2. Бюджеттік кредитті нысаналы маңсаты бойынша пайдаланбау, егер бұл іс-әрекет азаматқа, ұйымга немесе мемлекетке ірі залал келтірсе -

Қылмыстық кодекстің 219-бабында «Дара кәсіпкердің немесе ұйымның шаруашылық жағдайы, қаржылық жай-күйі немесе кепілдік мүлкі туралы немесе несиенің, демеуқаржының, несиелеудің жеңілдікті шарттарын алуға арналған елеулі мэні бар өзге де мэн-жайлар туралы көпе-көрінеу жалған мэліметтерді банкке немесе өзге де несие берушіге беру арқылы жеке кэсіпкердің немесе ұйым жетекшісінің несие, демеуқаржы не несиелеудің жеңілдікті шарттарын алуы, сондай-ақ несиелеуді, демеуқаржы беруді тоқтатуға, жеңілдіктерді жоюға не бөлінген несие мен демеуқаржы мөлшерлерін шек-теуге экеп соғатын мэн-жайлардың пайда болуы туралы ақпаратты банкке немесе езге несие берушіге хабарламау, егер осы эрекеттер ірі зиян келтірсе - несиені заңсыз алу» деп табылады делінген.

Қылмыстық қрсық б^зушылықтың тікелей объектісі — банктік немесе басқадай несие-лік ұйымдардың несиелік ьсьізметін реттейтін қоғамдық қатынастары.

Несие дегеніміз банк немесе несиелік ұйымдардың қарыз алушыларға беретін ақшалай қаражаттары болып табылады. Ақша қаражаты — осы қылмыстық күқьтқ бұзушылықтың заты болып табылады.

Объективтік жағынан кылмыстык құқық бұзушылық іс-эрекеттен, қылмыстың зарда-бынан жэне себепті байланыстан тұрады.

Заң іс-эрекеттің мынадай нысандарын белгілеген: 1) несие алу, 2) несиені жеңілдік шарттармен алу. Бұл ретте жеке кэсіпкер немесе ұйым жетекшісі несие алуды неме-се несиені жеңілдікпен алуды осы қылмыс құрамында көрсетілген тэсілдерді - жеке кэсіпкердің немесе ұйымның шаруашылық жағдайы, қаржылық жай-күйі немесе кепіл-дік мүлкі туралы немесе несиенің, демеуқаржының, несиелеудің жеңілдікті шарттарына арналған елеулі мэні бар өзге де мэн-жайлар туралы көпе-көрінеу жалған мэліметтерді банкке немесе өзге де несие берушіге беру туралы, сол сияқты несиелеуді, демеуқаржы беруді тоқтатуға, жеңілдіктерді жоюға не бөлінген несие мен демеуқаржы мөлшерін шек-теуге экеп соғатын мэн-жайлардың пайда болуы туралы ақпаратты банкке, өзге несие бе-рушіге хабарламау арқылы заңсыз түрде жүзеге асырылады. Яғни бұл қылмыстық құқық бұзушылықтың істелу тәсілі көрінеу жалған мәліметтер енгізілген ресми құжаттарды пайдалану болып табылады. Мүлдай құжаттарда жеке кәсіпкердің немесе ұйым жетекшісінің қолы қойылып, белгіленген тэртіппен расталуы қажет.

Қылмыстық күкык бұзушылық заңда көрсетілген зардап—ірі зиян келтірілсе, аяқталған деп табылады. Зиян несие берушіге (банкке немесе өзге де несие берушіге) келтіріледі. Ірі зиянның түсінігі Қылмыстық кодекстің 3-бабының 38-тармағында берілген.

Субъективтік жағынан кылмыстық құқық бұзушылык құрамы тікелей қасақаналықпен жүзеге асырылады. Қылмыстық кұкық бұзушылықтың субъектісі - арнаулы субъект. Олар, жеке кэсіпкер немесе ұ_йым жетекшісі.

Мемлекеттік мақсатты несиені не мемлекет кепілдігімен берілген несиені тіке-лей мақсатқа пайдаланбау, егер осы іс-эрекет азаматқа, ұйымға немесе мемлекет-ке ірі зиян келтірсе, ол қылмыс құрамының ауырлататын белгісі болып табылады (219-баптың 2-тармағы). Мемлекеттік мақсатты несие деп Қазақстан Республикасы ¥лттық Банкі арқылы белгілі бір мақсатқа пайдалануға (тү_рғын үй құрылысы, фермерлік шаруашылықты дамыту, өнеркәсіп объектілерін салу) берілетін ақша қаражаттары бо-лып табылады. Мемлекет кепілдігімен берілген несиеге ешбір процентсіз несие алушыға банк жүйелері арқылы белгілі бір мақсатқа пайдалану үшін ақша қаражатын белгілі бір мерзімге беру жатады.

Осы несиелерді тікелей мақсатқа пайдаланбау деп — мақсатты несиені не мемлекет кепілдігімен берілген несиені мүлдем міндеттемеде көрсетілмеген басқа мақсатқа пайда-лануды айтамыз. Мысалы, шаруа қожалығының жетекшісі ауыл шаруашылық техника-сын, тү_қым сатып алу үшін мемлекеттен мақсатгы несие ала отырып, бү_л қаржыны басқа коммерциялық мақсатқа — құрылыс материалдарымен сауда-саттық жасауға жұмсайды. Несиені тікелей мақсатқа пайдаланбаудың салдарынан азаматқа, ұйымға немесе мем-лекетке ірі залал келтірсе - осы қылмыстық құқық бұзушылық құрамының ауырлататын түріне жатады. Ірі залалдың түсінігі Қылмыстык кодекстің 3-бабы 38-тармағында берілген.

Қылмыстық кодекстің 219-бабының 2-тармағында көрсетілген қылмыстық құқык бұзушылық құрамының субъектісі - 16-ға толған, кез келген есі дұрыс адам, яғни жай субъект.

220-бап. Облигацияларды орналастырудан алынған ақшаны мақсатсыз пайдалану

Қаржы үпымы болып табылмайтын эмитент органдарының (эмитенттің лауазымды адамдарының) осы эмитенттің облигацияларын шыгару проспектісінде белгіленген, об-лигацияларды орналастырудан алынган ақшаны пайдаланудың шарттары мен тәртібін бузуга әкеп соққан шешімдер қабылдауы, егер бул іс-әрекет облигация үстаушыларга ірі залал келтірсе -

Қылмыстық құқық бұзушылықтың объектісі - облигацияларда орналастырудан алына-тын ақшаны мақсатты пайдалану тэртібін, қатынастарын реттейтін қоғамдық қатынастар. Қылмыстың құқық бұзушылық объективтік жағынан қаржы ұйымы болып табылмай-тын эмитент органдарының (эмитенттің лауазымды адамдарының) осы эмитенттің об-лигацияларын шығару проспектісінде белгіленген, облигацияларды орналастырудан алынған ақшаны пайдаланудың шарттары мен тэртібін бұзуға экеп соққан шешімдер қабылдауы, егер бұл іс-эрекет облигация ұстаушыларға ірі залал келтіруі арқылы бел-сенді іс-эрекеттері арқылы жүзеге асырылады. Қылмыстық құқық бұзушылық құрамы материалдық. Іс-эрекеттен ірі залал келтірілген сэттен бастап қылмыс аяқталған деп та-нылады. Айлық есептік көрсеткіштің он мың есе асатын сомадағы залал ірі залал болып табылады (ҚК-тің, 3-бабы, 38-бөлігі)

Қылмыстық құқық бұзушылық субъективтік жағынан тікелей қасақаналықпен істе-леді. Қылмыс құқық бұзушылық субъектісі - қаржы ұйымы болып табылмайтын эмитент органдарының лауазымды адамдары.

221-бап. Монополистік қызмет

1.Нарық субъектілерінің монополиялық жогары (төмен) немесе келісілаен бағаларды белгілеуі және (немесе) ұстап туруы, үстем немесе монополиялық жағдайға ие нарық субъектісінен сатып алынган тауарларды (жумыстарды, көрсетілетін қызметтерді) қайта сатуга аумақтық белгісі, сатып алушылар тобы, сатып any шарттары, саны не багасы бойынша шектеулер белгілеуі, тауар нарықтарын аумақтық белгісі, тауарлардың (жүмыстардың, көрсетілетін қызметтердің) ассортименті, олардың өткізілу немесе са-тып алыну көлемі, сатушылар немесе сатып алушылар тобы бойынша бөлуі, сондай-ақ бәсекелестікті шектеуге багытталган өзге де іс-әрекеттер, егер олар азаматқа, ұйымга немесе мемлекетке ірі залал келтірсе не нарық субъектісінің ірі мөлшерде табыс алуымен ұштасса -

2. Бірнеше рет жасалган не алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы не адам өзінің қызмет бабын пайдаланып жасаган дәл сол іс-әрекеттер -

3. Осы баптың бірінші және екінші бөліктерінде көзделген:

1) қылмыстың топ жасаган;

2) күш қолданып немесе оны қолдану қатерін төндіріп, сол сияқты бөтеннің мүлкін жойып немесе Бұлдіріп не оны жою немесе Бұлдіру ңатерін төндіріп жасалған іс-арекеттер, қорқытып any белгілері болмаган кезде –

Қылмыстық кодекстің 221-бабында «Нарық субъектілерінің монополиялық жоғары (төмен немесе келісілген бағаларды белгілеуі жэне (немесе) үхтап түруы, үстем немесе монополиялық жағдайға ие нарық субъектісінен сатып алынған тауарларды (жұмыстарды, көрсетілетін қызметтерді) қайта сатуға аумақтық белгісі, сатып алушылар тобы, са-тып алу шартары, саны не бағасы бойынша шектеулер белгілеу, тауар нарықтарының аумақтық белгісі, тауарлардың (жұмыстардың, көрсетілетін қызметтердің) ассортименті, олардың өткізілу немесе сатып алыну көлемі, сатушылар немесе сатып алушылар тобы бойынша бөлу, сондай-ақ бәсекелестікті шектеуге бағытталған өзге де эрекеттер, егер олар азаматқа, ү_йымға немесе мемлекетке ірі залал келтірсе не нарық субъектілерінің ірі мөлшерге табыс табуымен ұштасқан эрекеттер үшін» қылмыстық құқық бұзушылық үшін жауаптылық белгілеген.

Нарықтық экономиканың басты белгілерінің бірі нарықтық зандардың өзін-өзі, яғни сұраныстың ұсынысты ретке келтіруі болып табылады. Осы жағдайға байланысты нарықтың бірқалыпты қызмет етуінің жэне дамуының басты шарттарының бірі болып бэсекеге негізделген зандардың жүзеге асырылуы болып табылады. Бірақ нарықтың өзін-өзі ретке келтіру процесінде сан қилы бэсекені әдейі шектейтін нысандарды туында-тады. Мүддай ретте мемлекет құқық нормаларын ретке келтіру жэне қорғау мақсатымен экономикалық қызмет субъектілерінің қызметіне араласуға міндетті. Экономика сала-сында шаруашылық жүргізуші субъектілердің нарықтағы заңсыз үстемдікке жол бермеу, эр түрлі қиянаттарын тойтару мақсатымен мемлекет антимонополиялық реттеу арқылы экономикаға мемлекеттік ықпал етеді. Мемлекеттің монополиялық (мемлекеттік жэне табиғи) реттеуінің қүдықтық базасы Қазақстан Республикасының 1998 жылғы 9 шілде-де қабылданған «Табиғи монополиялар туралы» Заңы болып табылады. Осы түрғыдағы қоғамға қауіпті іс-эрекет қылмыстық қү_қық бұзушылық ретінде қарастырьшып, оның жауаптылығы ҚК-тің 221-бабында көрсетілген.

Қылмыстық құқық бүзушылықтың тікелей объектісі - адал бэсекеге негізделіп, нарықта үстемдік жағдайға ие болған шаруашылық субъектілерінің қызметін реттейтін қоғамдық қатынастар.

Қылмыстық кү-қық бұзушылық объективтік жағынан мынадай эрекеттерді істеу арқылы көрініс табады:

1) монополиялық жоғары немесе төмен бағаны белгілеу мен үхтап тү_ру; 2) үстем немесе монополиялық жағдайға ие нарық субъектілерінен сатып алынған тауарларды (жұмыстарды, көрсетілген қызметтерді) қайта сатуға, бөлуге шектеулер қою; 3) бэсекені шектеу монополиялық іс-эрекеттер жэне бэсекені анықтау зандарына сэйкес монопо-листік іс-эрекеттер бэсекені шектеуге, тежеуге немесе жоюға жол бермеуі қажет. Осыған байланысты монополиялық жоғары немесе төмен бағаны белгілеу мен үстап тү_ру заңға қайшы эрекет болып табылады. Монополиялық жоғары баға белгілеу деп тауар нарығында үстемдік жағдайға ие болған шаруашылық субъектісінің, сапасы төмен тауа-рына көтеріңкі, жоғары баға қойып оған жүмсалған шығынын өндіріп алумен бірге одан пайда табуын айтамыз.

Монополиялық төмен бағаны белгілеуге нарықта үстемдік жағдайға ие болған шаруашылық субъектілерінің өзара келісіп бэсекені шектеу мақсатымен, бэсекелесін нарықтан ығыстыру үшін сатылатын тауарға көрінеу төмен баға белгілеп сатып алу,

сөйтіп тауар өндірушіге зиян келтіру, тауар сатушылардың есебінен қосымша пайда табу сияқты эрекеттер жатады.

Үстем немесе монополиялық жағдайға ие нарық субъектілерінен сатып алынған та-уарларды (жү_мыстарды, көрсетілген қызметтерді) қайта сатуға аумақтык белгісі, сатып алушылар тобы, сатып алу шарттары, саны не бағасы бойынша шектеулер белгілеу не-месе тауарлардың (жұмыстардың, көрсетілетін қызметтердің) ассортименті, олардың өткізілу немесе сатып алу көлемі, сатушылар мен сатып алушылар тобына сэйкес қосу эрекеттері арқылы көрініс табады.

Бэсекені шектеу - рынокты бөліп алу, рынокқа кіруді шектеу, одан экономикалық қызметтің басқа субъектілерін ығыстыру, бірыңғай баға белгілеу немесе үхтап тұру әрекеттері арқылы көрініс табады.

Рынокты бөліп алу дегеніміз тауар өндірушілердің өзара келісіп сауда алаңын өзара бөліске салып, басқа тауар өндірушілерді сол жерге кіргізбеу амалын жасауы болып та-былады. Немесе қаржысы көп кәсіпкер сауда орнындағы барлық қоймаларды, тауар сата-тын, сақтайтын орындарды жалға алып, оны мақсатты пайдаланбай, басқа субъектілердің рынокқа кіруіне қолдан шектеу жасайды. Кэсіпкерлер өзара келісіп басқа субъектілерді ығыстыру мақсатымен тауарларға бірыңғай жоғары немесе төмен баға белгілеп белгілі бір уақытқа үстап тү_руы мүмкін, сөйтіп олар рынокта өздерінің үстемдігін орнату арқылы басқа кэсіп-керлерді сол орыннан ығыстырып шығарады. Осы көрсетілген эрекеттер азаматқа, ұйымға немесе мемлекетке ірі зиян келтірсе немесе нарық субъектілерінің ірі мөлшерде табыс алуымен үлггасса, қылмыс қү_рамы аяқталған деп таньшады. Осы қылмыстық құқық бұзушылық қү_рамы материалдық құрамға жататындықтан қоғамға қауіпті іс-эрекет пен оның зардабының арасындағы себепті байланысты анықтау қажет. Ірі залал түсінігі Қылмыстық кодекстің 3-бабының 38-тармағында берілген.

Ірі мөлшердегі табыс түсінігі 3-баптың 38-тармағында көрсетілген.

Субъективтік жағынан қылмыстык қүқық бүзушылық тікелей қасақаналықпен істе-леді. Қылмыстық қү_қық бұзушылықтың субъектісі - кэсіпкерлер немесе коммерциялық ү_йым жетекшілері.

Қылмыстық кодекстің 221-бабының 2-тармағында осы қылмыстың ауырлататын бел-гілері көрсетілген: 1) бірнеше рет; 2) адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойын-ша; 4) адамның қызмет бабын пайдалануымен жасалған эрекеттер.

Қылмыстық кодекстің 221-бабының 3-тармағында 1) қылмыстық топ; 2) жалған көрсетілген қылмысты ерекше тэсілмен істеу арқылы монополиялық баға белгілеуге не-месе бэсекені шектеуге қол жеткені үшін жауаптылық белгіленген. Бү_л күш қолданып немесе күш қолданамын деп қорқытып, сол сияқты бөтеннің мүлкін жойып не Бұлдіріп, не оның мүлкін жоямын немесе Бұлдіремін деп қорқытып жасалған (қорқытып алу бел-гісі жоқ) эрекеттер болып табылады.

Бұл жерде қорқыту қылмыстық құқық бүзушылықтың тэсілі ретінде қарастырылады. Осындай қорқыту эрекеттері арі^ылы субъект монополиялық баға белгілеп бэсекені шек-теуге әрекет етеді немесе мақсатына жетеді. Мү-ндағы күш қолдана, күш қолданамын деп қорқыту, мүлікті жою, Бұлдіру, немесе мүлікті Бұлдіремін, жоямын деп қорқытудың түсінігі ҚК-тің 194-бабындағы осындай түсініктермен бірдей. Егер кінэлінің іс-әрекеті жоғарьвда көрсетілген эрекеттерді істеу арқылы мүлікті немесе мүлікке құқықты беруді талап етумен ұштасса, онда оның әрекеті Қылмыстык кодекстің 194-бабымен саралана-ДЫ.

222-бап. Tayap белгісін заңсыз пайдалану

1. Бөтентауар белгісін, қызмет көрсетубелгісін, фирмалықатауын, тауар шығарылган жердің атауын немесе біртектес тауарларға немесе көрсетілетін ңызметтерге арналган соларга уқсас белгіленімдерді заңсыз пайдалану, егер бул іс-әрекет бірнеше рет жасалса немесе ірі залал келтірсе-

2. Қазақстан Республикасында тіркелмеген тауар белгісіне немесе тауар шыгарылган жердің атауына қатысты ескертпе маркалауды заңсыз пайдалану, егер бул іс-әрекет бір-неше рет жасалса немесе ірі залал келтірсе -

Тауарлық белгіні заңсыз пайдалану деген ұғым Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 222-бабының 1 жэне 2-тармактарында көрсетілген екі бірдей жеке қылмыс құрамын қамтиды. Объектісі, субъектісі жэне субъективтік жақтары өзара ұқсас Бұл қылмыс құрамдары бір-бірінен объективтік жағы және қылмыстың заты бойынша ғана ажыратыл ады.

Тауар белгісін заңсыз пайдалану - Бұл арам ниетті бэсекелестіктің бір түрі. Арам ни-етті бәсекелестік шаруашылық жүргізуші субъектілердің қолданылып жүрген заңдардың, нормативтік актілердің талаптарына қайшы эрекет жасау арқылы кэсіпкерлік қызметте артықшылықтар алуға, басқа кэсіпкерлердің іскерлік беделіне, мүлкіне зиян келтіру эрекеттерін айтамыз.

Қылмыстық кодекстің 222-бабының 1-тармағында «Бөтеннің тауарлық белгісін, қызмет көрсету белгісін, фирмалық атауын, тауардың шығатын орнының атауын немесе олармен біртектес тауарларға немесе қызмет көрсетулерге арналған ұқсас таңбаларды заңсыз пайдалану, егер Бұл эрекет бірнеше рет жасалса немесе ірі зиян келтірсе», ал осы баптың 2-тармағында «Қазақстан Республикасында тіркелген тауарлық белгіге немесе тауарлардың шыққан орнының атауына қатысты ескерту таңбаларын заңсыз пайдалану, егер бұл эрекет бірнеше рет жасалса немесе ірі зиян келтірсе - тауарлық белгіні заңсыз пайдалану құрамы орын алады» деп белгіленген.

Қылмыстық қүдык бұзушылықтың объектісі адал бэсекелестікті жэне тауар бел-гілерін пайдалану күкығын реттейтін қоғамдық қатынастар болып табылады.

Егер тауар тұтынушылардың заңды құқығы мен мүддесіне зиян келтірілсе, онда фа-культативті тікелей объектіге қол сүғылады.

Қылмыстық құқық бұзушылықтың заты - тауарлық белгі, қызмет көрсету белгісі, фирмалық атау, тауардың шығатын орнының атауы немесе олармен біртектес тауарларға немесе қызмет көрсетулерге арналған ұқсас таңбалар. Бұл мэселелер Қазақстан Республикасының 1993 жылғы 18 қаңтардағы «Тауар белгілері, қызмет көрсету белгілері жэне тауардың шығатын орнының атауы туралы» арнаулы заңында көрсетілген.

Тауар белгісі — тауардың немесе біртектес тауардың өзіндік сөзбен, өрнекпен немесе басқадай шартты белгілері болып табылады. Тауар белгісін пайдалану тауар өндірушінің субъективтік құқығы жэне ондай белгіні пайдалануға тек қана патенттік ведомстводан тіркеуден өткен соң жол беріледі.

Қызмет көрсету белгісі — ұйымдардың көрсететін қызметі мен атқаратын жұмыстары туралы белгілері. Қызмет көрсету белгісі заңға сэйкес тауар белгісіне теңестіріледі

Қызмет көрсету белгісі тиісті заңды ұйымдар арқылы тіркеуден өтеді жэне оның иесіне тиісінше заңға негізделген куэлік беріледі.

Фирманың атауы да өзіндік белгілермен өрнектеледі жэне ол да тиісті завды ұйымда тіркеуден өтеді.

Тауардың шығатын орны — тауар шығатын мемлекеттің, тұрғын елді пункттің, географиялық объектінің атауы, ол тиісті заңмен белгіленген тэртіппен тіркеуден өтеді жэне ол жөнінде иеленушіге мерзімсіз уақытқа тауардың шығатын орнын көрсететін белгіні пайдалану құқығы беріледі.

Объективтік жағынан қылмыстық құқык бұзушылық эрекет арқылы - бөтеннің тауарлық белгісін оның иесінің келісімінсіз пайдалану, тауарға бөтен белгіні қосып көрсету, тауарды бөтеннің тауар белгісімен айналымға шығару, шындыққа сай келмей-тін фирмалық атауды, тауардың шығатын орнының атауын немесе олармен біртектес тауарларға немесе қызмет көрсетулерге арналған ұқсас таңбаларды заңсыз пайдала-ну арқылы істеледі. Қылмыстық құкық бұзушылық көрсетілген әрекеттерді элденеше рет (екі немесе одан да көп) көп істеген жағдайда (формальдық құрам) немесе заңды көрсетілген зардап - ірі зиян келтірілген уақыттан бастап (материалдық құрам) аяқталған деп танылады. Ірі зиянның түсінігі Қылмыстық кодекстің 3-бабында көрсетілген. Ірі зиян тауарлық белгінің заңды иесіне, сондай-ақ тұгынушыларға келтірілуі мүмкін. Мұндай ретте іс-эрекет пен келтірілген зиянның арасындағы себепті байланысты анықтау қажет.

Қылмыстық кұқык бұзушылық субъективтік жағынан - кінэнің қасақаналық нысаны арқылы істеледі (тікелей немесе жанама).

Субъект - арнаулы кэсіпкерлік немесе басқадай экономикалык қызметпен заңды не-месе заңсыз айналысатындар немесе басқару функциясын жүзеге асыратын ұйым жетек-шісі немесе бас-қа адам.

Қылмыстық кодекстің 222-бабының 2-тармағында осы қылмыстық күқық бұзушылықтьщ ауырлататын құрамы көрсетілген. Ауырлататын құрамының затына — Қазақстан Республикасында тіркелген тауарлық белгіге немесе тауардың шыққан ата-уына қатысты ескерту таңбаларын заңсыз пайдалану жатады. Осы қылмыстық құқық бұзушылықтың ауырлататын құрамының басқа белгілері негізгі құраммен (222-баптың 1-тармағы) түгелдей ұқсас.

Ескерту таңбалары дегеніміз тауарлык белгіден, қызмет көрсету белгісінен, фирмалық атаудан, тауардың шыққан орнының атауынан басқа сол тауардың Қазақстан Республи-касында өндірілгенін жэне сонда тіркелгенін білдіретін арнаулы белгі болып табылады.

223-бап. Коммерциялық немесе банктік құпияны қурайтын мәліметтерді заңсыз алу және жария ету

1. Коммерциялық немесе банктік қупияны қурайтын мәліметтерді қужаттарды урлау, коммерциялық немесе банктіи қупияны білетін адамдарды немесе олардың жақындарын парага сатып алу немесе оларды қорқыту, байланыс қуралдарында устап қалу, ком-пьютерлік жүйеге немесе желіге заңсыз кіру, арнайы техникалық қуралдарды пайдалану арқылы, сол сияқты бул мәліметтерді жария ету не заңсыз пайдалану мақсатында өзге де заңсыз тәсілмен жинау -

2. Коммерциялық немесе банктік қупияны ңұрайтын мәліметтерді оларды иеленушінің келісімінсіз, бұл қүпия қызметі немесе жұмысы бойынша сеніп тапсырылган адамның пайдакүнемдік немесе өзге де жеке басының мүддесінде жасаган және ірі залал келтірген заңсыз жария етуі немесе пайдалануы –

3. Мемлекеттік органдардың лауазымды адамдарының ақшамен және (немесе) өзге мүлікпен жасалган операциялар туралы қаржы мониторингі субъектілерінен алынган мәліметтер мен аңпаратты заңсыз жария етуі немесе өзге де заңсыз пайдалануы, егер бұл азаматтардың немесе ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделерін не қогамның не-месе мемлекеттің заңмен ңоргалатын мүдделерін елеулі түрде бұзуга әкеп соқса-

Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 223-бабында «Коммерциялық неме-се банктік құпияны кұрайтын мәліметтерді, құжаттарды ұрлау, коммерциялық немесе банктік қүлияны білетін адамдарды немесе олардың туыстарын сатып алу немесе олар-ды қорқыту жолымен байланыс құралдарында ұстап алу, компьютерлік жүйеге немесе желіге заңсыз кіру, арнаулы техникалық құралдарды пайдалану арқылы, сондай-ақ бұл мэліметтерді жария ету не заңсыз пайдалану мақсатында өзге де заңсыз тэсілдермен жи-нау» — коммерциялық немесе банктік құпияны құрайтын мэліметтерді заңсыз any мен жария ету деп танылады.

Қылмыстық қүқық бұзушылықтың тікелей объектісі коммерциялық немесе банктік қүлияны щ.ргшът мэліметтерді корғауды қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастар. Мұндай мэселелер «Қазақстан Республикасындағы банктер жэне банк қызметі туралы» 1995 жылғы 31 тамызда қабылданған Қазақстан Республикасы Президентінің заң күші бар Жарлығымен реттеледі.

Қылмыстық құқық бұзушылықтың заты — коммерциялық жэне банктік құпияны құрайтын құжаттар.

Коммерциялық құпия - деп коммерциялық ұйымның кез келген жариялауға жатпайтын басқару, өндірістік, ғылыми-техникалық жэне өзге де іскерлік саласындағы мэліметтері болып табылады. Мұндай құпия коммерциялық (кэсіпкерлік) ұйымға бэсекелестікте артықшылықтар беруі немесе қосымша табыс табуға септігін тигізуі мүмкін. Осыған орай коммерциялық қүттия заңмен қорғалады.

Банктік құпияға — банктік есеп, банктік салым, жекелеген есепшоттар бойын-ша есептеу, банк салымшылары туралы мэліметтер жатады. Нормативтік актілерге сэйкес коммерциялық жэне банктік ұйымның құрылтайшы кұжаттары, кәсіпкерлікпен шұғылдануға рұқсат беретін құжаттары, ұйымның қаржы қызметіне байланысты тек-серуге жататын мэліметтері, үкімет қаулысының арнаулы тізбегінде көзделген басқа да мәліметтер коммерциялық жэне банктік қүлияға жатпайды.

Қылмыстық кодекстің 223-бабының 1-тармағында көрсетілген қылмыстық құқық бү-зушылық қү_рамының объективтік жағының белгісі: коммерциялық немесе банк-тік қүлияны құрайтын мэліметтерді жинау болып табылады. Осындай мэліметтерді жинаудың тэсілдері заңда: құжаттарды ұрлау, коммерциялық немесе банктік қүлияны білетін адамдарды немесе олардың туыстарын сатып алу немесе оларды қорқыту жолы-мен; байланыс кұралдарын ұстап алу; компьютерлік жүйеге немесе желіге заңсыз кіру; ар-наулы техникалық қүралдарды пайдалану арқылы; сондай-ақ езге де заңсыз тэсілдермен жинау деп нақты көрсетілген. Коммерциялық немесе банктік қүлиясы бар қү_жаттарды олардың иелігшен эр турлі тэсілдерді колдана отырып заңсыз алу қү_жаттарды ұрлау деп танылады.

Коммерциялық немесе банктік қүлияға қатысы бар адамдарды, олардың туыстарын ақша, басқадай материалдык игіліктер беру арқылы сол қүлияларды қолға түсіру сатып алу деп есептеледі.

Коммерциялық жэне банктік қүлияны білетін адамдарды, олардың жақын туыста-рын болашақта ұрып сабаймын, өлтіремін, денеге жарақат келтіремін, масқаралайтын мэлімеггер таратамын, мүлкінді жоямын, Бұлдіремін деп осы қүлия мэліметтерді талап ету қорқыту деп танылады. Байланыс қү_ралдарын, арнаулы техникалық құралдарды пай-далану арқылы да банктік немесе коммерциялық қүлиялары бар құжаттардың мазмүлы, көшірмесі алынуы мүмкін. Компьютерлік жүйені немесе желіні заңсыз пайдалану арқылы құжаттарды пайдаланып, ондағы мэліметтерді қолға түсіруі де мүмкін.

Қү-рылысы жағынан 223-баптың 1-тармағындағы қылмыстық қү_қық бү_зушылық қүрамы формальдық құрамға жатады. Қылмыстық кұкьіқ бұзушылық осы құрамның объ-ективтік жағының белгілерінің біреуін істеген уаьу>іттан бастап аяқталған деп табылады.

Субъективтік жағынан талданып отырған қылмыстық құқық бұзушылық құрамы тіке-лей қасақаналықпен жэне арнаулы мақсатпен (коммерциялық немесе банктік қүпияны жинау) жүзеге асырылады.

Қылмыстық қүдық бү-зушылық субъектісі - 16-ға толған, есі дұрыс, кез келген коммерциялық жэне банктік қүлияға иелік етуге кұқьны жоқ адам. Қылмыстық кодекстің 223-бабының 2-тармағында көрсетілген қылмыстық қү_қық бұзушылық қү_рамының объективтік жағының белгілері: коммерциялық немесе банктік қүлияны қу_райтын мэліметтерді олардың иесінің келісімінсіз, бү_л қүлия қызметіне немесе жүмысына бай-ланысты сеніп тапсырылған адамның ірі зиян келтіре отырып пайдакүнемдік немесе өзге де жеке басының мүддесіне жария етуі немесе пайдалануы деп көрсетілген. Мүлдағы жария ету дегеніміз - коммерциялық немесе банктік қүлияны құрайтын мэліметтерді олардың иесінің келісімінсіз, осы қүлия қызметіне немесё жұмысына байланысты сеніп тапсырылған адамның хат жазысу, жария түрде баяндама жасау, құжаттарды көрсету арьфілы, тағы басқадай эрекеттері арқылы бөтен адамға жариялауы болып табылады. Бөтен адам деп қызметі немесе жү_мысы бойынша коммерциялық немесе банктік қүлияға ешбір қатысы жоқтарды айтамыз.

Пайдалану деп заңсыз жария етілген осы қүлияларды бэсеке жақтың өз мүддесіне іске асырып, оның иесіне елеулі зиян келтіруін айтамыз.

Қылмыстық құқық бұзушылық құрамы материалдық. Осы жоғарыда көрсетілген эрекеттер ірі зиян келтіргенде қылмыс аяқталған деп табылады.

Қылмыстық қү-қық бү_зушылық құрамы (223-баптың 2-тармағы) субъективтік жағынан қасақаналықпен (тікелей жэне жанама) істеледі. Қылмыстық қү_қық бұзушылықтық ниет пайдакүнемдік жэне өзге де жеке мүдделік.

Қылмыстық қүдық бұзушылықтың субъектісі - арнаулы субъект. Қызметіне немесе жұмысына байланысты өзіне коммерциялық немесе банктік қүлия мэлім болған адам.

Осы бап бойынша қылмыстың аса ауырлататын түріне - Мемлекеттік органдардың лауазымды адамдарының ақшамен жэне (немесе) өзге мүлікпен жасалған операциялар туралы қаржы мониторингі субъектілерінен алынған мэліметтер мен аіуіаратты заңсыз жария етуі немесе өзге де заңсыз пайдалануы, егер бұл азаматтардың немесе ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделерін не қоғамның немесе мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделерін елеулі түрде бұзуға экеп сокқан іс-эрекеттері жатады.

Қылмыстық құқық бұзушыльщ субъектісі мемлекеттік органдардың лауазымды адамдары. Олардың түсінігі ҚК-тің 3-бабының 26-тармағында көрсетілген.

224-бап. Эмитенттің эмиссиялық бағалы қағаздар шығару тәртібін бузуы

Эмиссиялық багалы қагаздарды шыгару проспектісіне көрінеу анық емес мәліметтерді енгізу, сол сияқты эмиссиялың багалы қағаздарды орналастыру қорытындылары туралы көрінеу анық емес есеп жасау, егер бул іс-әрекеттер ірі залал келтірсе -

Нарықтық экономикаға көшу жағдайында мемлекеттің шаруашылық қызметінде бағалы қағаздардың айналымының рөлі арта түспек. Бағалы қағаздар белгілі құндылыққа ие бола отырып, ол ақша қаражатымен бірдей төлем немесе айналым құралы ретінде неме-се заңда белгіленген басқа да қызметті атқарады. Осыған байланысты бағалы қағаздарды шығару тэртібін бұзу саласындағы эр түрлі қиянаттардың қоғамға қауіптілік дэрежесі ерекше зор. Бұл туралы «Бағалы кағаздар рыногы туралы» Қазақстан Республикасының 2003 жылғы 2 шілдедегі Заңында ерекше атап көрсетілген.

Қылмыстық кодекстің 224-бабында көрсетілген осы ьсылмыстық құқық бұзушылықтың объектісі - бағалы қағаздарды шығару (эмиссия) тэртібін реттейтін қоғамдық қатынастар болып табылады. Бағалы қағаздарды шығару тэртібі Қазақстан Республикасының арнау-лы заңымен белгіленген.

Қылмыстық күкътқ бұзушылықтың заты — эмиссиялық бағалы қағаздар.

Азаматтық кодекстің арнайы бабында бағалы қағаздың түрлері - облигация, вексель, чек, банк сертификаты, коносамент, акция жэне бағалы қағаздар қатарына жатқызылатын басқа да құжаттар деп көрсетілген.

Осы қылмыстық құқық бұзушылықтың затына тек қана нарықтык айналымға шығарылатын бағалы қагаздар ғана жатады. Мұндай бағалы қағаздардың эмитенті бо-лып Қазақстан Республикасы ¥лттық Банкінен бағалы қағаздарды шығаруға арнаулы рұқсат-лицензия алған қаржы ұйымдары болады.

Бағалы қағазға қойылатын барлық талаптарды куэландыратын ресми құжат - эмиссия проспектісі деп аталады.

Қылмыстық құқық бұзушылықтың объективтік жағы мына эрекеттерді істеу арқылы жүзеге асырылуы мүмкін:

1) Көрінеу сенімсіз ақпараты бар эмиссия проспектісін бекіту. Бұл ресми құжатқа жалғандық жасаудың бір көрінісі болып табылады. Бұл эрекетті эмитент ақпараттың көрінеу сенімсіз екендігін жэне оны белгілі бір зардапқа экеліп соғатынын біле тұра эмиссия проспектісіне енгізіп, бекітеді.

2) Эмиссиялық бағалы қағаздарды шығару жөніндегі көрінеу сенімсіз есепті бекіту. Көрінеу сенімсіз есеп жалған құжаттың бір түрі, онда бағалы қағаз шығарудың көлемі, эмиссияланған бағалы қағаздарды шығарудын саны; оларды орналастыру мерзімінің ба-сталуы жэне аяқталуы; бағалы қағаздардың бағасы жэне оны төлеу тэртібі; эмиссияланған бағалы қағаздардан алынатын табыс; эмиссияланған бағалы қағаздарды тіркеуді жүзеге асыратын органның атауы туралы көрінеу сенімсіз мэліметтер эдейі бекітіледі.

3) Егер бұл іс-эрекеттер ірі залал келтірсе — қылмыс аяқталған деп танылады. Құрылысы жағынан бұл қылмыстық құқык бұзушылық материалдық құрамға жата-

ды. Қылмыстық құқық бұзушылық объективтік жақтың белгілерінде көрсетілген балама эрекеттердің біреуін істегеннен соң аяқталды деп танылады.

Субъективтік жағынан қылмыс қасақаналыкпен жасалады. Қылмыстың субъектісі — арнаулы. Бағалы қағаздар рыногы туралы заңға сэйкес эмитент болып табылған лауа-зымды адамдар немесе бағалы қағаздың иеленушілері алдында өз атынан міндеткерлік алатындар.

225-бап. Бағалы қағаздар эмитенті лауазымды адамының ақпарат бермеуі не көрінеу жалған мәліметтер беруі

Бағалы қагаздар эмитенті лауазымды адамдарының багалы қагаздарды ұстаушыларга не эмитентке ірі залал келтірген, мүліктік пайда табу мақсатында мемлекеттік органдарга және багалы қагаздарды ұстаушыларга аңпарат бермеуі не көрінеу жалган мәліметтер беруі -

Бағалы қағаздар эмитенті жөнінде лауазымды адамдардың бағалы қағаздарды үхтаушыларға не эмитентке ірі зиян келтірген мүліктік пайда табу мақсатында мемлекет-тік органдарға жэне бағалы қағаздарды ұстаушыларға ақпарат бермеуі не көрінеу жалған мэліметтер беруі қылмыстық құқық бұзушылықтың объекгивтік жағының белгісін құрайды. Қылмыстық құқык бұзушылық объектісі бағалы қағаздар эмитентін реттейтін қоғамдық қатынастар. Қылмыстық құқық бұзушылықтың заты бағалы қағаздар эмитенті. Объективтік жағынан қылмыстық құқық бұзушылық әрекет немесе эрекетсіздік арқылы жүзеге асырылады. Қылмыстық құқық бұзушылықтың объективтік жағының белгісі - жэбірленушіге ірі залал келтіру болып табылады. Бағалы қағаздар эмитенті туралы ақпарат мэліметтер беру тэртібі арнайы нормативтік-құқықтық актілерде көрсетілген. Сондықтан да бұл курамның диспозициясы бланкеттік болып табылады.

Қылмыстық құ_қық бұзушылық субъективтік жағынан қасақаналықпен пайдакүнемдік ниетте істеледі.

Қылмыстық қүқық бұзушылықтың субъектісі - арнаулы бағалы қағаздар эмитенті жөнінде ақпарат, мэлімет беру міндеті өзіне жүктемек лауазымды адам.

226-бап. Бағалы қағаздарды устаушылар тізіліміне көрінеу жалған мәліметтер енгізу