- •1.1.1. Геология ғылымының дамуының қысқаша тарихы
- •1.2. Жердің пайда болуы, құрылысы мен құрамы.
- •1.2.1. Әлемдік кеңістікте Жердің және Күн жүйесінің орны.
- •1.2. 2. Космогендік гипотезалар
- •1.2.3. Жердің пішіні, физикалық қасиеттері және химиялық құрамы
- •Магнитті еңкейю магнитті стрелканың көкжиекке еңкею бұрышы. Картада бірдей септелулерді жалғастыратын сызықтарды изогон дейді, бірдей еңкеюлерді жалғастыратын нүктелерді изоклин деп атайды
- •1.3 Жердің сыртқы және ішкі қабаттарының құрамы
- •1.3.1. Жердің сыртқы қабаттары
- •1.3.2. Жердің ішкі қабаттары
- •1.4 Минералдар туралы ілім
- •1.4.1. Минералдар және олардың топырақ түзілуіндегі маңызы
- •Туынды (экзогенді) минералдар - жер бетінде, атмосферамен, биосферамен және гидросферамен әрекеттесіп, көбінесе бастапқы минералдардың бұзылуынан пайда болады.
- •1.4.2.Заттардың кристаллдық және аморфты құрылымы
- •1.4.3. Минералдардың физикалық қасиеттері
- •1.4.5. Минералдардың негізгі класстарын сипаттау
- •1.5. Тау жыныстары.
- •1.5.1. Магмалық тау жыныстары
- •1.5. 2. Шөгінді тау жыныстары
- •1.5.3. Метаморфты тау жыныстары.
- •1.6. Геологиялық құбылыстар
- •1.6.1 Жер қабығының негізгі геологиялық құрылымы мен оның ерекшелігі
- •1.6.2. Геотектоникалық гипотезалар
- •1.6. 3. Эндогенді және экзогенді үрдістер
- •1.6.4. Эндогенді үрдістер
- •1.6.5. Экзогенді үрдістер
- •1.7. Жер шарының геологиялық тарихы
- •1.7.1. Тау жыныстарының абсолютты жасы
- •1.7.2. Тау жыныстарының салыстырмалы жасы
- •1.7.3. Геохронологиялық шкала
- •1.7.4. Төрттік кезеңдегі жер қабығының даму ерекшеліктері
- •1.7.5. Геоморфология туралы негізгі мәліметтер
- •1.7. 6. Геологиялық карта.
- •3.15. Топырақтарды агроөндісітік топтарға бөлу және бонитировкалау
- •3.15.1.Топырақтарды агроөндiрiстiк топтарға бөлу
- •3.15.2. Топырақ бонитировкасы
- •2.1.Топырақтану пәні жєне оныњ міндеттері
- •2.1.1.Топырақ ерекше табиғи дене
- •2.1.2. Топырақтың табиғаттағы орны мен маңызы
- •2.1.3.Топырақтың адам өміріндегі алатын орны
- •2.1.4. Топырақтың экологиялық қызметі
- •2.1.5. Топырақтанудың басқа ғылымдармен байланысы, оның басты ғылыми салалары, зерттеу әдістемелері
- •2.1.6. Топырақтану ғылымының даму тарихы
- •Қазақстан топырақтарын зерттеу тарихына қысқаша шолу
- •2.2.1. Топырақ құралу үрдістері
- •2.2.2. Топырақтың морфологиялық белгілері
- •2. 3. Топырақтың минералды бөлігі
- •2. 3.1. Топырақтың қ±рамды бµліктері
- •2.3.2. Минералдық бөліктің құрамы
- •2. 3. 3. Гранулометриялық ќ±рамы
- •Ќарай жіктеу
- •Бақылау сұрақтары
- •2.4. Топырақтың органикалыќ бµлігі
- •2.4.1. Қарашіріндініњ т‰зілуі
- •2.4.2. Қарашіріндініњ мµлшері
- •2.4.3. Топыраќтыњ органикалыќ бµлігініњ маңызы
- •Бақылау сұрақтары
- •2.5. Топырақтың химиялыќ ќ±рамы
- •2.5.2. Топырақтағы химиялық қосылыстар
- •Бақылау сұрақтары
- •2.6 Топыраќтыњ сіњіру қабілеті
- •2.6.1. Топыраќ коллоидтары
- •Бақылау сұрақтары
- •2.7. Топырақтың түйіртпектілігі
- •2.7.1. Топыраќтыњ түйіртпектілігі жєне оныњ агрономиялық мањызы
- •2.7.2. Түйіртпектің пайда болуы және оны жақсарту жолдары
- •2.8.2. Топыраќтыњ жалпы физикалыќ жєне физикалыќ – механикалыќ ќасиеттері
- •2. 8.1. Жалпы физикалық қасиеттері
- •2.8.2. Физикалық- механикалық қасиеттері
- •Топтарѓа жіктеу (5)
- •Бақылау сұрақтары
- •2.9. Топыраќтаѓы ылѓал
- •2.9.1. Топырақтағы ылғалдың категориялары, түрлері
- •2.9.2.Топыраќтыњ ылѓалдылыќ ќасиеттері
- •2.9.3. Топыраќтаѓы ылѓалдыњ µсімдіктерге тиімділігі жєне т±раќты ылѓалдыќ кµрсеткіштері
- •2.9.4. Топыраќтыњ су режимі жєне оны реттеу жолдары
- •Бақылау сұрақтары
- •2.9. Топырақтың ауасы және жылу режимі
- •2.9.1. Топырақтың ауасының маңызы, құрамы, құбылымы
- •2.9.2.Топырақтың жылу режимі
- •Бақылау сұрақтары
- •2.10. Топырақ ерітіндісі және тотығу-тотықсыздану үрдістері
- •2.10.1. Топырақ ерітіндісінің құрамы, қасиеттері
- •2.10.2. Тотығу- тотықсыздану үрдістері
- •Бақылау сұрақтары
- •2.11. Топырақ құнарлылығы
- •2.11.2. Топырақ құнарлылығының түрлері
- •2.11.2 Топырақ құнарлылығын өндіру
- •2.11.3. Құнарлылықтың өзгеруі
- •Бақылау сұрақтары
- •3.1.Топырақ жаратылысының факторлары
- •3.1.1. Аналық тау жыныстары
- •3.1.2. Климат
- •3.1.3. Биологиялық фактор
- •3.1.4. Жер бедері. Аймақтыњ геологиялық жасы
- •3.1.5. Адамзат қоғамының әсері
- •3.2. Топырақтардың жіктелуі, географиялық таралу заңдылықтары
- •3.2.1. Топырақтарды жіктеудің принциптері, таксономиялық бірліктер
- •3.2.2. Қазақстан топырақтарын жіктеу жүйесі
- •Бақылау сұрақтары
- •3.2.2. Топырақтардың таралу заңдылықтары
- •3.2.3. Топырақ жамылғысы құрылымы
- •3.2.4. Қазақстанның топырақ-географиялық аймақтары
- •3.3. Тайгалы-орман аймағының топырақтары
- •3.3.1. Топырақ құралу жағдайлары
- •3.3.3. Шымды топырақтар
- •3.3.4. Шымды –күлгін топырақтар
- •3.4. Батпақты топырақтар
- •3.5. Жалпақ жапырақты ормандардың қоңыр топырағы
- •3.6. Орманды - дала және дала аймақтары топырақтары
- •3.6.1. Орманды-дала аймағының сұр ормандық топырағы
- •3.6.2. Орманды- дала және дала аймақтарының қара топырақтары
- •3.6.4. Қара топырақтың типшелері
- •3.8. Қуаң дала және шөл дала аймағының қара қоңыр топырақтары
- •3.7.1. Қара-қоңыр топырақтың морфологиялық белгілері және генезисі
- •3.7.2. Қара-қоңыр топырақтың классификациясы
- •3.8. Тұзданған топырақтар
- •3.8.1. Сор топырақтар
- •3.8.1. Кебір топырақтар
- •3.8.3. Шақат топырақтар
- •Бақылау сұрақтары
- •3.9. Шөл аймағының топырақтары
- •3.9.1. Қоңыр топырақтың жаратылуы және морфологиялық белгілері, қасиеттері
- •3.9.2. Тақырлар мен тақыртәріздес топырақтар
- •3.9.3. Шөл аймағы топырақтары жамылғысы құрылымы және оларды пайдалану ерекшеліктері
- •3.10. Тау етегінің шөлді –дала аймағының топырақтары
- •3.11. Ылғалды субтропика аймағының топырақтары
- •3.12. Өзен жайылмасы топырақтары
- •3.13. Таулы өлке топырақтары
- •3.13.1. Қазақстандағы Тянь-Шань және Алтай таулары топырақтары
- •13.3.2. Кавказ таулары топырақтары
- •3.13.3. Қырым және Карпат таулары топырақтары
- •3.14. Топырақ эрозиясы және олармен күресу жолдары
- •3.14.1. Қазақстанның жер қоры және оның экологиялық мәселелері
- •3.14.2. Топырақ эрозиясының түрлері және олардың зияны
- •3.14.3. Топырақтың жел және су эрозиясына шалдығу
- •3.14.4. Топырақты қорғау
- •3.14.5. Топырақ рекультивациясы
- •Бақылау сұрақтары
- •3.16. Дүние жүзі жер қоры және топырақтарының қысқаша сипаттамасы
- •3.16.1. Тропикалық белдеудің топырақ жамылғысы
- •3.16.2.Тропикалық ксерофиттті –орман және саванна аймақтары
- •3.16.3. Субтропика белдеуінің топырақтары
- •3.16.4. Суббореалды белдеудің топырақтары
- •3.16.5. Бореалдық белдеудің топырақтары
- •3.16.6. Полярлық белдеуінің топырақтары
- •Е) гумин және фульвоқышқылдар бірдей мөлшерде
13.3.2. Кавказ таулары топырақтары
Толық тік белдеулік Кавказ тауларының солтүстік беткейінде кездеседі. Қара теңіз тарапынан тік аймақтық қызыл және сары топырақтардан басталады. Биіктікпен олар құба орман топырақтары мен алмасады, олар сұр орман топырақтармен, сұр орман топырақтар таулы-орманды күлгін топырақтармен, олар таулы-шалғынды, таулы-тундралы топырақтармен алмасады.
Каспий теңізі тарапынан топырақтар тау етегінен бастап келесі тәртіпте алмасады: боз (сұр) топырақтар; таулы қара-қоңыр, қара топырақтар; таулы орманды сұр, құба, күлгін топырақтар; 1800-2800 м биіктікте субальпі, 280-3500м биіктікте альпі таулы-шалғынды топырақтар; 3500 м биіктіктен мәңгі қар және мұз белдеуі басталады.
Таулы-тундралы топырақтар. Таудың ең биік жерлерінде орналасқан. Олар биік таулар климаты-қысқа өсу кезеңі, ауаның жоғары ылғалдылығы және төмен температурада қалыптасады. Бұндай жағдайда биологиялық және химиялық бұзылу баяу, ал физикалық бұзылулар жедел өтеді. Жоғары сатылы өсімдіктер жақсы дамымайды, ал мүк пен қына көп таралған болады. Микробиологиялық үрдістері қарқынды болмауы нәтижесінде өсімдіктер қалдықтары әлсіз ыдырайды. Сондықтан таулы-тундра топырақтарының жоғарғы қабаттарында толық шірімеген органикалық заттар-шымтезектер көп болады және қарашірінді құрамында фульвоқышқылдар мол кездеседі. Шымды қабаты жұқа, реакциясы қышқыл, сіңіру сыйымдылығы төмен болып келеді. Топырақ тастылығымен және қаңқалығымен ерекшеленеді.
47-кесте. Кавказ таулары топырақтарының сипаттамасы
|
Топырақ |
Үлгі алыңған тереңдік,см |
Қара -шірінді, % |
Азот, % |
рН |
100 г. топыраққа сіңірілген катиондар | |||
|
Са++ |
Мg++ |
H+ |
жиын тық | |||||
|
Таулы-шымтезекті (В.М. Фридланд) |
2-8 |
22,1 |
1,25 |
4,4 |
3,2 |
1,3 |
14,4 |
18,9 |
|
24-32 |
9,7 |
0,57 |
4,7 |
2,6 |
0,5 |
11,8 |
14,9 | |
|
33-45 |
6,8 |
0,36 |
4,7 |
2,7 |
0,2 |
7,0 |
9,9 | |
|
60-65 |
2,9 |
0,32 |
3,2 |
2,8 |
0,3 |
4,0 |
7,1 | |
|
Таулы-шалғынды-далалық (В.М. Фридланд |
0-5 |
14,1 |
0,95 |
7,1 |
48,7 |
6,6 |
іздер |
55,3 |
|
5-15 |
12,8 |
0,80 |
6,4 |
38,0 |
8,4 |
0,3 |
46,7 | |
|
20-30 |
7,7 |
- |
6,2 |
31,5 |
8,0 |
0,4 |
39,9 | |
|
45-55 |
3,4 |
- |
6,3 |
24,7 |
7,0 |
0,2 |
31,9 | |
|
Таулы күлгін (С.В.Зонн) |
8-14 |
4,3 |
- |
4,8 |
2,8 |
3,0 |
7,6 |
13,4 |
|
26-32 |
3,0 |
- |
4,7 |
2,8 |
2,6 |
4,1 |
9,5 | |
|
45-52 |
2,0 |
- |
4,9 |
2,2 |
1,8 |
4,5 |
8,5 | |
Таулы-шалғынды топырақтардың жоғарғы қарашірінді қабаттары шымтезекті-шым, құба түсті, қарашірінді қабаты қалыңдығы 20-40см. А1 қабаты әлсіз шымтезектелген, құрылымы дәнді немесе шаңды-кесекті, темір тотығына байланысты жиі тот басқан түсті болады. Кейбір субальпі белдеулерінде орналасқан таулы шалғынды топырақтарда қарашірінді қабаттың қалыңдығы 50см-ден көп болуы мүмкін.
Таулы күлгін топырақтар-тауларда ең көп таралған топырақтар болып табылады. Олар көбінесе қылқан жапырақты ағаштар астында қалыптасады. Топырақ түзуші жыныс магматикалық жыныстар бұзылу нәтижесінде пайда болған түрлі қалыңдықты борпылдақ өнімдер. Шайылатын су режімі әсерінен, орман төсенішінің шіру нәтижесінде пайда болған қышқыл өнімдер минералдарды бұзып күлгінденген және иллювиалды қабаттар қалыптасуына алып келеді.
Таулы күлгін топырақтардың құрылысы: А0–орман төсеніші, жиі мүк жамылғысымен кездеседі, қалыңдығы 5-10см, шымтезектелген, шала шіріген; А1-дөрекі қарашірінді қабат, қалыңдығы 3-5см, қарашірінді қышқылдармен қаныққан, қарашірінді мөлшері 4-10%, фульвоқышқылдар басым келеді. А2-күлгенденген қабат, ақшыл түсті, қалыңдығы 5-15см; В-иллювиалды қабат, қоңыр-құба, тығыздалған, қалыңдығы 20-25см. Топырақтың жалпы қалыңдығы 40-50см аспайды. Басқа таулы топырақтарға ұқсас аз қалыңдықты және қаңқалы. Топырақ қышқылды немесе күшті қышқылды (рН 4,2-5,0) жылжымалы алюминий мен темір мөлшері көп (41-кесте).
Таулы күлгін топырақтар келесі түрлерге бөлінеді: таулы орман қышқылды (жасырын күлгінді), таулы аз қалыңдықты бетінен күлгенденген, таулы күлгін (әлсіз, орташа-күшті-күлгінденген), таулы күлгін иллювиалді–қарашірінділі–темірленген және иллювиалді- қарашірінділі.
Таулы құба орман топырақтары 3 типшеге бөлінеді: нағыз құба орман, күлгінденген құба орман және беткі қабаты қопаланған құба орман топырақтары. Құба орман топырақтары А0-А1-В(В1,В2)С қабаттарынан құралған. Таулы құба орман күлгінденген топырақтарының қабаттары күлгінделмеген топырақтарға қарағанда анық ажыратылып тұрады. Оларда А2-күлгіндеген қабат байқалады. Қарашірінді қабатының қалыңдығы 10-20см, құрылымы кесекті-дәнді немесе дәнді-жаңғақты. В1 қабаты-құба түсті, кесекті жаңғақты, тығыз, көп мөлшерде тас қосылмалары бар.
А1-қабатында қарашірінді мөлшері 5-6%. Нағыз құба орман топырақтарында гумин қышқылдары басым келеді. Сіңіру сыйымдылығы 100г топырақта 30-40м-экв, негіздерге қаныққан, әлсіз қышқылды.
Таулы сұр орман топырақтары А0А1-А1А2-В және С қабаттарынан құралған. А қабатында қарашірінді мөлшері 3-6% кейде 10-13%-ға дейін болады. Сіңіру сыйымдылығы 100г топыраққа 25-35м-экв.
Топырақ реакциясы жоғарғы қабаттарда әлсіз қышқылды, төменгі қабаттарда бейтарапқа жақын (рН 6,0-6,5).
Таулы қара топырақтар лессті элювиалді-делювиалді және делювиалді-пролювиелді шөгінділерде шалғынды даланың түрлі шөптерінің астында қалыптасқан.
А0 ,А1В1 В2 ВК С генетикалық қабаттарынан құралған.
А-қабаты-күңгірт сұр немесе қара түсті, құрылымы дәнді немесе кесекті-дәнді Қарашірінді (А+В1) қалыңдығы 30-80 см аралығында, мөлшері 5-10% құрайды. Қара топырақтар тастар мөлшері көптілігімен ерекшеленеді. Сіңіру сыйымдылығы 100 г топырақта 30-50мг-экв, негіздерге қаныққан, топырақтың жоғарғы қабаттары реакциясы бейтарап, төменгі қабаттары–сілтілі. Таулы қара топырақтар нағыз, күлгінденген, сілтісізденген және карбонаттыларға бөлінеді.
Таулы қара-қоңыр топырақтар өте құрғақ ауа-райында карбонатты жыныстарда жусан-селеу өсімдіктер астында қалыптасқан. Түзілуі және қасиеттері бойынша таулы қара-қоңыр топырақтар жазықтың қара-қоңыр топырақтарымен өте ұқсас. Олар жалғыз сортаңданбағанымен және кебірленбегенімен ерекшелінеді.