3.1.4. Жер бедері. Аймақтыњ геологиялық жасы

Топырақтың құралуына әсер ететін жағдайдың аса бір мањыздысы жер бедері болып саналады.

Жер бедерінің топырақ түзілуіне әсері тікелей және жанама болып келеді. Жер бедерінің топырақ құралуына тікелей әсерін оның эрозия процестеріне шалдығуы айғақтайды. Ал жер бедерінің топырақ түзілуіне жанама әсері оның климат факторларын (жылуды, жарықты, ылғалды) ауытқытып, таратуы арқылы туындайды. Жер бедерінің климат факторларын өзгертіп таратуы таулы аймақта байқалатын топырақтардың тік аймақтық заңдылыққа бағынып, тау беткейлерінде белдеулене орналасуы жақсы дәлелдейді.

Топырақты зерттеу іс-тәжрибесінде жер бедерін үш типке бөледі. Олар макрорельеф, мезорельеф, микрорельеф.

Макрорельефке жер бетіндегі үлкен аймақты алып жатқан таулар, жазықтықтар, үстірттер, ойпаттар жатады.

Мезорельефке орташа жер ауданында таралған қыраттар, төбелер, тау және өзен аңғарлары кіреді.

Микрорельеф–жер бетінің ұсақ ой-шұнқыры, төмпешектері. Олардың алатын ауданы бірнеше шаршы метр, ал биіктігінің өзгеруі бір метрден аспайды.

Жоғарыда аталған жер бедерінің типтерінің әсерінен топырақ құралу процесі өзгерістерге ұшырайды. Сондықтан топырақтың жаратылуы, географиялық таралуы, топырақ жамылғысының көп құрылымды болуы жер бедеріне байланысты болып келеді.

Топырақтың құралуы аймақтың геологиялық жасына (уақытқа) байланысты. Жыл мезгілдерінде, жыл сайын және көп жылдар ішінде байқалатын табиғат құбылыстарының әсерінен топырақтағы минералды және органикалық заттардың өзгерістерге ұшырауы бір қалыпты болмайды. Сондықтан уақыт ағымы (аймақтың геологиялық жасы) топырақтың құралуына және оның дамуына зор ықпал жасайды.

Топырақтың пайда бола бастаған кезінен қазіргі заманға дейінгі уақыт аралығы топырақтың абсолютті жасын кµрсетеді. Осы уақыт аралығы бірнеше жылдан миллионданған жылдарға дейін созылады. Геологиялық жас аймақта жаңа түзіле бастаған жас топырақтар, ал геологиялық ескі аймақта топырақтар ертеден дамыған, ескі болады. Көптеген дәуірлер бойы геологиялық өзгерістерге ұшырамаған тропикалық аймақта ескі топырақтар, ал кейінгі дәуірлерде ғана мұздан арылған солтүстік аймақтарда жаңа қалыптасқан жас топырақтар таралған.

3.1.5. Адамзат қоғамының әсері

Топырақтың құралуына, дамуына зор әсер ететін жағдайдың тағыда бірі адамзат қоғамының өндірістік әрекеті. Қазіргі заманда адамдар ауыл шаруашылығын және басқа өндіріс салаларын дамыту үшін топырақты құрал-жабдықтармен өњдейді, түрлі дақылдар себеді, оған тыњайтқыштар енгізіп, суарады немесе құрғатады, өсімдіктерді зиянкестер мен аурулардан, арамшөптерден қорғау үшін түрлі химиялық заттар қолданады. Осы әрекеттердің салдарынан табиғи экологиялық жүйелер өзгеріске ұшырап топырақтың түзілуі және даму процестерінің өзгеруі байқалады. Табиғи жағдайда бірқалыпты баяу өтіп жататын топырақтағы құбылыстар қарқыны адам әрекеті әсерінен күрт жоғарылайды. Ғасырлар бойы қалыптасқан тұрақты экологиялық жүйе бұзылып, олардың орнына тұрақтылығы шамалы, құбылмалығы басым агроэкологиялық жүйе қалыптасып, топырақ құралу жағдайының өзгеруіне ықпал жасайды.

Топырақты қарқынды өңдеу, оған органикалық және минералды тыңайтқыштарды қолдану, топырақты басқа жолдармен жақсарту (мелиорациялау) оның химиялық, физикалық, биологиялық қасиеттерін және ауа, ылғалдылық, қоректік заттар режимін өзгертеді. Сонымен бірге топырақтың морфологиялық сипаты да өзгеріс табады.

Шаруашылықты ғылыми негізде жүргізіп, топырақты дұрыс пайдаланған қоғамда оның құнарлылығы артып, қасиеттері жақсарып, «мәдениеттенген» сапалы топыраққа айналады.

Ғылыми ұсыныстарды бұрмалап, топырақтың қасиеттері ескерілмей қолданылғанда топырақтың құнарлылығының төмендеуі, эрозияға ұшырап тозуы, қайтадан сорға, батпаққа айналуы, улы заттармен ластануы байқалады. Құрылыс жүргізілген аудандарда, пайдалы қазбаларды ашық әдіспен өндіргенде, жолдарды, құбырларды, электр желістерін жүргізгенде көптеген топырақ ауданы істен шығып бұзылады.

Қорыта айтқанда, топырақ түзілуіне, дамуына адамзаттың өндірістік әсері өте ауқымды және күрделі. Ел байлығы топырақты шаруашылықта қадірлеп, бағалап қолдану қажет. Оның құнарлылығының төмендеуіне, эрозияға шалдығуына, қасиеттерінің нашарлануына және улы заттармен ластануына жол бермеу керек. Бұзылған, істен шыққан топырақ жамылғысын орнына қалыптастырып, табиғи ландшафтқа келістіре отырып топырақ жамылғысын ұтымды, тиімді пайдалану қажет.

Бақылау сұрақтары

1.В.В. Докучаев қандай топырақ түзуші факторларды атап көрсетті?

2. Кеңінен тараған аналық тау жыныстарына сипаттама беріңіз.

3.Аналық тау жыныстары топырақтың пайда болуына, оның қасиеттеріне қандай ықпал жасайды?

4. Климаттың топырақтың түзілуіне, оның бойындағы құбылыстарға әсері қандай?

5. Климаттың қандай элементтері топырақ түзілу процесіне қарқынды ықпал жасайды?

6. Биологиялық фактор неге топырақ түзілу процесінде жетекші орын алады?

7. Топырақ түзілуіне қатысатын негізгі организмдер топтарын атаңыз.

8. Неліктен жер бедері топырақ түзілуіне әсер етеді?

9. Топырақтың зерттеу іс-тәжірибесінде жер бедері қандай топтарға бөлінеді?

10.Топырақтың түзілуне, оның бойындағы құбылыстарға адамзат қоғамы әсерінің ерекшеліктерін сипаттаңыз.

11.Биологиялық және биогеохимиялық заттар айналымдарының анықтамасын және ерекшеліктерін атап көрсетіңіз.

12.Топырақ түзілу процесінің негізгі буындарын атаңыз.

13.Топырақ түзілуінің қандай кезеңдері бар? Олардың негізгі ерекшеліктерін сипаттаңыз.

14.Топырақтың морфологиялық белгілерін атаңыз.