3.16. Дүние жүзі жер қоры және топырақтарының қысқаша сипаттамасы

Жер жүзінде құрлық 13414 млн. га құрайды. Соның 101290 млн. гектары (76,7%) жазықтық, 3127 млн гектары –(23,3%) таулы жерлер.

Жер шарында тропикалық белдеу 4970 млн. га. субтропикалық-16,8млн. км² суббореалды- 17,7млн. км², бореалды 15,75 млн. км² құрайды (51-кесте).

Жазықтық ылғалды жерлердің топырақ жамылғысы 4512 млн. га, өтпелі субгумидтық және субаридтық 3199 млн. га, құрғақ жерлер-шөлдер 2579 млн. га құрайды.

51-кесте. Жер шарының биоклиматтық белдеулерінің ауданы (8)

Биоклиматтық белдеулер	Жылдық 100С-дан жоғары температура- ның жиынтығы	Экологиялық индикаторлар-мәдени өсімдіктер	Аудан, млн.км2	Құрлық биомасса сы, %
Полярлық (полярлық, субполярлық)	0,5-800	Ауыл шаруашылық аймағына жатпайды.	5,9	1
Бореалдық (қоңыржайлы)	800-1800	Қара бидай, зығыр, картоп, тарна (брюква), мал азықтық шалқан (турнепс).	15,7	18
Суббореалдық (қоңыржайлы-жылы)	1800-4000	Бидай, жүгері, қытай бұршақ (соя), қант қызылшасы, күнбағыс, алма, алмұрт, қара өрік, шие.	17,7	12
Субтропика лық	4000-6000	Астық дақылдары, шай цитрустар, тунг, мақта, зәйтун (олива), інжір, жүзім.	16,8	14
Тропикалық	6000-14000	Күріш, қант қамысы, тәтті картоп (батат), кофе, банан, ананас, каучук берушілер.	50,9	55

3.16.1. Тропикалық белдеудің топырақ жамылғысы

Тропикалық егіншілік ауданы әлем егіншілігінің 20% құрайды. Бұл белдеуде өсетін көп дақылдар басқа жерлерде өспейді. Тропикалық жағдайда бір жылда дақылдардан үш өнім алу мүмкіншілігі бар.

Тропикалық ылғалды–орман белдеуі үшке бөлінеді:

-Америкалық бөлігі - Орталық Американы және Оңтүстік Американың көп бөлігін қамтиды;

-Африкалық бөлігіне Конго өзенінің су алқабы және Гвиней шығанағы жағалауы жатады.

-Австралия–Азия бөлігіне Азияның Оңтүстік түбектерімен, Австралияның Солтүстік жағалаулары және солардың арасында орналасқан аралдар жатады.

Тропикалық ылғалды-орман жерлердің жалпы ауданы 2230 млн.га құрайды. Бұл жерлердің топырақтары екі аймаққа бөлінеді: біріншісі қызыл-сары ферраллит топырақтар аймағы, екіншісі муссонды тропикалық ормандар мен биік шөпті саванналардың қызыл топырақтар аймағы.

Қызыл-сары ферраллиттік топырақтар жылы және ылғалды жағдайларда қалыптасады. Бұл аймаққа күн мен түн температурасы айтарлықтай өзгермей 25-27⁰С құрайды. Ылғалдық та жыл бойы біркелкі таралады. Жауын-шашын 1800-2000мм-ге дейін болуы мүмкін. Жылдық ылғалдық коэффициент әр қашанда бірден жоғары болады, ал айлық коэффициент 5-10 дейін көтерілуі мүмкін. Жалғыз 1-2 құрғақ ай маусымында ол 0,5-0,3 дейін төмендейді. Жауын-шашынның 20% нөсер болғандықтан топырақтар су эрозиясына жиі ұшырайды.

Тропикалық ормандар-аса өнімді өсімдіктер қауымдастығына жатуымен және қарқынды биологиялық айналымды қалыптастырумен сипатталады. Орманның жылдық органикалық қалдықтары 1 гектарға шаққанда 250-400 ц құрайды, олардың құрамында күл заттары 5,6% ал, азот 1,0% болуы мүмкін.

Қалдықтардың өзгеруі келесідей жағдайларға байланысты:

1) қарқынды ыдырау, оның себебі гидротермикалық режім және топырақ фаунасының белсенді әрекеттері (термиттер т.б.); 2) қалдықтардың күлді заттарға кең қатынасы болуымен (20-ға жуық); 3) күл құрамында сілтілі негіздердің аздығымен; 4) органикалық қалдықтардың құрамындағы азот пен күкірттің қарқынды тотығуымен және бұндай үрдістердің топырақтын қышқылдығын арттыру. Айтып өткен жағдайлар топырақта ферраллиттік үрдістерін қарқынды дамуына алып келеді.

Ферраллиттік үрдіс деген үгілу нәтижесінде бастапқы минералдардан жартылай тотықтар тобындағы туынды минералдар пайда болуы және жиналуы.

Темір гидрототықтар мөлшеріне байланысты топырақтардың түсі ашық қызылдан сарыға дейін болуы мүмкін.

Қызыл-сары ферраллиттік топырақтың қарашірік қабаты А қалыңдығы 12-17см., түсі қоңыр-сұр, құрылымы ұсақ кесекті. Қарашірік мөлшері жоғарғы 5-7см қалыңдықта 4-5%, ал төменгі қабаттарында 1-2%. Оның астындағы қабат АВ қызғышты-құба немесе сарғышты–құба өтпелі қабат, қалыңдығы 25-50см. Өтпелі қабаттың астында В-құба-қызыл немесе құба-сары қабаты орналасқан. Бұл қабат біртіндеп ашық түсті топырақ түзуші жынысқа –ферраллиттік үгілу қыртысына өтеді. Оның қалыңдығы ондаған метрлерге жетуі мүмкін. Топырақ және үгілу қыртысы реакциасы қышқыл -рН 4,0-5,5. Сіңіру сыйымдылығы 100г топырақта 3-6м -экв, қарашірінді қабатында бұл көрсеткіш 10-13м-экв құрайды. Негіздермен қанығуы 50%.

Қызыл ферраллиттік топырақтардың термикалық жағдайлары қызыл-сары топырақтарға ұқсас, бірақ бұл аймақта жауын-шашын мөлшері біраз кемірек (1300-1800мм) ал құрғақ кезеңі 3-4 айға созылады.

Биік шөпті саваналарда шөптер бойы 4м-ге дейін болуы мүмкін. Қызыл ферраллиттік топырақтардың ерекшеліктері: 1) жыл бойы су режімінің өзгеруі-құрғақшылық кезеңінде топырақтардың терең құрғап кетуі; 2) температураның әсерінен темір тотығы ыдырап кетеді соның нәтижесінде топырақтың жоғарғы қабаттары қызыл түсті болып қалады; 3) қарашірінді қабаты күңгірт-құба түсті, қалыңдығы 30-40см, мөлшері жоғарғы қабатында 4%, құрамы фульваттық; 4) темір гидрототықтарының конкрекций пішінде тұнба қатпарлар пайда болу ықтималдығы (латеритизация үрдісі) көп.

Латеритизация лат (later) - топырақ ерітінділерімен бүйір қозғалысында темір қоспаларының алып келінуі.

Қызыл ферраллиттық топырақтарда темір тотықтардың әсерінен топырақтар құрылымы ұсақ кесекті болып жақсарады. Темір конкрециялар кейбір жерлерде тұтас цементтелген темір конкрецилер (пизолитті латеритті қабат) қабаттары байқалады.

Тереңде жатқан латеритті қабаттар ылғалды күйінде жеңіл кесіледі, бірақ жер бетіне шығып кеуіп қалған жағдайда аса қатты латериттік тас қабыққа (кирасқа) айналады. Бұндай топырақтар егіншілікте көп қиыншылықтар тудырады.

Күңгірт қызыл және күңгірт ормандық тропикалық топырақтар. Бұл топырақтар негізгі жыныстар мен әктастарда қалыптасады. Оларды маргалитті немесе ферралитті – маргалитті топырақтар деп атайды. Қызыл-сары қызыл топырақтардың гранулометриялық құрамы саз, сіңіру сыйымы жоғары, 100г топырақта 30м-экв болады. Қарашірінді мөлшері көп емес, бірақ реңі қүңгірттеу, қышқылдығы әлсіз. Құрамындағы каолинит, монтмориллонт минерал топтарының маңызы зор. Бұл топырақтар егіншілікке кең қолданылады. Күңгірт-қызыл және күңгірт топырақтардың ауданы 40млн. га. Олар Оңтүстік Азия, Индонезия, Оңтүстік Америка және Африкада таралған.

Амозонка, Конго өзендері ойпат алқаптарында орман ферраллитті қопалы топырақтары қалыптасқан. Ауданы 220млн. га құрайды. Бұл топырақтарды игеру үшін құрғату мелиоративтиік шараларды қолдау қажет. Тропикалық аллювиалды топырақтар 120млн.га иелейді. Су көтерілу аймағында тропикалық батпақ және мангролы сортаңданған топырақтар қалыптасады. Ылғалды-орманды тропикалық аймақта егіншілікте пайдаланатын жерлер 5% (120 млн.га) құрайды. Бұл жерлерде күріш, қант қамысы, батат, маниок, кофе, какао, майлы пальма, каучук ағаштары, банан, ананас дақылдары егіледі.

Топырақтардың құнарлылығын арттыру, бір жылда бір неше өнім алу үшін арнайы минералдық тыңайытқыштар кешенін қолдау және топырақ қышқылдығын төмендету қажет. Эрозияға, латериттік қабаттар болмауына қарсы күрес шараларын қолдану бұл топырақтарда өте маңызды болып табылады.

Жалпы осы аймақтарда дұрыс мелиоративтік шараларды қолданса егіншілік ауданын 5-6 рет арттыру мүмкіншілігі бар.