2. 3. 3. Гранулометриялық ќ±рамы

Топыраќтыњ ќатты бµлігі єр кµлемді бµлшектерден ќ±ралѓан. Олардыњ жиынтыѓын механикалыќ элементтер деп атайды. Механикалыќ элементтер пайда болуына байланысты минералды, органикалыќ жєне органо-минералды болып келеді. Олар тау жыныстарыныњ сыныќтарынан, минералдардан, ќарашірінді заттардан, органикалыќ жєне минералды заттардыњ єрекеттесуінен пайда болѓан ќосылыстардан ќ±ралады.

Н.А.Качинскийдіњ жіктеуі бойынша топыраќтыњ механикалыќ элементтері тµмендегідей топтарѓа бµлінеді (12- кесте).

12-кесте. Топыраќтыњ механикалыќ элементтерін ірілігіне

Ќарай жіктеу

Механикалыќ элементтердіњ атауы		Кµлемі, мм
Тас		>3
Ќиыршыќ тас		1-3
Ќ±м	ірі	1 - 0,5
	орташа	0,5 – 0,25
	±саќ	0,25 – 0,05
Шањ	Ірі	0,05 - 0,01
	орташа	0,01 – 0,005
	±саќ	0,005 – 0,001
Тозањ	ірі	0,001 – 0,0005
	майда	0,0005 – 0,0001
Коллоидтар		< 0,0001

Кµлемі 0,01 мм-ден ‰лкен механикалыќ элементтер физикалыќ ќ±м, ал 0,01 мм-ден кішілер физикалыќ балшыќ деп аталады. Кµлемі 1мм-ден ‰лкен бµлшектер топыраќтыњ ќањќасын (тас бµлігін), ал 1мм-ден кіші бµлшектер топыраќтыњ майда бµлігін ќ±райды. Топыраќтыњ ќ±рамында механикалыќ элементтер топтарыныњ мµлшері єр т‰рлі болады. Олардыњ бір-бірімен салыстырмалы мµлшері топыраќтыњ гранулометриялық ќ±рамы деп аталынады. Топыраќты гранулометриялық ќ±рамына ќарай жіктеу үшін оныњ ќ±рамындаѓы физикалыќ балшыќ жєне физикалыќ ќ±мныњ салыстырмалы кµрсеткіші қолданылады. Н.А.Качинскийдіњ (1965) топыраќтарды гранулометриялық ќ±рамына байланысты жіктеуі іс ж‰зінде ќолдануѓа µте ыњѓайлы. Ол топыраќ зерттеушілер арасында маќ±лданып, кењ тараѓан (13-кесте). Гранулометриялық ќ±рамы ќ±м, ќ±майт болып келсе олар «жењіл» топыраќтар, ал ол ауыр құмбалшық, саздаќ, балшыќ болса–«ауыр» топыраќтар ќатарына жатады.

Топыраќтыњ гранулометриялық ќ±рамы оныњ пайда болу процестеріне, қасиеттеріне єсер етеді. Топыраќтыњ гранулометриялық ќ±рамы µзгеше болса, онда табиѓи жаѓдайлар бірдей болып келгенніњ µзінде ќасиеттері єр т‰рлі топыраќтар ќ±ралады. Топыраќтыњ ылѓалдылыќ, физикалыќ, физикалыќ–гранулометриялық, ауа, жылу ќасиеттері, сіњіру ќабілеті, ќоректік заттар мµлшері оныњ гранулометриялық ќ±рамымен µте тыѓыз байланысты. Гранулометриялық ќ±рамы ќ±м, ќ±мдайт «жењіл» топыраќтардыњ су µткізгіштігі жаќсы және тез ќызады. Біраќ біршама нашар ќасиеттері де бар. Олардыњ су тұту ќасиеті жєне сіњіру ќасиеті тµмен ќоректік заттар мµлшері аз. Сонымен бірге осындай топыраќтардыњ байланыстылығы ќасиеті µте нашар болып, ‰гіліп эрозияѓа тез шалдыѓады.

13 – кесте. Топыраќтыњ гранулометриялық ќ±рамыныњ жіктелуі

Физикалыќ балшыќ мµлшері (0,01мм–ден кіші бµлшектер), %		Гранулометриялық ќ±рамныњ атауы
Дала аймаѓы топыраќтары	Кебір жєне µте кебірленген топыраќтар
0-5	0-5	борпылдаќ ќ±м
5-10	5-10	біріккен ќ±м
10-20	10-15	ќ±мдайт
20-30	15-20	жењіл құмбалшық
30-45	20-30	орташа құмбалшық
45-60	30-40	ауыр құмбалшық
60-75	40-50	жењіл құмбалшық
75-85	50-65	орташа балшыќ
> 85	> 65	ауыр балшыќ

Ќазаќстанныњ солт‰стік µњірінде таралѓан ќара топыраќ жєне ќоњыр топыраќ типтерініњ ішінде жењіл гранулометриялық ќ±рамы бар 3 млн. 738 мыњ га топыраќ ауданы бар. Олар аталѓан топыраќ типтері жамылѓысы ауданныњ 13,8% ќ±райды. Єсіресе жењіл топыраќтар Павлодар облысында кµп кездеседі.

Ауыр құмбалшықты жєне балшыќты гранулометриялық ќ±рамы бар топыраќтардыњ байланыстылығы жєне ылѓалды сіњіріп ±стауы жаќсы. Олар, ќоректік заттармен жаќсы ќамтамасыз етілген. Біраќ оларды µњдеуге кµп ќуат ж±мсалады. Гранулометриялық ќ±рамы ауыр топыраќтардыњ физикалыќ, физикалыќ-механикалыќ ќасиеттері, су µткізгіштігі нашар, тыѓыздыѓы жоѓары, жабысќаќ, ауа жєне жылу ќолайсыз болып келеді.

Ќ±рылымы нашар дамыѓан топыраќтардыњ гранулометриялық ќ±рамы жењіл құмбалшық жєне орташа құмбалшық болып келгенде олардыњ ќасиеттері жаќсарады. Ал далалыќ аймаќтыњ ќ±рылымы жақсы ќара топыраќтарыныњ ауыр құмбалшықты, балшыќты т‰ршелері мол ылѓал ќорын жинаќтап µсімдіктердіњ µніп-µсуіне ќолайлы жаѓдай жасайды.

Топыраќтардыњ гранулометриялық ќ±рамы аналыќ тау жыныстарынан кµшкен аса µзгермейтін т±раќты белгі. Топыраќты пайдаланѓанда, оныњ гранулометриялық ќ±рамыныњ ерекшеліктері єрќашанда ескеріліп отырылуы ќажет.