2.2.2. Топырақтың морфологиялық белгілері

Топырақ түзілуі құбылыстарының әсерінен тау жынысынан пайда болған топырақта оған тән құрылыс, пішін, ерекше белгілер, қасиеттер мен жаңа қосылыстар пайда болады. Сөйтіп топырақ тау жынысынан өзінің құнарлылығымен ғана емес, құрылысымен және сыртқы морфологиялық белгілерімен ерекшеленеді. Осы морфологиялық белгілер арқылы топырақ түрлері бір-бірінен ажыратылады, топырақ т‰рлерге жіктеліп, оларға атау беріледі.

Басты морфологиялық белгілерге топырақтың құрылысы, топырақтың және оның қабаттарының қалыңдығы, түсі, құрылымы, жайласуы, механикалық құрамы, жаңа жарандылар мен кірмелер жатады.

Далалық жағдайда топырақтың морфологиялық белгілерін зерттегенде тік қазылған шұңқырлар пайдаланылады (24-сурет). Бұл әдісті алғаш рет топырақтанудың ғылыми негізін салушы В.В. Докучаев қолданды. Осы әдіс іс жүзінде топырақты далалық жағдайда зерттеуде осы күнге дейін қолданылып келеді.

Топырақтың құрылысы – оның тік кескінінде кезектесіп орналасқан әр т‰рлі қабаттары. Бұл қабаттар бір–бірінен түсімен, құрлымымен, тығыздылығымен, химиялық құрамымен, кейде гранулометриялық құрамымен ерекшеленеді. Топырақтың құрылысы пайда болып, қабаттардың ерекшеленуі топырақ түзілу процесінің және топырақты өндірісте пайдаланудың ықпалынан болады.

Топырақтың тік кескінінде бірнеше қабаттар кездеседі. Осы қабаттарға атау қойылып, әріппен (индекс) белгіленеді. Әдетте топырақтың келесідей генетикалық қабаттары ажыратылады:

А – қарашірінді жиналған қабат;

В – иллювиальді немесе аралық қабат;

Ģ - глей қабаты

С – аналық тау жынысы

Д –төсеніш жыныс (төсенішті қабат)

А₁ (АЕ) – қарашірінділі элювиальды ќабаты

А₂ (Е) – элювиальды қабат

А_О – орман төсеніші, Аш- шымды қабат дала кигізі

Т – шымтезек қабаты

Ао немесе Аш органогенді қабат, орман ішінде түскен, қураған жапырақтардан, ал далалық аймақта шөптесін өсімдіктерінің қалдықтарынан құралған, тың жерде болатын топырақтың ең үстіңгі қабаты.

24-сурет. Топырақ кескінін сипаттау шұңқыры

А–қарашірінді және қоректік заттар жиналатын топырақтың жоғарғы жағында қалыптасқан қабат. Минералды заттардың бұзылуы мен сілтісізденуі байқалмайды. Түсі басқа қабаттарға қарағанда күңгірт болады.

А₁- қарашірінділі элювиальды қабатта қарашірінді жиналуымен қатар минералдардың бұзылуы және ыдыраған заттардың төменгі қабаттарға шайылып жылжуы байқалады.

А₂–элювиальды қабатта топырақ түзілу процесі кезінде бірқатар заттар төменгі қабатқа немесе топырақ кескіні астына шайылады. Сондықтан қабатта балшықты минералдар азайып кремний негізді заттар көбейеді.

В–иллювиальды немесе аралық қабатта жоғарғы қабаттан шайылған заттар, кей жағдайда жер асты сулары арқылы келген заттар жиналады. Топырақ кескінімен жылжушы заттарға байланысты иллювиальды қабат әр түрлі қосындылармен байытылуы мүмкін. Мысалы: қарашіріндімен (Вh), карбонаттармен (Вк), темір қосындыларымен (В_Fe). Егер топырақта мұндай заттардың жылжуы байқалмаса онда В қабатын аралық қабат, яғни қарашірінді қабаттан аналық тау жынысы қабатына алмасу қабаты деп аталынады.

С–аналық тау жынысы, топырақ түзілу процесінің әсері тимеген немесе оның сәл әсері болған тау жынысы қабаты.

Топырақты қабаттарға бөлгенде олардың бір қабаттан екінші қабатқа алмасуы сипатына көңіл аударады. Егер бір қабат түсі екінші қабат түсіне алмасуы 5 см –ге созылса, ол біртіндеп алмасу, ал ол 2-5 см болса анық, ал 2 см – ге дейін болса бірден алмасу деп сипатталады.

Топырақтың және әр қабаттың қалыњдылығы оның тік кескінін өлшеу арқылы анықталады. Топырақтың жалпы қалыңдығы оның үстінен бастап топырақ түзілу процестерінің әсері тимеген не аз болған тау жынысына дейінгі аралық жатады. Топырақтың қалыңдығы 40-50 ден 100-150см-ге дейін болады. Қабаттардың қалыңдылығын сипаттағанда олардың үстіңгі басталатын және астынғы аяқталатын шекаралары және қалыңдығы есептелініп көрсетіледі. Мысалы:

Топырақтың түсі бірден көзге көрініп байқалатын белгі. Көптеген топырақтардың атауы оның түсіне байланысты қойылған. Мысалы: қара топырақ, қоңыр топырақ, күлгін топырақ т.б. Басқа белгілерді ескере отыра, топырақ түсі топырақтың типін анықтайтын белгі.

С.А. Захаровтың анықтауы бойынша топырақ бояуы, түсі негізінен тµменгі қосындылардың 3 тобына байланысты. Олар: 1– қарашірінді, 2- темір қосындылары, 3 – кремний қышқылы, көмір қышқылды әк, каолин (25-сурет).

Топырақ құрамындағы қарашірінді оған қара, күңгірт сұр түс береді. Темір тотығы қосындылары топыраққа қызыл, қызғылт-сары, сары түс береді, ал кремний тотығы, көмірқышқылды кальций, каолинит ақшыл, ақ түс береді.

Топырақтың түйіртпектілігі – оның пішіндері және ірілігі әр түрлі болып келетін түйіршіктері жиынтығы (агрегаттары). Олар түрлі жағдайлар арқылы біріккен ұсақ бөлшектерден құралады. Егер топырақ белгілі пішіні бар түйіршіктерге бөліне алатын болса оның құрылымы (структурасы) бар деп есептейміз. Ал майда үгілген бөлшектерге немесе үлкен пішінсіз кесектерге бөлінген болса ол түйіртпексіз деп саналады.

С.А.Захаровтың анықтауынша үш құрылым типі бар: 1) куб тәріздес – құрылым бөлшектері бір–біріне перпендикуляр үш ось бойы бірқалыпты қалыптасқан; 2) призма тәріздес–бөлшектердің даму бағыты негізінен тік ось бойы қалыптасқан; 3) тақта тәріздес–бөлшектер негізінен көлденен жазықтық екі ось бойымен қалыптасқан. Топырақтың түйіртпектілігінің түрлерге жіктелінуі 11–кестеде және 26 суретте келтірілген.

Топыраќтыњ ќұрылымы оның типіне және оның қабаттарына байланысты өзгереді. Мысалы, қара топырақтың үстіңгі қарашірінді жиналған қабатында дәнше түйіршікті ќ±рылым, ал кебір топыраќтыњ иллювиальді ќабатында баѓаналы, немесе призмалы ќ±рылым кездеседі.

Топыраќтыњ жайласуы-оныњ тыѓыздыѓы мен кеуектілігініњ сырт кµрінісі. Ол топыраќтыњ механикалыќ ќ±рамына, ќ±рылымына, топыраќ фаунасыныњ єрекетіне жєне µсімдіктердіњ тамыр ж‰йесініњ дамуына байланысты ќалыптасады.

Тыѓыздылыќ дєрежесіне ќарай топыраќ µте тыѓыздалѓан, тыѓыздалѓан, ќопсынды, бытырањќы болып жіктеледі. ¤те тыѓыз топыраќты к‰рекпен ќазу ќиынѓа т‰седі, сондыќтан ќайла немесе сүйемен ќолдану ќажет.

Тыѓыз топыраќты біраз к‰ш ж±мсап, к‰рекпен ќазуѓа болады.

Ќопсынды топыраќ к‰рекпен жењіл ќазылады, ал к‰ректен т‰скен топыраќ т‰йіршіктерге жењіл бµлініп кетеді.

Бытырањќы тыѓыздыќ жыртылып игерілген механикалыќ ќ±рамы ќ±м, ќ±мдаќ топыраќтарѓа тєн. Бұл топырақтардың түйіршектерінің бір-бірімен бірігуі нашар, сондықтан олар тез үгіліп, бытырап кетеді.

Топырақтың кеуектілігі құрылым түйіршіктерінің ішіндегі және олардың арасындағы түтіктердің көлемі мен мөлшеріне байланысты. Топырақтағы түтіктердің, қуыстардың мөлшеріне және орналасуына байланысты топырақтың жайласуы келесідей типтерге жіктеледі:

- нәзік кеуекті - түтіктердің диаметрі 1 мм – ден кіші;

- кеуекті - түтіктердің диаметрі 1-3 мм;

- губка тәрізді – топырақта диаметрі 3-5 мм қуыстар кездеседі;

- тесікті – топырақта диаметрі 5-10 мм-ге дейінгі қуыстар кездеседі;

- құбырлы – жәндіктер қазған құбыр тектес қуыстар.

25 –сурет. С.А. Захаров бойынша топырақ түсінің үш бұрышы

Жаңа жарандылар және кірме заттар. Топырақ түзілу кезінде оның қабатында әр пішінді, химиялық құрамы әр түрлі заттар–жаңа жарандылар пайда болады. Пайда болу тегіне байланысты олар химиялық және биологиялық болып бөлінеді.

Химиялық жаңа жарандылар қатарына суда ерігіш тұздар, гипс, кальций карбонаты, темір, алюминий, марганец тотықтары, қарашірінді қосылыстары жатады. Олар жиналу пішініне қарай жарғақтар және қонымдар, қабыршақтар, жұғындар, арна, түтікше сияқты түрлерде кездеседі.

11-кесте. Топырақ түйіртпектігінің жіктелуі

Тегі	Түрі	Мөлшері	Сипаттамасы
Тоњ кесекті	1-тип. Куб тәрізді		Пішіні дұрыс емес, беті тегіс емес
	ірі тоң кесекті ұсақ тоң кесекті	>10см 1-10см
Кесекті	ірі кесекті кесекті ұсақ кесекті шаң тәрізді	3-10 мм 1-3 мм 0,25-1мм <0,25мм	Дұрыс емес доғал пішінді, омырылған, беті бұдырлы, қырлары байқалмайды
Жаңғақ тәрізді	ірі жаңғақты жаңғақты ұсақ жаңғақты	>10 мм 7-10 мм 5-7 мм	Дұрыс пішінді, қырлары жақсы білінеді, беті тегіс
Дєнше	ірі дәнше дәнше ұсақ дәнше	3-5 мм 1-3 мм 1-0,5мм	Пішіні сәл дұрыс, кейде домаланған, қырлары жақсы білінеді. Беті бірде бұдырлы, бірде тегіс, жылтыр
Баѓана тєріздес	2-тип. Призма тәріздес		Бөлшектер нашар пішінделген, қырлары түзу емес, қабырғалары дамымаған
	ірі бағана тәріздес бағана тәріздес ұсақ бағана тәріздес	>5см 3-5 см <3 см
Бағаналы	ірі бағаналы ұсақ бағаналы	5-3см <3 см	Дұрыс пішінді, тік бағытта жақсы жетілген, және үстіңгі жағы дөңгелене біткен, астынғы жағы тегіс
Призмалы	ірі призмалы призмалы ұсақ призмалы нәзік призмалы қарындашты (ұзындығы 5см)	3-5 см 1-3 см 0,5-1см <0,5 см <1см	Қабырғалары жақсы жетілген, тегіс, жылтыр бетті, өткір қырлы
Тақталы	3- тип. Тақта тәріздес		Жетілген қатпарлы, көлденең жымдастығы бар.
	тақталанған плиткалы пластинкалы жапырақты	>5мм 3-5мм 1-3мм <1 мм
Қабыршақты	жұмыртқа қабыршақты ірі қабыршақты ұсақ қабыршақты	> 3 мм 1-3 мм <1 мм	Мөлшері үлкен емес көлденең жымдастығы, өткір қыры бар.

26- сурет. С.А.Захаров бойынша топырақ түйіртпектігінің негізгі түрлері:

І-тип: 1-тоң кесекті; 2-кесекті; 3-ұсақкесекті; 4-шаңды; 5- ірі жаңғақты;

6-жаңғақты; 7-ұсақ жаңғақты; 8-ірі дәнше; 9-дәнше; 10-ұнтақты;

ІІ-тип: 11-бағаналы; 12-бағана тәрізді; 13-ірі призмалы; 14- призмалы;

15-ұсақ призмалы; 16-жіңішке призмалы;

ІІІ- тип: 17-тақтатас тәрізді; 18-тақталы; 19-жапырақты; 20-ірі қабыршақты;

21-ұсақ қабыршақты.

Биологиялық жолмен пайда болған жаңа жарандылар қатарына топырақ құрттарының қалдырған қуыс іздері, жауын құрттарының бойынан өткен қалдық түйіршіктер – капролиттер, топырақтағы жануарлардың қазған індері, іздері, шіріген ірі тамырлар және өте ұсақ тамырлар – дендриттер жатады.

Кірме заттар топырақ түзілуіне қатысы жоқ кездейсоқ органикалық немесе минералды заттар. Оларға тау жыныстарының сынығы, жануарлардың сүйегі, шынының, кірпіштің, көмірдің сынығы жатады.

Бақылау сұрақтары

1. Биологиялық және биогеохимиялық заттар айналымдарының анықтамасын және ерекшеліктерін атап көрсетіңіз.

2. Топырақ түзілу процесінің негізгі буындарын атаңыз.

3. Топырақ түзілуінің қандай кезеңдері бар? Олардың негізгі ерекшеліктерін сипаттаңыз.

4. Топырақтың морфологиялық белгілерін атаңыз және олардың қажеттілігін баяндаңыз.

5. Топырақтың құрылысы туралы түсінік беріңіз.

6. Топырақ құрылымы және оның жіктелуі туралы баяндаңыз.

7. Топырақтың жайласуы туралы түсінік беріңіз.

8.Топырақ құралуы үрдістерінің негізгі топтарын атаңыз және оларға жататын құбылыстарды сипаттаңыз.