т.б. көрінеді.

Жэбірленушінің адамдық қасиетін ұдайы кемсіту, кінэліның жэбірленушімен екіжүзділік қарым-қатынаста болуы: оның жеке басын кемсіту, оның кемшіліктерін келе-ке қылу, оны басыну, оны масқаралайтын мэліметтер тарату жэне т.б. жағдайларда орын алады. Сонымен қатар мұлдай фактілер біреу емес, ұдайы, яғни екі реттен көп болуы тиіс.

Жоғарыда аталған эрекеттер эрекет жасау жолымен, сондай-ақ эрекетсіздік жолымен де жасалуы мүмкін.

Жэбірленушінің өзін-өзі өлтіруі немесе өзін-өзі өлтіруге қастандық жасауы осы қылмыстың объективті жағының міндетті белгісі болып табылады. Кінэлінің мінез-қүлқы мен аталған зардаптың арасында себептік байланыс анықталуға тиіс.

4. Денсаулыққа қарсы қылмыстардың жалпы сипаттамасы және түрлері

Әрбір жеке адамның денсаулығы — ол адам өміріндегі айтарлықтай орын алатын фак-тор болып табылады. Себебі адам денсаулығы - оның негізгі байлығы. Осыған байланыс-ты адам денсаулығын қорғау мэселесі - жалпы мемлекеттің, қоғамның, эрбір азаматтың негізгі борышы. Сонымен эрбір қоғам мүшесі денсаулықты сақтау шараларын жүргізу ту-ралы мэселелерге баса назар аударып, халықтың денсаулық сақтау мэселесінің шешілуі-не белгілі бір шаралар қолданып, қоғам үшін біршама септігін тигізуі керек. Қазіргі кез- де мемлекетімізде Қазақстан Ресггубликасының Конституциясына сэйкес денсаулықты сақтау мэселелері жөнінде мемлекеттік бағдарламалар эзірленген, осы бағдарлама бойынша Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі жү_мыс істеп отыр. Қазақстан Республикасы Конституциясының Адам жэне Азамат бөлімінің 29-бабының тармақтарына сәйкес, Қазақстан Республикасы азаматтарының денсаулығын сақтауға құқығы бар. Осыған байланысты Қазақстан Республикасының азаматтары заңмен бел-гіленген тегін әрі кепілді медициналық көмек көлемін тегін алуға құқылы. «Мемлекеттік жэне жеке меншік емдеу мекемелерінде, сондай-ақ жеке медициналық практикамен ай-налысушы адамдардан ақылы медициналық жэрдем алу заңда белгіленген негіздер мен тәртіп бойынша жүргізіледі» делінген. Осыған орай азаматтардың денсаулығын нығайту, айналадағы қоршаған ортаны сақтау шараларын жүзеге асыру мақсатында, эсіресе өсіп келе жатқан жасөспірімдердің денсаулығын сақтау үшін мемлекеттік және жеке емдеу мекемелері заңға сэйкес ақылы түрде не тегін медициналық жэрдем көрсетуді жүзеге асырып отыр.

Осы арада денсаулық деген ұғымға түсінік бере кетейік. Денсаулық дегеніміз — адам ағзасының дұрыс эрі калыпты жұ_мыс істеуі. Яғни, адам ағзасының эрбір органы, эрбір мүшесі сол жаратылған қалпында сақталып, оның дұрыс эрі қалыпты түрде бел-гілі бір қызметті атқаруы. Денсаулыкқа қарсы қылмыстардың қоғамға қауіптілігі - бү_л қылмыстарды жасаған кезде, бір адам екінші бір адамның денсаулығына қасақана не-месе абайсызда зиян келтіреді, яғни кінэлі қоғамға қауіпті іс-әрекеттерді жасай отырып, адам өмірі үшін ең қымбатты болып табылатын адам денсаулығына заңсыз түрде қол сұғады. Адам денсаулығына зиян келтіру көбінесе оның мемлекет пен қоғам алдындағы азаматтық міндеттерін атқару, яғни сол міндеттерін нақты орындау мүмкіндіктерінен айырады. Мысалы: адам денсаулығына зиян келуі - оның міндетті эскери қызметке шақырылуына кедергі келтіруі мүмкін, сондай-ақ эскери немесе басқа да арнайы қызметтерді атқаруына зиянды эсерін тигізуі мүмкін. Сондықтан да адам денсаулығына қарсы қылмыстарды жасау - тек жэбірленушінің өзіне ғана емес, сондай-ақ оның жақын туысқандары үшін де үлкен залал болып табылады. Яғни, жэбірленушінің денсаулығына зиян келу салдарынан, оның жақын туыскандарына да белгілі бір көлемде материалдық немесе моральдық залал келуі мүмкін. Адамды денсаулығынан айыру салдарынан оның өмірдегі, қоғамдағы еңбек және баска да коғам қызметтеріндегі байланысы үзіледі, оның еңбекке, қоғам қызметтеріне белсенді түрде катысуына көбінесе мүмкіндік бере бермей-ді. Сондықтан да адам денсаулығы - адам өмірінің негізгі қуанышы, негізгі байлығы болып табылады.

Енді адам денсаулығына қарсы кылмыстарды топтастырайық. Қазақстан Респуб-ликасының Қылмыстық кодексінде адам денсаулығына қарсы қылмысқа қандай қылмыстар жататыны нақты көрсетілген. Сонымен адам денсаулығына қарсы қылмыс-тарға мыналар жатады:

1) денсаулыққа қасақана ауыр зиян келтіру (106-бап); 2) денсаулыққа қасақана ор-таша ауырлықта зиян келтіру (107-бап); 3) денсаулыққа қасақана жеңіл зиян келтіру (108-бап); 4) үрып-соғу (109-бап); 5) қинау (110-бап); 6) денсаулыққа аффект жағдайында зиян келтіру (111-бап); 7) қажетті қорғаныс шегінен шығу кезінде денсаулыққа ауыр зиян келтіру (112-бап); 8) қылмыс жасаған адамды ұстау кезінде денсаулыққа ауыр зиян келтіру (113-бап); 9) денсаулыққа абайсызда зиян келтіру (114-бап); 10) корқыту (115-бап); 11) адамның органдары мен тінін алуға мэжбүр ету немесе заңсыз алу (116-бап); 13) соз ауруын жұқтыру (117-бап); 14) адамның иммун тапшылығы вирусын жүқтыруы (118-бап); 15) қауіпті жағдайда қалдыру (119-бап). Енді адам денсаулығына қарсы кылмыстардың объектісін, объективтік жағын, субъ-ектісін, субъективтік жағын жеке-жеке талдайық.

Дене жарақатының объектісі-бөгде адамның қалыпты денсаулығы болып табылады.

Адам денсаулығына қарсы қылмыстардың объективтік жағы-басқа адамның денсаулығына, құқыққа қайшы эрекеттер мен әрекетсіздіктер арқылы зиян келтіру-мен көрініс табады. Көбінесе дене жарақаты эрекет арқылы жасалынады. Кінэлі адам жэбірленушінің денсаулығына эр түрлі жолдармен, атап айтсақ, механикалық эсер ету арқылы (мүшелерге зақым келтіру), химиялық жол арқылы (улау, қышқылмен күйдіру), электрлік жолмен, (тоқпен үру), термикалық эсер ету (ағзаға инфекциялы ауруларды жұқтыру) арқылы, сонымен қатар психикалық эсер ету арқылы (гипноз) жэне басқа да тэсілдер арқылы дене жарақатын келтіреді. Әрекетсіздік арқылы да дене жарақаты кел-тірілуі мүмкін, егер белгілі бір адам өзіне жүктелген міндеттерді орындамаса.

Кейбір кездері дене жарақатын келтіру қылмыстық жауаптылықтан босатылуға не-гіз болып табылады, егер Бұл жарақат мэжбүрлік қажеттілік жағдайында, яғни емдеу мақсатында болса. Мысалы, жэбірленуші өзінің ағзасына хирургиялық операциялар жүргізуге келісімін берсе, онда хирургтер осы хирургиялық операциялардан туындайтын белгілі бір зардаптарға жауап бермейді, себебі жэбірленуші хирургиялық операциялар-дан туатын салдарға қарсы болмады. Дене жарақатын келтіру спорт жарыстары кезінде де орын алуы мүмкін. Спорттың нақты түріне кдтысты жалпы ережені сақтамау салдарынан туған дене жарақаты денсаулыққа қарсы қылмыс ретінде сараланады. Мысалы, футбол кезінде футбол ережесін өрескел бұзған кінэлі бөгде адамға дене жарақатын келтірсе, онда оның эрекеті денсаулыққа қарсы қылмыс ретінде танылады.

Дене жарақатын келтірудің субъективтік жағы 2 нысаннан тұрады: 1) қасақана (тіке-лей жэне жанама), 2) абайсызда (менмендік жэне немқұрайдылык). Тікелей қасақана дене жарақатын келтіру бір адамның екінші бір адамға дене жарақатын келтіруді тілеп, алдын ала ойластырып, жоспарлы түрде мақсаттар жасауы, ал жанама қасақаналықта кінэлі сондай зардаптың болуын тілемейді, бірақ оған саналы түрде жол береді. Абайсыздық нысанының өзінде сенімділік түрінде кінэлі өзінің эрекетінен немесе әрекетсіздігінен туатын салдардың, яғни дене жарақатының болуын көре алады, бірақ ол салдар бола қоймас-ау деген өзіне сенімділік ниетге болады, немқүрайдылық түрінде адам дене жарақатының болатынын көре алмайды, бірақ көруге тиісті болатын.

Енді адам денсаулығына қарсы қылмыстардың субъектілері туралы мэселеге тоқталайық.

Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 15-бабының 2-тармағында көр-сетілген дене жарақатын салумен байланысты мына қылмыстарды жасаған есі дұрыс субъектілер үшін 14 жас белгіленеді: 1) денсаулыққа қасақана ауыр зиян келтіру (106-бап); 2) ауырлататын мэн-жайлар кезінде денсаулыкқа қасақана орташа ауырлықтағы зардап келтіру (107-баптың 2-тармағы).

Ал мына дене жарақаттарын салғаны үшін заң бойынша есі дүрыс субъектілер үшін 16 жас белгіленеді: 1) денсаулыққа жеңілдететін жағдайда қасақана орташа зиян келтіру 107-баптың 1, 2-тармашалары жэне денсаулыққа қасақана жеңіл зиян келтіру (108-бап); 2) ү_рып-соғу (109-бап); қинау (110-бап); 3) денсаулыққа жан аффект жағдайында зиян келтіру (111-бап); 4) қажетті қорғаныс шегінен шығу кезінде денсаулыққа ауыр зиян келтіру (112-бап); 5) қылмыс жасаған адамды ү_стау кезінде денсаулыққа ауыр зиян кел-тіру (113-бап); 6) денсаулыққа абайсызда зиян келтіру (114-бап); 7) қорқыту (115-бап); 8) соз ауруларын жұқтыру (115-бап); 9) адамның иммун тапшылығы вирусын жүқтыру (118-бап); 10) қауіпті жағдайда қалдыру (119-бап). Енді ауыр дене жаракатын салу түсінігі мен түрлеріне тоқталайиқ. Жалпы денеге жарақат түсіру деп бөгде адамның денсаулығына қасақана заңсыз түрде немесе абайсыз денедегі үлпалардың анатомиялык тұтастығын Бұлдіру жолымен, әйтпесе басқа жолмен оның ағзаларының дүрыс жұмыс істеуін бұзу аркылы зиян келтіруді айтамыз.

106-бап. Денсаулыққа қасақана ауыр зиян келтіру

1. Денсаулыққа қасаңана ауыр зиян келтіру -

2. Мынадай:

1) екі немесе одан да көп адамга қатысты;

2) адамның қызметтік жумысын жүзеге асыруына немесе кәсіптік немесе қогамдық бо-рышын орындауына байланысты осы адамга немесе оның жақындарына қатысты;

3) кінәлі адамга дәрменсіз күйде екені көрінеу белгілі адамга қатысты, сол сияқты адам-ды ұрлаумен не кепілге алумен ұштасқан;

4) аса қатыгездікпен;

5) адамдар тобы, алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы жасаган;

6) пайдакүнемдік ниетпен, сол сияқты жалдау бойынша;

7) бүзаңылық ниетпен;

8) әлеуметтік, улттық, нәсілдік, діни өшпенділік немесе араздық уәжі бойынша;

9) жәбірленушінің агзаларын немесе тіндерін пайдалану мақсатында;

10) бірнеше рет;

11) көрінеу кәмелетке толмаган адамга қатысты;

12) төтенше ахуал кезінде немесе жаппай тәртіпсіздік барысында жасалган дәл сол іс-әрекет -

3. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген, абайсызда жәбірленушінің өліміне әкеп соқңан не қылмыстық топ жасаган іс-әрекеттер -

Денсаулыққа қасақана ауыр зиян келтіру үғымына келетін болсақ, ол былай делінген: «Адамның өміріне қауіпті немесе көруден, тілден, естуден, қандай да болсын органнан айрылуға немесе органның қызметін жоғалтуға немесе бет элпетінің қалпына келмес-тей бұзылуына экеп соққан денсаулықка қасақана ауыр зиян келтіру, сондай-ақ өмірге қауіпті немесе еңбек қабілетінің кемінде үштен бірін тұрақты түрде жоғалтуға ұштасқан немесе кінэліға мәлім кэсіби еңбек қабілетін немесе түсік тастауға, психикасын бұзуға, есірткімен немесе уытты умен ауруға душар еткен, денсаулықтың бұзылуын тудырған, денсаулыққа өзге зиян келтірген қасақана ауыр зиян келтіру».

Осы 106-баптың 1-тармағын талдап, тоқталып өтейік: «Денсаулыққа келтірілген зи-янды сот-медициналық бағалау Ережесі» 1998 жылы 4 мамырда Қазақстан Республика-сы Білім, мэдениет жэне денсаулық сақтау министрлігінің Денсаулық сақтау комитетінің № 240 және Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2004 жылғы 2 желтоқсандағы №875/1 бұйрығымен бекітілген. Осы ережелерге сэйкес:

а) Адамның өміріне қауіпті зиянға - миға зақым келтірілместен бас сүйегіне кел-тірілген жарақат; бас сүйектерінің ашық немесе жабық сынуы; ауыр дэрежедегі мидың зақымдануы; өмірге кауіпті түрде миға қан ісұйылуы; бел омыртқаны ауыр зақымдау; адамның іш құрылысын, ас қорыту, зэр шығару органдарын жарақаттау, ауыр дэрежеде күйдіру т.б. жарақаттар келтірулер жатады. Өмірге қауіпті жарақаттың тізбегі жоғарыда айтылған Ереженің 7-тармағында тұтастай көрсетілген.

б) Қасақана ауыр дене жарақатының салдарынан көруден айрылу - бұл адамның денсаулығына ауыр зиян келтіру салдарынан адам көре алмайтын жағдайға душар болады. Айтып кететін бір жэйт, адамның көре алмауы емделусіз болуы керек, уақытша көруден айрылу ауыр дене жарақатының элементі болмайды, яғни ол орташа ауырлықтағы дене жарақаты болып табылады.

Бір көздің көруін жоғалту ауыр дене жарақаты ретінде бағаланады. Бір көздің көруінен айрылу салдарынан адам көзінің көру шеңбері 30 пайызға тарылады жэне бинокулярлық көрудің бұзылуына экеп соғады, ал мұндай жағдайлар кейбір кездері белгілі бір нэрселерді нақты қабылдау қабілеттілігін қиынға соқтырады немесе көрудің мүмкіншілігін түпкілікті жоғалтады. Себебі, бір көзден айрылған адам мамандық түрін таңдағанда ғана емес, сонымен қатар дем алу кездерінде де қиыншылықты басынан өткереді, ал кейбір кездері бақытсыздық жағдайлардың объектісі болуы да мүмкін. Сондықтан дакөздің көруқабілетін 35 % мөлшерінде жоғалту немесе 2 метр қашықтықта бармақтың санын көре алмауы денсаулыққа ауыр зиян келтірілді деп есептелінеді жэне ауыр дене жарақаты ретінде бағаланады.

в) Қасақана ауыр дене жарақатының салдарынан тілден айрылу - сөйлеу қабілетін, ол ойын айналасындағыларға түсінікті түрде біріккен дыбыстармен жеткізу қабілетін біржо-ла жоғалту. Дауысын жоғалту салдарынан, яғни афония жағдайында адам өзінің ойларын тек қана сыбырлап жеткізе алады. Мұндай жағдайлар адамның еңбек ету қабілеттілігінің 25% мөлшерінде жоғалтуына экеп соғады. Сөйлей алмау нэтижесінен адам қоғамдағы қатынастарға активті түрде қатыса алмайды, барлық уақытта өзінің бір кемшілігінің бар екенін сезінеді, адамдармен сөйлесуден аулақ жүреді, сондықтан да тілден айрылу адам денсаулығы үшін орасан зиянды болып табылғандықтан ауыр дене жарақаты ретінде есептелінеді.

г)Қасақана ауыр дене жарақатының салдарынан естімей қалу деп мүлде айықпайтын кереңдік және зардап шегуші қатты айтылған сөзді өте жақын жерден, құлағынан 3-б см қашықтықта айтқанда ғана ести алатындай жағдайда қалуы.Жалпы есту-адам ағзасының сезім органдарының бірі.Күнделікті қарым-катынас, жұмыс, дем алу уақыттары, теле-дидардан, радиодан хабар алу, есту сезімімен тығыз байланысты.Екі құлақтың есітпей қалуы-ауыр дене жарақаты ретінде есептелінеді.Бір құлақтың есітпей қалуы-жалпы еңбек қабілетінің 15 пайызын, яғни кемінде үштен бірін жоғалту емес, сондықтан ол денсаулықтың бұзылуына экеп соққан жеңіл жарақат деп бағаланады.

л) Қандай да болсын органнан айрылуға немесе органның қызметін жоғалтуға -аяқтың, қолдың физикалық тұрғыда денеден айрылып қалуын немесе сал (паралич) қалпында қалуы жатады жэне бұл жағдай ауыр дене жарақаты ретінде бағаланады. Жы-ныс қатынастарының қабілетін жоғалту, екі ені де зақымданып, оларды алып тастауға экеп соғуы, сондай-ақ бала табу қабілетінен айрылу тұқымдылық қабілетінен айрылу деп саналады да, ауыр дене жарақаты қатарына жатады.

е) Сот медицинасы тэжірибесінде беттің жаралануы тым жиі кездеседі. Бет жарақатын бағалау кезінде бірқатар факторларды: жарақат салған кезде оның адам өміріне қауіптілігін (ми шайқалуы т.б.), сезім мүшелерінің зақымдануын және бет пішінінің қалпына келмейтіндей болып бұзылуын ескеру керек. Бет сиқының бұзылуы туралы мэселені сот шешеді. Бет жарақатының жазылуы дегеніміз - тыртық көлемінің кіші-реюі, табиғи жағдайлардың нәтижесінде олардың өңінің өзгеруі, мысалы, тыртықтардың эжімдерге, мойын қыртыстарына жэне т. б. ұқсап тұруы болып табылады, сондай-ақ консервативтік емдеу эдістерінің нэтижелері де осыған жатады. Ал егер консервативтік емдеу жақсы нэтижеге жеткізбей, зақымданушыға косметикалық операциялар жасалса, жарақат операцияның нэтижесіне қарамастан, қалпына келмейтін жарақат деп қаралады да ауыр дене жарақатына жатады, өйткені мұндай жағдайда орын алатын ішқұса болып қатгы қайғыруға бет-пішіннің өзгеруі ғана емес, адамның қоғаммен байланысының бұзылу қаупі де негіз болады.

и) Еңбек қабілетінің кемінде үштен бірін тұрақты түрде жоғалту деп - жалпы еңбек қабілеті, мамандықты талап етпейтін еңбекке қабілеттілік айтылады. Еңбек қабілетінің үштен бірін жоғалту зардап шеккен адамның жалпы еңбек қабілеті мен оның жоғалту көлемін онша өзгертпейтін жарақат зардаптарының біршама жақсаруы организмдегі өзгерістермен бірге байланысты. Еңбек қабілетін жоғалту тек тұрақты болады. Жал-пы еңбек қабілетінің 33% мөлшерін жоғалту ауыр дене жарақаты ретінде бағаланады. Кэсіптік еңбек қабілетін жоғалтуды анықтау зардап шеккен адамның кэсіптік еңбек қабілетінен айыруға ниеттенгендік анықталатын жағдайларда тергеушінің қаулысы не-месе сот қаулысы бойынша жүзеге асырылуы мүмкін. Еңбекке қабілетті адамның еңбек қабілетін жоғалтуына апарып соғатын жарақаттар жас балаға, қарт адамға, кэмелетке толмаған жасқа, 1-топтағы мүгедекке, яғни еңбекке жарамсыз адамдарға салынуы мүмкін. Мұндай жағдайларда дене жарақатының қаншалықты ауыр екенін анықтағанда мыналар негізге алынады: 1) балалардың кейін ол 10 жасқа толғанда еңбек қабілетін қандай дэрежеде жоғалтқаны көрсетіледі; 2) мүгедек адамның алынған жарақатқа байла-нысты еңбек қабілетін біржола жоғалтуы дені сау адамдардікі сияқты анықталады, яғни мүгедектігі мен тобы ескерілмейді.

к) Егер келтірілген зақымдардың салдарынан түсік болса, екіқабат екендігінің мерзімі-не қарамастан, ол ауыр дене жарақатына жатқызылады. Бұл орайда арнайы акушерлік-гинекологиялық зерттеулер арқылы түсіктің зардап шегуші организмінің жеке ерекшелік-теріне, яғни аурулығына немесе ішкі жыныс мүшелерінің жетілмегендігіне байланысты емес, қайта оған дене жарақатының тікелей себеп болғаны анықталуға тиіс.

ж) Жарақат алуға байланысты ішқүха болу (психикасының бүзылуы) ауыр дене жарақатының белгісі болып табылады. Мысалы: бас сүйек жарақатына байланысты пайда болатын қояншық (эпилепсия) осындай ауру. Ішқүханың диагнозын қою жэне оның себебі жарақат алуға байланысты екенін анықтау сот-психиатриялық сарапшының құзыретіне жатады.

з) Есірткімен немесе уытты умен ауруға душар еткен денсаулықтың бұзылуын туды-ру денсаулыққа қасақана ауыр зиян келтіру. Бұл есірткі немесе уытты у арқылы адамды соған душар етіп, оған ауыр дене жарақатын келтіру болып табылады.

Енді жоғарыда көрсетіп кеткен 106-бапқа қайта оралып, оның 2-тармағына тоқталайық. Осы баптың 1-тармағындағы әрекетгер: 1) екі немесе одан да көп адамға қатысты жа-салса; 2) адамның қызмеггік жұмысын немесе кэсіптік немесе қоғамдық борышын орындауға байланысты оған немесе оның жақындарына қатысты жасалса; 3) кінэліға дэрменсіз күйде екені белгілі, сол сияқты адамды ұрлауға немесе кепілге алуға ұштасқан адамға қатысты жасалса; 4) аса қатыгездікпен жасалса; 5) адамдар тобы, алдын-ала сөз байласу арқылы адамдар тобы жасаған; 6) пайдакүнемдік ниетпен, сол сияқты жалдау бойынша; 7) бұзақылық ниетпен; 8) әлеуметтік, ұлттық, нэсілдік, діни өшпенділік не-месе араздық уэжі бойынша тұрғысында; 9) жэбірленушінің мүшелерін немесе тінін пайдалану мақсатында; 10) бірнеше рет; 11) көрінеу кэмелетке толмаған балаға қатысты қылмыстық құқық бұзушылықтарды жасалса - деп атап көрсетілген.

Осы 106-баптың 1 жэне 2-тармағында көзделген эрекеттер абайсызда жэбірленушінің өліміне экеп соғуы мүмкін. Ауыр дене жарақатының салдарынан жәбірленушінің өлімі бір құрамдағы екі кінэ нысаны ретінде көрініс табады:

1) қасақана ауыр дене жарақатын келтіру,

2) абайсызда жэбірленушіге өлім келтіру.

Ауыр дене жарақатының салдарынан жэбірленушінің өліміне экеп сегатын кінэлінің эрекеттері тікелей баска адамның денсаулығына кол сұғуға бағытгалады, сондықтан да жалпы кінэлілық эрекеттері адам денсаулығына карсы қылмысқа жатады. Жалпы кінэлінің эрекеттерінің субъективтік жағын карастырсақ, кінэлі өзінің қасақана эрекеттері арқылы жэбірленушінің денсаулығына ауыр зиян келтіреді, мұндай эрекеттерді ол тілеп немесе саналы түрде жол беріп істейді, бірак бұл эрекеттердің салдарынан келетін зардап, зиян жэбірленушінің өлімі абайсызда болады, яғни кінәлі жэбірленушінің өлуін тілемейді, ол өлмейді деген менмендік немесе немқұрайдылық қатынас түрінде болады. Егер абай-сызда жэбірленушіге ауыр дене жарақаты келтірілсе, мұнын салдарынан жэбірленуші өлетін болса, онда брі жағдай абайсызда кісі өлтіру қылмысы құрамын құрайды. Со-нымен ауыр дене жарақатының салдарынан жэбірленушінің өлімі келген жағдайға бай-ланысты жалпы заң бойынша 2 қорытынды шығаруға болады: 1) Егерде кінэлі тікелей немесе жанама қасақаналықпен өлтіруге бағытталған эрекеттерді жасап, мұның салда-рынан жәбірленуші өлсе, онда кінэлінің әрекеті қасақана кісі өлтіру қылмысы құрамын құрайды. Егерде кінэлінің өлтіруге бағытталған тікелей қасақаналық әрекетінің салда-рынан жэбірленушіге өлім келмей, оған тек ауыр дене жарақаты салынса, онда кінэлінің эрекеті кісі өлтіруге оқталу ретінде есептелінеді, ал жанама қасақаналықта - дене жарақаты ретінде бағаланады. Жэбірленушіге өлім келтіруді мақсат түгпай жанама қасақаналықпен жасалған дене жарақаты өлтіруге оқталу ретінде қарастырылмайды.

2) Егерде ауыр дене жарақатының салдарынан келген жэбірленушінің өліміне кінэлінің тікелей немесе жанама қасақаналық ниеті болмаған кезде, онда кінэлінің әрекеті тұгасымен 106-баптың 3-тармағымен сараланады.

Қылмыстық кодекстің 106-бабының 3-бөлігінде осы қылмыс құрамының өте ауыр-лататын түрінің қатарына жаңа қылмыстық кодекс бойынша-осы баптың бірінше не-месе екінші бөліктерінде көзделген іс-эрекеттерді қылмыстық топ жасаса деп арнайы қарастырылған.Қылмыстық топтың түсінігі ҚК-тің 3-бабының 24-тармақшасында берілген.

107-бап. Денсаулыққа қасақана ауырлығы орташа зиян келтіру

1. Денсаулыққа қасақана ауырлығы орташа зиян келтіру -

2. Мынадай:

1) екі немесе одан да көп адамга қатысты;

2) адамның қызметтік жұмысын жүзеге асыруына немесе кәсіптік немесе ңогамдық бо-рышын орындауына байланысты осы адамға немесе оның жақындарына қатысты;

3) аса қатыгездікпен, сол сияқты кінәлі адамға дәрменсіз күйде екені көрінеу белгілі адамга қатысты;

4) алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы, қылмыстың топ жасаган;

5) бузаңылық ниетпен;

6) әлеуметтік, улттық, нәсілдік, діни өшпенділік немесе араздың уәжі бойынша;

7) бірнеше рет;

8) көрінеу кәмелетке толмаған адамга қатысты жасалған дәл сол іс-әрекет -

Денсаулыққа қасақана ауырлығы орташа зиян келтіру -

2. Мынадай:

1) екі немесе одан да көп адамға қатысты;

2) адамның қызметгік жү_мысын жүзеге асыруына немесе кэсіптік немесе қоғамдық борышын орындауына байланысты осы адамға немесе оның жақындарына қатысты;

3) аса қатыгездікпен, сол сияқты кінэлі адамға дәрменсіз күйде екені көрінеу белгілі адамға қатысты;

4) алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы, қылмыстық топ жасаған;

5) бұзақылық ниетпен;

6) элеуметгік, ұлттық, нэсілдік, діни өшпенділік немесе араздық уэжі бойынша;

7) бірнеше рет;

8) көрінеу кәмелетке толмаған адамға қатысты жасалған дэл сол іс-әрекет - осы құрамның ауырлататын түрі болып табылады (ҚК-тің 107-бабы).

Қылмыстық кодекстің 107-бабында көрсетілген қылмыстың денсаулыққа қасақана ауыр зиян келтіруден өзгешелігі келтірілген зиянның дэрежесінде. Ауыр зиянға қарағанда орташа ауырлықтағы зиян келтіру мынадай өзіндік белгілермен: 1) адамның өміріне қауіптіліктің болмауынан; 2) Кодекстің 106-бабында көрсетілген зардаптарға экеп соқпауынан; 3) денсаулықтың ү_зақ уақытқа бұзылуына; 4) жалпы еңбек қабілетінің кемінде үштен бірін айтарлықтай тұрақты жоғалтуға экеліп соғумен сипатталады. 3 апта-дан (21 күннен эрі) артық уакытқа уакытша еңбек қабілетін жоғалту денсаулықтың ұзақ уақытқа бұзылуы, ал жалпы еңбек қабілетінің кемінде үштен бірін (10-нан 30%-ке дейін) жоғалту тұрақты жоғалту деп танылады.

Денсаулыққа қасақана орташа ауырлықтағы зиян келтірудің ауырлататын түрлері Қылмыстық кодекстің 106-бабында көзделген осындай белгілермен бірдей, сондықтан да оларды қайталап талдап жатудың қажеті жоқ.

Субъективтік жағынан көрсетілген кылмыс тікелей немесе жанама қасақаналыіуіен істеледі. Қылмыстың субъектісі 104-баптың 1-тармағы бойынша 16-ға толған, ал осы

баптың 2-тармағы бойынша 14-ке толған адам болады.

108-бап. Денсаулыққа қасақана жеңіл зиян келтіру

Денсаулыққа қасақана жеңіл зиян келтіру -

Жаңа Қылмыстық кодекс денсаулықтың қысқа уақыттың бұзылуына немесе жалпы еңбек кабілетінің айтарлықтай емес жоғалуына әкеп соққан денсаулыққа қасақана жеңіл зиян келтіргені үшін жауаптылык белгіленген. ¥зақтығы 6 күннен 21 күнге дейінгі уақыт аралығындына денсаулыққа келтірілген зиян денсаулықтың қысқа уақытқа бұзылуы, ол жалпы еңбек қабілетінің он пайызға дейнгісін жоғалту айтарлықтай емес жоғалту деп таньшады. Осы көрсетілген белгілердің эрқайсысы аяқталған жеке қылмыс кщэамдары болып танылады.

Қылмыс субъективтік жағынан тікелей немесе жанама қасақаналықпен істелді.

Қылмыстық ниет (пиғыл) эртүрлі болуы мүмкін. Егер жеңіл зиян келтіру қоғамдық тэртіпті бұзумен үлітаса отырылып келтірілсе, онда кінэлінің эрекету ҚК-тің 293-бабы бойынша сараланады. Қылмыстың субъектісі - 16-ға толған кез келген есі дұрыс адам.

109-бап. Ұрып-соғу

Тән ауруына ұшырататын, бірақ денсаулыққа жеңіл зиян келтіруге әкеп соқпаган урып-согу немесе өзге де күш қолдану әрекеттерін жасау -

Тэн ауруына ұшырататын, бірақ денсаулыққа жеңіл зиян келтіруге экеп соқпаған ұрып-соғу немесе өзге де күш қолдану әрекетгерін жасау үшін қылмыстық кодексте арнайы жауаптылық белгіленген. Объективтік жағынан қылмыс денесін көгерту, үнемі жеңіл желпі сабау, күш қолданып жан дүниесін ауырту, тэн азабын шектіру эрекеттері, егер де бұлар денсаулыққа жеңіл зиян келтіруге ұрындырмаса, ұрып-соғу арқылы істе-леді. Қылмыстың субъективтік жағы субъектісі ҚК-тің 108-бабындағы құрамға ұқсас.

110-бап. Қинау

1. Үдайы урып-соғу немесе өзге де күш қолдану әрекеттері арқылы тән зардабына немесе психикалық зардап шегуге ушырату, егер бұл іс-әрекет денсаулыққа ауыр немесе ауырлығы орташа зиян келтіруге әкеп соқпаса -

2. Мынадай:

1) көрінеу кәмелетке толмаған адамға немесе кінэлі адамға дәрменсіз күйде екені көрінеу белгілі не кінәлі адамға материалдық немесе өзгедей тәуелді адамға, сол сияқты ұрланған не кепіл ретінде қолға түсірілген адамға қатысты;

2) екі немесе одан да көп адамға қатысты;

3) кінәлі адамға жүктілік жағдайда екені көрінеу белгілі әйелге қатысты;

4) азаптауды қолдану арқылы;

5) жалдау бойынша;

6) әлеуметтік, ұлттық, нәсілдік, діни өшпенділік немесе араздық уәжі бойынша жасалған дәл сол іс-әрекет -

Қылмыстық кодекстің 106 жэне 107-баптарында сипатталған зардаптарға экеп соқпаған жағдайда адамды ұдайы ұрып-соғу немесе өзге күш қолдану эрекеттері жолы-мен тэн зардабын немесе психикалық зардап шектіргені үшін жауаптылық белгілеген.

Объективтік жағынан алғанда қылмыс азаптау арқылы - ұдайы ұрып-соғу немесе өзге күш қолдану әрекеттері жолымен жүзеге асырылады.

Ұдайы ұрып-соғуға жыл ішінде кемінде үш реттен артық сабау жатады. Тэн зардабын шектіруге — адамды астан, жылудан, сусыннан айыру немесе оны өте ыстық, не болмаса суық жерге жауып қою, шулы, ауасы ластанған жерде ұстау т.с.с. жатады.

Психикалық зардап шектіруге ұрып-соғу мен бірге адамды қорлау, оған бұзақылық эрекеттер жасау, эр түрлі жолмен қорқыту, сайқымазақ етулер жатады.

Күш қолдану арқылы зардап шектіруге үнемі өткір немесе катты затпен, құралмен денені ауырту, күйдіретін, қыздыратын немесе басқа нэрселермен денені болмашы жарақаттау т.с.с. эрекеттер жатады.

Егер азаптаудың эсерінен денсаулықка ауыр немесе ауырлығы орташа зиян келтіріл-се, онда кінэлінің эрекеті істің нақты жағдайларына байланысты Қылмыстық кодекстің 103 немесе 104-баптары бойынша саралануға жатады.

Қылмыс күш қолдану немесе психикалық зардап шеккізу эрекеттері басталған сэттен бастап аяқталған деп табылады.

Қылмыс субъективтік жағынан қасақаналықпен істеледі. Қылмыстың субъектісі - 16-ға толған адам. Қылмыстық кодекстің 110-бабының 2-тармағында азаптаудың ауырлататын түрлері:

а)көрінеу кэмелетке толмаған немесе кінэліге дэрменсіз күйде екендігі белгілі, не кінэліға материалдық немесе өзге тэуелділіктегі адамға, сонымен бірдей ұрланған не ке-піл ретінде қолға түсірген адамға қатысты;

б) екі немесе одан да көп адамға қатысты;

в) кінэліге жүктілік жағдайында екендігі белгілі эйелге қатысты;

г) азаптап;

д) жалдау бойынша;

е)элеуметтік, ұлттық, нәсілдік, діни өшпенділік немесе дрппандық тңэғысында жасалған эрекет үшін жауаптылык көзделген. Осы көрсетілген белгілерге сипаттама ауырлататын жағдайда кісі өлтіргені үшін қылмыс құрамына (99-баптың 2-тармағы) Tan-flay жасалғанда толық берілген.

111-бап. Аффект жағдайында денсаулыққа зиян келтіру

Жәбірленушінің тарапынан болган зорлық-зомбылықтан, қорлаудан немесе ауыр балағаттаудан не жәбірленушінің өзге де қуқыққа қайшы немесе бейморальдық әрекеттерінен (әрекетсіздігінен), сол сияқты жәбірленушінің жүйелі түрдегі құқыққа қайшы немесе бейморальдық мінез-құлқына байланысты туындаган үзаққа созылган пси-хиканы күйзелтетін ахуалдан болған кенеттен туындаган қатты жан күйзелісі (аффект) жагдайында жасалган денсаулыққа қасақана ауыр зиян келтіру-

Қылмыстық кодексте денсаулыққа кенеттен пайда болған жан күйзелісі (аффект) жағдайында жасалған, жэбірленушінің тарапынан зорлық жасауға, қорлауға немесе ауыр тіл тигізуге, не жэбірленушінің құқыққа қарсы немесе моральға жат эрекеттеріне (эрекетсіздігіне) байланысты, сонымен бірге жэбірленушінің ұдайы құқыққа қарсы не-месе моральға жат мінез-құлқына байланысты туындаған ұзаққа созылған психикалық бұзылу жағдайында қасақана ауыр зиян келтіру үшін жауаптылық көзделген.

Қылмыс объективтік жағынан жан күйзелі жағдайында, жэбірленушіге қасақана ауыр немесе орташа ауырлыктағы зиян келтіру арқылы сипатталады. Жан күйзелістілік жағдайдың түсінігін Қылмыстық кодекстің 101-бабын талдағанда бергенбіз, сондай-ақ жоғарыда жэбірленушінің денсаулығына ауыр зиян келтіру туралы да сипаттама бергенбіз.

Субъективтік жағынан бұл қылмыс касақаналықпен (тікелей немесе жанама) жүзеге асырылады.

Қылмыстың субъектісі - 16-ға толған адам.

112-бап. Қажетті қорғаныс шегінен шығу кезінде денсаулыққа ауыр зиян келтіру