2.7.2. Түйіртпектің пайда болуы және оны жақсарту жолдары
Топыраќ түйіртпегі оныњ ірі т‰йірлерініњ бµлінуінен жєне тµзімді т‰йірлерініњ ќ±ралуынан пайда болады. Осы ќ±былыстар физикалыќ-механикалыќ, физикалыќ-химиялыќ, химиялыќ жєне биологиялыќ факторлардыњ єсерінен туындайды.
Физикалыќ механикалыќ ќ±былыстарѓа топыраќтыњ ылѓалданып ісініп, кейіннен кебуі, аязѓа ќатып жєне жылып жібуі, µсімдік тамырларыныњ, жєндіктер мен кеміргіш жануарлардыњ жєне топыраќ µњдеуге ќолданылатын ќ±ралдардыњ єсері жатады.
Топыраќтыњ коллоидтарыныњ коагуляцияланып, топыраќ т‰йіршіктерін біріктіруі, физикалыќ-химиялыќ т‰зілу факторы әсеріне жатады. Химиялыќ реакциялар кезінде суда ерімейтін т±нбалар т‰зіліп олар тµзімді т‰йіршіктерді ќ±райды жєне біріктіреді (химиялыќ фактор).
Топыраќ түйіртпегі пайда болуына басты єсер ететін биологиялыќ фактор, яѓни µсімдіктердің жєне топыраќтаѓы тірі аѓзалардың єсері. ¤сімдіктердіњ басты мањызы олардыњ ќалдыќтарыныњ ќарашіріндініњ пайда болуына ќатысуы, оныњ мµлшерін молайтуы. Єсіресе кµпжылдыќ шµптесін µсімдіктердіњ мәнді дамыѓан тамыр ж‰йесі топыраќ түйіртпегі қалыптасуына белсенді ыќпал жасайды.
Жауын ќ±рттарыныњ шегінен µткен топыраќ т‰йіршектері- капролиттер суѓа ерімейтін, тµзімді болып келеді. Жауын ќ±рттары (ш±балањ) жылына 1 гектар алќапта шегінен 50 ден 600 тоннаѓа дейін топыраќ µткізеді. Микроаѓзалардыњ ќалдыќтары топыраќ т‰йіршектерініњ бір-біріне берік ќосылуына ‰лкен єсерін тигізеді.
Топыраќтыњ түйіртпектілігі єр т‰рлі жаѓдайлардыњ єсерінен µзгерістерге ±шырайды. Оныњ нашарлауыныњ себептері: механикалыќ (топыраќты ќ±ралдармен ќарымталы µњдеу, машина ќ±ралдарыныњ доњғалақтарымен, жануарлардыњ аяќтары мен жаншылу, жањбырдыњ тамшыларынан ‰гілу); физикалыќ-химиялыќ ќ±былыстар ыќпалынан (топыраќтыњ сіњіру кешені ќ±рамындаѓы кальций, магний иондарыныњ орнына натрий, аммоний иондарыныњ алмасып орналасуы); биологиялыќ себептер єсерінен (ќарашіріндініњ минералданып кемуінен).
Түйіртпектілікті жаќсарту арќылы топыраќтыњ экологиялыќ ќызметініњ толыќ жєне белсенді дєрежеде ж‰руіне жаѓдай жасауѓа болады. Топыраќ түйіртпектігін жаќсарту жолдарына жататын тєсілдер:
• органикалыќ тыњайтќыштарды молынан ќолдану;
• кµп жылдыќ шµптерді µсіру;
• химиялыќ полимер ќосылыстарды ќолдану;
• ќ±рамында натрий ионы мол кебір топыраќќа гипс шашып, ал сутегі жєне алюминий иондары бар ќышќыл топыраќќа єк шашу арќылы топыраќтыњ сіњіру кешенінде кальций иондарыныњ мµлшерін молайту;
• топырақты «физикалық пісу» дәрежесі кезінде өңдеу.
2.8.2. Топыраќтыњ жалпы физикалыќ жєне физикалыќ – механикалыќ ќасиеттері
2. 8.1. Жалпы физикалық қасиеттері
Топыраќтыњ жалпы физикалыќ ќасиеттеріне оныњ тыѓыздылыѓы (кµлемдік салмаѓы), ќатты бµлігініњ тыѓыздылыѓы (меншікті салмаѓы) жєне кеуектілігі жатады.
Топыраќтыњ тыѓыздылыѓы дегеніміз-табиѓи ќ±рылымы б±зылмаѓан ќ±рѓаќ топыраќтыњ бір текше кµлемініњ салмаѓы. Оны г/см3-мен µлшейді. ¤сімдіктердіњ µсіп-µнуіне ќолайлы топыраќ тыѓыздылыѓы 1,0-1,2г/см3. Солт‰стік Ќазаќстанныњ кєдімгі ќара топыраѓыныњ ќарашірінді ќабатыныњ тыѓыздылыѓы 1,0-1,1г/см³ болып келеді. Ал ќарашірінді аз, механикалыќ ќ±рамы ќ±мдаќ наѓыз қара-ќоњыр топыраќтыњ ‰стіњгі ќабатыныњ тыѓыздылыѓы 1,30-1,35 г/см3 болады.
Топыраќтыњ ќатты бµлігініњ тыѓыздылыѓы –40С температурада топыраќтыњ ќатты бµлігініњ бір текше кµлемініњ салмаѓыныњ осындай кµлемдегі судыњ салмаѓына ќатынасы. Яғни, топырақтың тек қатты бөлігінің көлемдік салмағы.
Кµптеген топыраќтардыњ ќатты бµлігініњ тыѓыздылыѓы 2,4-2,65 г/см3 болып келеді. Оныњ мµлшері топыраќ ќ±рамында органикалыќ ќосылыстар, ќарашірінді мол болса кеми т‰седі, ал ол аз болса ±лѓая т‰седі.
Топыраќтыњ кеуектілігі–оныњ ќатты бµлігі арасындаѓы ќуыстардыњ ќосындысымен есептеледі. Оны бір текше топыраќ кµлеміндегі кеуектердіњ (ќуыстардыњ) ‰лесін пайыз мµлшерімен µлшеу арќылы сипаттайды.
Топыраќтыњ кеуектілігін есептеу ‰шін топыраќтыњ тыѓыздылыѓыныњ (dv) жєне ќатты бµлігініњ тыѓыздылыѓыныњ (d) кµрсеткіштерін ќолданып тµмендегідей тењдеу арќылы аныќтайды:
Топыраќтыњ кеуектілігі оныњ механикалыќ ќ±рамына, ќ±рылымына, органикалыќ заттар мµлшеріне, топыраќ фаунасыныњ, єрекетіне жєне оны баптап µњдеу єдісіне байланысты.
Н.А.Качинискийдіњ сипаттауы бойынша егер топыраќтыњ кеуектілігі 55-65% болса оѓан µте жаќсы баѓа беріледі (20-кесте). Солт‰стік Ќазаќстанныњ кєдімгі ќара топыраѓыныњ ќарашірінді ќабатыныњ кеуектілігі 50-60%, ал саздаќты ашыќ ќара ќоњыр топыраќтыњ кеуектілігі – 48–51% болып келеді.
20-кесте. Топыраќтыњ кеуектілігін баѓалау (22)
|
Балшыќ жєне саздаќ механикалыќ ќ±рамды топыраќтар ‰шін топыраќтыњ кеуектілігі, % |
Топыраќтыњ сапасын баѓалау |
|
> 70
|
Топыраќ борпылдаќ. Артыќ кеуекті. |
|
65-55
|
Мєдени бапталып µњделген. ¤те жаќсы. |
|
55-50
|
Топыраќтыњ µњделетін ќабаты ‰шін ќанаѓаттандырарлыќ. |
|
< 50
|
Топыраќтыњ µњделетін ќабаты ‰шін ќанаѓаттандырарлыќсыз. |
|
25-40 |
Топыраќтыњ тыѓызданѓан иллювиалды ќабаттарына тєн, µте нашар |