2.5. Топырақтың химиялыќ ќ±рамы

2.5.1. Жер қабығының және топырақтың химиялық құрамы

Топыраќ жер ќабыѓыныњ ењ ‰стіњгі ќабатында орналасќандыќтан жалпы оныњ ќ±рамы жер ќабыѓыныњ химиялыќ ќ±рамына сєйкес болады. Біраќ топыраќтыњ химиялыќ ќ±рамыныњ аналыќ тау жыныстарынан µзгешеліктері бар. Топыраќ минералды, органикалыќ жєне органикалыќ-минералды заттардан ќ±ралѓан. Оныњ химиялыќ ќ±рамыныњ басты µзгешелігі– топыраќта органикалыќ заттардыњ, соныњ ішінде ерекше заттар тобы ќарашіріндініњ болуы, химиялыќ ќосылыстардыњ алуан т‰рініњ кездесуі жєне оныњ ќ±рамыныњ уаќыт аѓымына байланысты µзгеріп отыруы.

Топыраќтаѓы минералды заттардыњ кµзі тау жыныстары, ал органикалыќ ќосылыстар µсімдіктермен тірі аѓзалардыњ єрекетінен пайда болады. Органикалыќ және минералды заттардыњ єрекеттесуінен к‰рделі органикалыќ–минералды заттар ќ±ралады.

Топыраќта жєне жер ќабыѓында (литосфера) химиялыќ элементтердіњ мµлшері єр т‰рлі (17- кесте).

Негізінен топыраќ ќ±рамында осы к‰нге белгілі химиялыќ элементтердіњ барлыѓы бар. Топыраќтыњ ќ±рамындаѓы элементтердіњ бір-бірімен салыстырмалы мµлшері бойынша алатын орны, литосферада кездесетін элементтердіњ орналасуына ±ќсас болып келеді.

Литосферада жєне топыраќ ќ±рамында ењ кµп таралѓан элемент оттегі, одан кейін кремний, сонан соњ алюминий, темір, кальций т.б.

17-кесте. Литосферада жєне топыраќтаѓы химиялыќ

элементтердіњ мµлшері, % (8)

Элемент	Литосфера	Топыраќ	Элемент	Литос- фера	Топы- раќ
О2	47,2	49,0	Мg	2,10	0,63
Si	27,6	33,0	С	0,10	2,00
Al	8,8	7,13	S	0,09	0,085
Fе	5,1	3,80	Р	0,08	0,08
Са	3,6	1,37	Сl	0,45	0,01
Nа	2,64	0,63	Мn	0,09	0,85
К	2,60	1,36	N	0,01	0,10

Литосфера ќ±рамымен салыстырѓанда топыраќ ќ±рамында кµміртегі мµлшері 20 есе, азот 10 есе кµп. Сонымен бірге топыраќ ќ±рамында оттегініњ, сутегініњ, кремнийдіњ мµлшері олардыњ литосфера ќ±рамындаѓы мµлшерінен молыраќ, ал алюминийдіњ, темірдіњ, калийдіњ, натрийдіњ, кальцийдіњ мµлшері азыраќ.

Ќазаќстанныњ солт‰стік аймаѓында таралѓан кейбір топыраќтарыныњ жалпы химиялыќ ќ±рамы 18-кестеде келтірілген.

18-кесте. Солт‰стік Ќазаќстанныњ топыраќтарыныњ жалпы химиялыќ ќ±рамы (к‰йдіріліп, карбонатсызданѓан топыраќтаѓы мµлшері, %)

‡лгі алынѓан ќабат, см	SiО2	Al2О3	Fе2О3	СаО	МgО	К2О	Nа2О	Р2О5
Ауыр құмбалшықты кєдімгі ќара топыраќ (Е.А.С±лтанбаев, 1987)
0-20	75,10	12,95	5,55	1,71	1,39	2,04	0,82	0,17
35-45	74,29	13,07	5,82	1,41	1,25	1,96	0,84	0,17
55-65	74,84	13,31	5,90	0,81	1,77	1,84	0,80	0,17
80-90	71,75	12,27	5,66	4,78	1,91	1,66	0,73	0,15
115-125	73,84	13,20	5,85	3,08	1,48	1,90	0,99	0,16
200-210	71,46	13,20	6,96	2,03	2,17	2,09	1,13	1,16
К‰њгірт ќара ќоњыр-топыраќ (Н.А.Полузерев ж.б.,1978)
0,7	63,28	11,83	6,55	3,53	8,03	1,50	2,41	0,07
7-18	63,20	12,11	8,57	3,80	7,79	1,27	2,30	0,06
20-35	57,56	12,50	10,13	4,26	11,10	1,15	2,23	0,06
35-50	56,61	11,86	10,62	4,50	12,68	1,20	2,21	0,14
50-80	54,45	12,31	10,70	4,74	13,08	1,31	2,27	0,10
90-100	54,60	11,20	10,42	6,07	12,97	1,25	2,41	0,12
Тау жынысы	54,31	9,70	9,84	10,36	12,50	0,48	1,20	0,19