1.5. 2. Шөгінді тау жыныстары

Шөгінді тау жыныстары жер бетінің 75% алып жатыр. Үстінде топырақ дамып және топырақ түзуші үрдістер өтетін, олар ең көп тараған топырақ түзуші жыныс болады.

Бұрын болған магмалық және метаморфты тау жыныстарының мүжілу нәтижесінде шөгінді тау жыныстары пайда болады. Тау жыныстарының пайда болуынан бастап мүжілу үрдістері пайда болады және үзбей өтіп жатыр.

Мүжілу үрдістері дегеніміз тау жыныстарының бұзылуына әкелетін үрдістер мен құбылыстар жиынтығы.

14- сурет Шөгінді тау жыныстары.

Шөгінді жыныстар кесектер мүсіні мен құрылымына байланысты (яғни кейбір мүжілу үрдістердің басым болуынан) 3 топқа бөлінеді:

– кесектi

– балшықты

– химиялық және органогенді.

Кесектi жыныстар. Механикалық немесе кесектi жыныстар – магмалық және метаморфтық жыныстардың химиялық құрамы өзгермей физикалық бұзылу өнiмдерi.

Кесекті жыныстар ірі кесекті, орта кесекті және ұсақ кесектілерге бөлінеді (6-кесте).

Кесекті жыныстарды жіктеу кесектердің көлемі мен формасы, сырғымалық дәрежесі мен цементтің болуы немесе болмауына негізделген. Жыныстардағы кесектердің формасы бұрышталған немесе жұмырланған болады жыныстар борпылдақ, байланысты және цементтелгендерге бөлінеді.

Қатты бөлшектер көлеміне байланысты шөгінді жыныстар мынадай топтарға бөлінеді:

1. Ірі кесекті (псефиттер) көлемі 1 мм-ден және одан жоғары (бірнеше метрге дейін) тоң кесектер, дөңбек тастар (қойтас), қиыршық тас, мальта тас ж.т.б.

2. Орта кесекті (псамиттер) бөлшектер көлемі 0,05-1 мм-ге дейін (құмдар, құмайттар).

3. Ұсақ кесекті (алевриттер) бөлшектер көлемі 0,01-0,05мм (лесс, лесс тәрізді құмбалшықтар).

6-кесте. Кесектi шөгiндi жыныстардың жiктелуі

Жыныстар құрылымы	Кесектер көлемi, мм	Жыныстар аты
		Борпылдақ кесектер		Цементтелген
		Қырлы	Жұмыр	Қырлы	Жұмыр
1	2	3	4	5	6
Iрi кесектi	 100 10-100 1-10	Жақпартас қиыршық тастар Шөгіртас	Қойтас, малта тас Майдатас	Жеңілтас -//- -//-	Шоғыртас -//- гравий
Орта кесектi	1-0,05	әр түрлi	құм	Құмдақ	Құмтас
Ұсақ кесектi	0,01-0,05	Лөс	Лөс	Алевролит	Алевролит
Балшықты (пелиттер)	0,01	Балшықтар	Балшық тар	аргелиттер	аргелиттер
Аралас	1	құмайт құмбалшық	құмайт құмбалшық	-	-

Үлкен кесектi жыныстар көбiнесе теңiздердiң, көлдердiң, тау өзендерiнiң» жағалауына, әсiресе сол өзендердiң еңкiстi жазыққа шыға берiсiнде көп тараған.

Үлкен кесектi жыныстардың цементтелген бұрышталған жиынтығы брекчия деп, жұмырланғандары – конглоперат деп аталады.

Құмдар – кең тараған борпылдақ орта кесектi шөгiндi жыныс.

Құмның ең үлкен алқаптары шөлдер мен шөлді далаларда жинақталған.

Өзендердің жағалауында және олардың террасаларында құмдар жиі топырақ түзуші жыныс болып келеді.

Лөсс- ашық қуқул түсті шаңды құрылымды ұсақ кесекті жыныс HCl-дан қатты қайнайды, құрылысы ұсақ саңылаулы.

Құрылымы жер тәрізді. Лесстер ең жақсы топырақ түзуші жыныс деп саналады, олардың үстінде құнарлы топырақтар қалыптасады.

Лөс тәрізді құмбалшықтар сыртынан лесстерге ұқсайды, бірақ тығыздау, карбонаттары азырақ.

Балшықты жыныстар. Балшықты жыныстар физикалық және химиялық мүжілудің бірлесу нәтижесінде пайда болады.

Балшықты жыныстар құрамына ұсақ кесектi жыныстар, оның iшiнде көбiнiң диаметрi 0,01 мм-дең кіші бөлшектер болады (6- кесте). Балшықтарды негізінен туынды минералдар құрайды. Олардың iшiнде көбiнесе каолинит, монтмориллонит және иллит тобының минералдары болады және осылар одан басқа кремнидің, темiрдiң, алюминийдiң сулы тотықтары бар, кейде кальцит, доломит, гипс кездеседi. Кейде бастапқы минералдар да кездеседi (кварц, далалы шпат, слюда).

Балшықтар бірталай физикалық қасиеттермен сипатталады. Құрғақ күйінде олар борпылдақ немесе тығыз болады. Тығыздарында егер бармақпен үйкелесеңіз, жылтыр алқап пайда болады. Барлық балшықтар өте икімді, ылғалды күйінде олар берілген форманы құрады және ұзақ уақыт оны сақтайды. Суды көп мөлшерде сіңіріп балшықтар қатты ісінеді және көлемі күрт өседі. Құрылысы тығыз қатты цементтелген балшықты жыныстар артллит деп аталады, көбінесе олардың су өткізгіштігі шамалы.

Құм мен балшықтардың арасында аралас балшықты-құмды жыныстар бар-әр түрлі құм, балшық, шаңның бөлшектерінен құрылады.

Олардың пайда болуына сәйкес әр түрлі құмдар мен құмбалшықтар жатады. Олар көп тараған топырақ түзуші жыныс болып саналады. Құмайттар –сұр сары түсті жер тәрізді жыныс, құрамында 10-20% балшық бар, басқа бөлігінде құмды және шаңды бөлшектер. Олар жақсы жақсы су өткізгіштігі, тұрақсыз шар құрылады, икемсіз. Құрамында ылғи кварц, слюда, темір тотықтары кездеседі.

Олар жаºсы су¼ткiзãiштi, т½раºсыз шар º½рылады, икемсiз. ²½рамында ыл¹и кварц, слюда, темiр тотыºтары кездеседi.

Құмбалшық–қыртыссыз жер тәрізді жыныс, құмайттарға қарағанда құрамында балшық көп- 20-60%, басқа бөлігі шаң мен құм. Құм мен балшық мөлшеріне байланысты әр түрлі физикалы қасиеттерге ие, олардың балшықтарға қарағанда икемділігі аз, су өткізуі жақсы.

Құрамында балшықты минералдар бар, бастапқы минералдардан кварц, слюда кездеседі.

Химиялық және орнагенді жыныстар. Химиялық шөгінді тау жыныстары су ертіндісінен тұздардың шөгу нәтижесіде жер қыртысында немесе оның үстінде болып жатқан химиялық реакциялар әсерінен пайда болады. Мысалы гипс, антидрид, тас және калий тұзы, әкті туф.

Түгел немесе бір бөлігі жануарлармен өсімдіктердің организмдердің өмір сүру нәтижесінде пайда болған жыныстарды органогенді деп атайды. Бұл жыныстар-бор (мел), әк-ракушечник, диатомиттер, шымтезек, көмір, сапропель. Көбінесе химиялық және биологиялық үрдіс табиғатта бір уақытта өтеді және соңында биохимиялық шөгінді денелер бөлінеді. Бұл жолмен темірлі және марганецті жыныстар фосфориттер, бокситтер ж.б. пайда болады.

Химиялық шөгінді тау жыныстарға гидрототықтар (бокситтер), фосфаттар (фосфариттер), кремнийлы(трепел, яшма, диатомит), карбонатты (әктас, мергель, доламиттер), тұздар (гипс, тас тұзы, калий тұзы) жатады.

Биохимиялық жыныстар ішінде құрамы органикалық жыныстар бөлінеді, жанғанда жылу шығарады. Жанатын көміртекті жыныстардың (көмірлер, жанатын тақта тастар, мұнай, шымтезек). Олардың халық шаруашылығында маңызы зор.

Агрорудалар тыңайтқыш ретінде топырақтың құнарлығын көтеру үшін және ауыл шаруашылық дақылдарының өнімін арттыру үшін қолданады. Агрорудаларда өсімдіктер қоректенуіне қажетті бірқатар элементтері бар (азот, фосфор, калий ж.б.) және топырақтардың қасиетін арттыру үшін қолданады.

Басты агрорудаларға азот қышқылды, фосфор қышқылды, калийлы, әкті, гипсті, органикалы және құрамында микроэлементтері бар агрорудалар жатады (азот селитрасы, фосфарит, апатит, гипс, вивианит, сильвинит, әк, глауконит).