2.9.4. Топыраќтыњ су режимі жєне оны реттеу жолдары
Топыраќќа ылѓал т‰суі, оныњ таралуы, єр т‰рлі физикалыќ µзгерістерге ±шырауы жєне ылѓалдыњ топыраќтан шыѓындалуы ќ±былыстарыныњ жиынтыѓы-топыраќтыњ су режимі (құбылымы) деп аталады. Су режимін сандыќ µлшеммен сипаттау ‰шін топыраќтыњ су балансы ќолданылады. Ыќшамдап алѓанда су балансыныњ тењдеуі келесідей:
ЫЖ+ЫЫС+ЫБ=Шб+ШТ+ШЖ+ШБ
М±нда,
Ыж- жауын-шашыннан т‰сетін ылѓал;
ЫЫС- ыза судан келетін ылѓал;
ЫБ- топыраќтыњ ‰стіњгі бетіне аѓып келетін ылѓал;
Шб- булану кезіндегі топыраќтыњ ылѓал шыѓыны;
ШТ- µсімдіктердіњ транспирацияѓа ылѓал шыѓындауы;
ШЖ- жер асты суларына топыраќ ылѓалдыњ µтуі;
ШБ- топыраќтыњ ‰стіњгі бетімен ылѓалдыњ аѓып кетуі.
Топыраќтыњ су балансын жєне топыраќтаѓы ылѓал ќорын есептегенде ылѓал мµлшерін миллиметр (мм) немесе бір гектарѓа шаќќанда келетін текше метр (м3/ га) бірлігін ќолданады.
Топыраќтыњ єр ќабатындаѓы жалпы ылѓал ќорын оныњ тыѓыздылыѓын есепке ала отырып келесі тењдеу арќылы аныќтайды:
М±нда, Ы- топыраќтаѓы жалпы ылѓал ќоры (м3/га);
а- топыраќтыњ ылѓалдылыѓы, %;
dv- топыраќтыњ тыѓыздылыѓы; г/см³;
Н- топыраќтыњ ќабатыныњ ќуаты, см;
Ылѓал ќорын м3/га-дан мм-лік бірлікке айналдыру ‰шін 0,1 ал, керісінше айналдыру ‰шін 10 коэффиценттері ќолданылады
Топыраќ ќ±рамындаѓы ылѓалды есепке алу оныњ µсімдіктерді ылѓалмен ќамтамасыз етуін баѓалау ‰шін ќажет. Осы маќсат ‰шін топыраќтаѓы жалпы жєне µсімдіктерге тиімді ылѓал ќорын аныќтайды. Топыраќ ќ±рамындаѓы µсімдіктерге тиімді ылѓал ќорын аныќтау ‰шін топыраќтаѓы жалпы ылѓал ќорынан оныњ ќ±рамындаѓы µсімдіктердің солу ылѓалдылыѓын шегереді. Топыраќтаѓы µсімдіктерге тиімді ылѓал ќорын баѓалау ‰шін 24-кестеде кµрсетілген маѓл±маттар пайдаланылады.
24-кесте. Топыраќтаѓы µсімдіктерге тиімді ылѓал ќорын баѓалау (21)
|
Топыраќ ќабаты, см |
Тиімді ылѓал ќоры, мм |
Тиімді ылѓал ќорын баѓалау |
|
0-20 |
> 40 |
Жаќсы |
|
40-20 |
Ќанаѓаттандырарлыќ | |
|
<20 |
Нашар | |
|
0-100 |
>160 |
¤те жаќсы |
|
160-130 |
Жаќсы | |
|
130-90 |
Ќанаѓаттандырарлыќ | |
|
90-60 |
Нашар | |
|
<60 |
¤те нашар |
Топыраќтың су балансы табиѓи климаттыќ аймаќќа жєне жер бедеріне байланысты єрт‰рлі болып ќалыптасады. Су балансыныњ ќ±рамды бµліктерініњ араќатынасына байланысты топыраќтыњ су режимі бірнеше типтерге бµлінеді. Іс ж‰зінде су режимін сипаттауѓа жыл ішінде т‰сетін жауын-шашынмен осы мезгілде байќалатын ылѓал булану мµлшерлерініњ ќатынасы ќолданады. Б±л кµрсеткіш ылѓалдану коэффиценті деп аталынады (ЫЌ). А.А. Роде топыраќтыњ су режимінің 6 типі бар екендігін аныќтады.
1.Тоњы бар су режимі. Топыраќ ќабатында мєњгі ќатќан тоњы бар аймаќтарда кездеседі. Жылы мезгілде т‰скен жауын-шашын тоњы бар ќабаттан µте алмай топыраќтыњ ‰стінде артыќ ылѓал байќалуын ќалыптастырады.
2. Шайылымды су режимі. Жылдыќ жауын-шашын мµлшері буланудан артыќ болатын аймаќтарда байќалады. Жыл мезгілі ішінде топыраќ бойында ылѓалдыњ жоѓарыдан тµмен жылжуы басым байќалады. Кµктемде жєне к‰зде топыраќ ылѓалмен шайылады. Ылѓал ыза суѓа шейін жетеді, сµйтіп топыраќ т‰зелуі кезінде пайда болѓан ќосылыстар сумен шайылып топыраќ кескінінен аластатылады. М±ндай су құбылымы к‰лгін, ќызыл жєне сары топыраќ типтеріне тєн.
3. Мерзімді шайылымды режим. Кµпжылдыќ есеппен алѓанда жыл ішінде т‰скен жауын-шашынмен булану тепе-тењ болып келеді (ЫК=1). Біраќ кейбір жылдары жауын-шашын мол болып топыраќ ылѓалмен шайылады, ал кейбір жылдары жауын-шашын кем т‰сіп топыраќтыњ шайылуы байќалмайды. М±ндай су құбылымы орманныњ с±р топыраѓына, к‰лгінденген жєне сілтісізденген ќара топыраќ типшелеріне тєн.
4. Топыраќ ылѓалмен шайылмайтын режим. М±ндай су құбылымы жауын-шашын топыраќтыњ жоѓарѓы ќабаттарын ѓана ылѓалдандыратын аймаќтар топыраѓында байќалады (ЫК<1). Жауын-шашын ылѓалы ыза суѓа ќосылмайды. Осы су режимі дала аймаѓыныњ кєдімгі жєне оњт‰стік ќара топыраќ типшелеріне, ќ±рѓаќ дала аймаѓыныњ қара-ќоњыр топыраѓына жєне шµлдіњ ќ±ба топыраќтарына тєн.
5. Топыраќтыњ бусануы бар су режимі. Б±л су құбылымы дала, ќ±рѓаќ дала, шµлейт жєне шµл аймаќтарындаѓы жер астындаѓы ыза судыњ жоѓары жатќан алќаптарында байќалады (ЫК<1). Осы алќаптардаѓы топыраќ бойында кµбінесе ылѓалдыњ астынѓы ќабаттардан жоѓары ќарай ќылт‰тік к‰штері арќылы кµтеріліп булануы байќалады. Астынѓы ќабаттардан, ыза судан топыраќ бойына т±здар кµтеріліп топыраќ сорѓа айналады.
6. Суармалы жердіњ су режимі (ирригациялық). Алќапты суарѓанда байќалатын су құбылымы.
Топыраќтыњ экологиялыќ әрекетінің белсенді ж‰руі ‰шін оныњ су режимін реттеп отыру ќажет. Жауын-шашын мол т‰сетін, ылѓалдың булануы баяу байќалатын аймаќтарда топыраќты ылѓалдан ќ±рѓату шаралары ж‰зеге асырылады. Ал топыраќќа жауын-шашын шамалы т‰сетін, ылѓалдыњ булануы белсенді ж‰ретін аймаќтарда топыраќќа ылѓалды жинау, оны буланудан саќтау жєне суландыру шаралары ж‰зеге асырылуы керек. Ќазаќстанныњ негізгі топыраќтарында ылѓалдыњ тапшылыѓы байќалады. Сондыќтан осы топыраќтарда ќыс айларында ќар тоќтату шараларын, к‰згі жєне кµктемгі жауын-шашынды жєне ќар суын топыраќќа мол сіњіру ‰шін топыраќты к‰зде терењ µњдеу шаралын жєне топыраќтан ылѓал булану арќылы кµп ысырап болмауы ‰шін керек шараларды м±ќият ж‰ргізу ќажет.
Топыраќтаѓы ылѓал ќорын молайту ‰шін Солт‰стік Ќазаќстан µњірінде ауыспалы егіс ж‰йесінде пар алќабын саќтап оны д±рыс µњдеп, ќышадан оѓан ыќтырма себу, егіс танаптарында ораќ кезінде Павлодардыњ ауыл шаруашылыѓы ѓылыми зерттеу институтыныњ ±сыныстарын ж‰зеге асырып сабаннан ыќтырма ќалдыру, кµпжылдыќ шµп танаптарында ќар тоќтату ж±мысын ж‰ргізу, пішен дайындау кезінде орылмаѓан шµптен ыќтырмалар ќалдыру ќажет. Кµктемде топыраќ бетін тегістеп, топыраќтыњ ‰стіңгі бетінде ќалыптасќан қылтүтік ќуыстарды б±зып, ылѓалдыњ булануын тежеу ‰шін топыраќты шанышќылы тырнамен µњдеу ж±мыстарын ж‰ргізу ќажет. Топыраќтаѓы ылѓал ќорыныњ жµнсіз ысырап болмауы ‰шін арам шµптермен ±тымды к‰рес ж‰ргізу шарт.