- •1.1.1. Геология ғылымының дамуының қысқаша тарихы
- •1.2. Жердің пайда болуы, құрылысы мен құрамы.
- •1.2.1. Әлемдік кеңістікте Жердің және Күн жүйесінің орны.
- •1.2. 2. Космогендік гипотезалар
- •1.2.3. Жердің пішіні, физикалық қасиеттері және химиялық құрамы
- •Магнитті еңкейю магнитті стрелканың көкжиекке еңкею бұрышы. Картада бірдей септелулерді жалғастыратын сызықтарды изогон дейді, бірдей еңкеюлерді жалғастыратын нүктелерді изоклин деп атайды
- •1.3 Жердің сыртқы және ішкі қабаттарының құрамы
- •1.3.1. Жердің сыртқы қабаттары
- •1.3.2. Жердің ішкі қабаттары
- •1.4 Минералдар туралы ілім
- •1.4.1. Минералдар және олардың топырақ түзілуіндегі маңызы
- •Туынды (экзогенді) минералдар - жер бетінде, атмосферамен, биосферамен және гидросферамен әрекеттесіп, көбінесе бастапқы минералдардың бұзылуынан пайда болады.
- •1.4.2.Заттардың кристаллдық және аморфты құрылымы
- •1.4.3. Минералдардың физикалық қасиеттері
- •1.4.5. Минералдардың негізгі класстарын сипаттау
- •1.5. Тау жыныстары.
- •1.5.1. Магмалық тау жыныстары
- •1.5. 2. Шөгінді тау жыныстары
- •1.5.3. Метаморфты тау жыныстары.
- •1.6. Геологиялық құбылыстар
- •1.6.1 Жер қабығының негізгі геологиялық құрылымы мен оның ерекшелігі
- •1.6.2. Геотектоникалық гипотезалар
- •1.6. 3. Эндогенді және экзогенді үрдістер
- •1.6.4. Эндогенді үрдістер
- •1.6.5. Экзогенді үрдістер
- •1.7. Жер шарының геологиялық тарихы
- •1.7.1. Тау жыныстарының абсолютты жасы
- •1.7.2. Тау жыныстарының салыстырмалы жасы
- •1.7.3. Геохронологиялық шкала
- •1.7.4. Төрттік кезеңдегі жер қабығының даму ерекшеліктері
- •1.7.5. Геоморфология туралы негізгі мәліметтер
- •1.7. 6. Геологиялық карта.
- •3.15. Топырақтарды агроөндісітік топтарға бөлу және бонитировкалау
- •3.15.1.Топырақтарды агроөндiрiстiк топтарға бөлу
- •3.15.2. Топырақ бонитировкасы
- •2.1.Топырақтану пәні жєне оныњ міндеттері
- •2.1.1.Топырақ ерекше табиғи дене
- •2.1.2. Топырақтың табиғаттағы орны мен маңызы
- •2.1.3.Топырақтың адам өміріндегі алатын орны
- •2.1.4. Топырақтың экологиялық қызметі
- •2.1.5. Топырақтанудың басқа ғылымдармен байланысы, оның басты ғылыми салалары, зерттеу әдістемелері
- •2.1.6. Топырақтану ғылымының даму тарихы
- •Қазақстан топырақтарын зерттеу тарихына қысқаша шолу
- •2.2.1. Топырақ құралу үрдістері
- •2.2.2. Топырақтың морфологиялық белгілері
- •2. 3. Топырақтың минералды бөлігі
- •2. 3.1. Топырақтың қ±рамды бµліктері
- •2.3.2. Минералдық бөліктің құрамы
- •2. 3. 3. Гранулометриялық ќ±рамы
- •Ќарай жіктеу
- •Бақылау сұрақтары
- •2.4. Топырақтың органикалыќ бµлігі
- •2.4.1. Қарашіріндініњ т‰зілуі
- •2.4.2. Қарашіріндініњ мµлшері
- •2.4.3. Топыраќтыњ органикалыќ бµлігініњ маңызы
- •Бақылау сұрақтары
- •2.5. Топырақтың химиялыќ ќ±рамы
- •2.5.2. Топырақтағы химиялық қосылыстар
- •Бақылау сұрақтары
- •2.6 Топыраќтыњ сіњіру қабілеті
- •2.6.1. Топыраќ коллоидтары
- •Бақылау сұрақтары
- •2.7. Топырақтың түйіртпектілігі
- •2.7.1. Топыраќтыњ түйіртпектілігі жєне оныњ агрономиялық мањызы
- •2.7.2. Түйіртпектің пайда болуы және оны жақсарту жолдары
- •2.8.2. Топыраќтыњ жалпы физикалыќ жєне физикалыќ – механикалыќ ќасиеттері
- •2. 8.1. Жалпы физикалық қасиеттері
- •2.8.2. Физикалық- механикалық қасиеттері
- •Топтарѓа жіктеу (5)
- •Бақылау сұрақтары
- •2.9. Топыраќтаѓы ылѓал
- •2.9.1. Топырақтағы ылғалдың категориялары, түрлері
- •2.9.2.Топыраќтыњ ылѓалдылыќ ќасиеттері
- •2.9.3. Топыраќтаѓы ылѓалдыњ µсімдіктерге тиімділігі жєне т±раќты ылѓалдыќ кµрсеткіштері
- •2.9.4. Топыраќтыњ су режимі жєне оны реттеу жолдары
- •Бақылау сұрақтары
- •2.9. Топырақтың ауасы және жылу режимі
- •2.9.1. Топырақтың ауасының маңызы, құрамы, құбылымы
- •2.9.2.Топырақтың жылу режимі
- •Бақылау сұрақтары
- •2.10. Топырақ ерітіндісі және тотығу-тотықсыздану үрдістері
- •2.10.1. Топырақ ерітіндісінің құрамы, қасиеттері
- •2.10.2. Тотығу- тотықсыздану үрдістері
- •Бақылау сұрақтары
- •2.11. Топырақ құнарлылығы
- •2.11.2. Топырақ құнарлылығының түрлері
- •2.11.2 Топырақ құнарлылығын өндіру
- •2.11.3. Құнарлылықтың өзгеруі
- •Бақылау сұрақтары
- •3.1.Топырақ жаратылысының факторлары
- •3.1.1. Аналық тау жыныстары
- •3.1.2. Климат
- •3.1.3. Биологиялық фактор
- •3.1.4. Жер бедері. Аймақтыњ геологиялық жасы
- •3.1.5. Адамзат қоғамының әсері
- •3.2. Топырақтардың жіктелуі, географиялық таралу заңдылықтары
- •3.2.1. Топырақтарды жіктеудің принциптері, таксономиялық бірліктер
- •3.2.2. Қазақстан топырақтарын жіктеу жүйесі
- •Бақылау сұрақтары
- •3.2.2. Топырақтардың таралу заңдылықтары
- •3.2.3. Топырақ жамылғысы құрылымы
- •3.2.4. Қазақстанның топырақ-географиялық аймақтары
- •3.3. Тайгалы-орман аймағының топырақтары
- •3.3.1. Топырақ құралу жағдайлары
- •3.3.3. Шымды топырақтар
- •3.3.4. Шымды –күлгін топырақтар
- •3.4. Батпақты топырақтар
- •3.5. Жалпақ жапырақты ормандардың қоңыр топырағы
- •3.6. Орманды - дала және дала аймақтары топырақтары
- •3.6.1. Орманды-дала аймағының сұр ормандық топырағы
- •3.6.2. Орманды- дала және дала аймақтарының қара топырақтары
- •3.6.4. Қара топырақтың типшелері
- •3.8. Қуаң дала және шөл дала аймағының қара қоңыр топырақтары
- •3.7.1. Қара-қоңыр топырақтың морфологиялық белгілері және генезисі
- •3.7.2. Қара-қоңыр топырақтың классификациясы
- •3.8. Тұзданған топырақтар
- •3.8.1. Сор топырақтар
- •3.8.1. Кебір топырақтар
- •3.8.3. Шақат топырақтар
- •Бақылау сұрақтары
- •3.9. Шөл аймағының топырақтары
- •3.9.1. Қоңыр топырақтың жаратылуы және морфологиялық белгілері, қасиеттері
- •3.9.2. Тақырлар мен тақыртәріздес топырақтар
- •3.9.3. Шөл аймағы топырақтары жамылғысы құрылымы және оларды пайдалану ерекшеліктері
- •3.10. Тау етегінің шөлді –дала аймағының топырақтары
- •3.11. Ылғалды субтропика аймағының топырақтары
- •3.12. Өзен жайылмасы топырақтары
- •3.13. Таулы өлке топырақтары
- •3.13.1. Қазақстандағы Тянь-Шань және Алтай таулары топырақтары
- •13.3.2. Кавказ таулары топырақтары
- •3.13.3. Қырым және Карпат таулары топырақтары
- •3.14. Топырақ эрозиясы және олармен күресу жолдары
- •3.14.1. Қазақстанның жер қоры және оның экологиялық мәселелері
- •3.14.2. Топырақ эрозиясының түрлері және олардың зияны
- •3.14.3. Топырақтың жел және су эрозиясына шалдығу
- •3.14.4. Топырақты қорғау
- •3.14.5. Топырақ рекультивациясы
- •Бақылау сұрақтары
- •3.16. Дүние жүзі жер қоры және топырақтарының қысқаша сипаттамасы
- •3.16.1. Тропикалық белдеудің топырақ жамылғысы
- •3.16.2.Тропикалық ксерофиттті –орман және саванна аймақтары
- •3.16.3. Субтропика белдеуінің топырақтары
- •3.16.4. Суббореалды белдеудің топырақтары
- •3.16.5. Бореалдық белдеудің топырақтары
- •3.16.6. Полярлық белдеуінің топырақтары
- •Е) гумин және фульвоқышқылдар бірдей мөлшерде
1.6.2. Геотектоникалық гипотезалар
Геотектоникалық гипотезалар әсіресе ХІХ-ХХ ғасырларда көп пайда болды. Бірақ олардың бірі де толық түсінік бермейді. Барлық геотектоникалық гипотезаларды үш топқа бөлуге болады: контракциялы немесе қысымды гипотеза; континенттердің көлденең жылжу гипотезалары; радиологиялық гипотезалар.
Контракциялы гипотезалар бойынша біздің планета басында балқынды масса түрінде болған және қазір ол қарқынды суу күйінде. Планета суыған сайын ядро көлемі азаяды және жер қабығы кең бола бастайды, сондықтан қысымның арқасында жер қабығы қатпарларға жиырылады. Бұл гипотезаның авторлары: Э. Зюсс, Э. Огом, Г. Штилле, И. В. Мушкетов, А. П. Павлов.
Континенттердің көлденең жылжу гипотезаларыннемісгеофизигі А. Вегенер дәлелдеген.Оның гипотезасы бойыншаертеархейдәуіріндеЖерді сиаликалық қабық жапқан.Оның астында отты-сұйық симатикалық қабат орналасқан. Оны олпангея деп атаған. Күннің тартылыс күшінің әсеріненқазіргі Тынық мұхитының маңында Жерден сиаликалықжәне симатикалық қабықтары жұлынып алынған. Кейін ол бірнеше кесектерге бөлініп, олардың әр біреуі симатикалық зат үстімен шығыстан батысқа қарай жылжыған. Симатикалық зат үстімен кесектердің жылжуымен қатар мұхит пен теңіздерде континенттердің бұзылуының нәтижесінде шөгінді заттар жиналған. Қалқып жүрген кесектердің алдынғы шетінде қатпар түзуші және тау түзуші үрдістер жүрді. Мысалы Европа мен Африкадан Америка бөлініп жылжып кеткен деп саналады. Осындай бөлініп кеткен сиаликалық затты кесек ретінде Мадагаскар, Цейлон, Тасмания, және басқа аралдарды алуға болады. Сонымен А.Вегенер теориясы бойынша Европа, Африка мен Америка бір үлкен континент болған. Бұл гипотезалардың осал жері: Сонымен біргеорогенез үрдісінің кезендігін түсіндірмейді континенттердің үзілуінің себебі түсініксіз.
Радиологиялық гипотеза.Қатпар мен таулар пайда болу теориясын, төменгі жағында көп мөлшерде орналасатың көбінесе сиалитикалық қабат, ал жоғарғы жағында аз шоғырланған, элементтердің радиоактивті бытырауынан түзілетін, жылумен түсіндіреді. Жылу бөлетін элемент ол уран, торий мен калий. Көбінесе бұл элементтер қышқылды магмалы жыныстар арасында, әсіресе гранитте болады. Элементтердің радиоактивті бытырауынан бөлінген жылу энергиясы сиалитикалық және симатикалық қабықтардың жоғарғы бөлігін жылытады, сондықтан ол жылынған күйден балқынды күйге көшеді. Көлемі артқан сиалитикалық қабық бөлініп, қабық жеке кесектерге бөлінеді. Базальт тәрізді заттар пайда болған саңылауларға жылжиды және жер бетіне төгіледі. Сонымен қатар сиалитикалық кесектердің көлденең жылжуға қабылеті пайда болады. Сол жылжу нәтижесінде кесектер жиырылып түйіскен жерде қатпарларда таулар пайда болады. Тау түзілу үрдістері нәтижесінде көптеген жылу энергиясы жоғалады да олар қайта суыйды. Сол қатпарлар қайтадан біртіндеп жылжый бастайды, сосын жаңадан қайталанады. Әр геологиялық революциялық дәуір 3-4 млн жылға созылады, ал эволюциялық 30-33 млн жыға созылады. Бұл теория ең жақсы болып саналады, бірақ ол тау түзілу теориясына толық түсінік бермейді.
Фиксизм мен мобилизм теориясының қазіргі мәні. Геологиялық құрылымдардың пайда болуын фиксизм теориясын колдаушылар жер қабығының тігінен ауытқу қозғалысымен түсіндіреді. Академик В.В.Белоусов геологиялық үрдістерді келесідей түсіндіреді. Оның ойы бойынша жер қабығының қатты ауытқуы, астеносфераның1 бөлектей балқуы мен сууымен түсіндіреді. Оның балқуының нәтижесінде жер қабығының бір аймақтары төмен түседі, ал кейбіреулері жоғары көтеріледі. Осылай геосинклинальды режимдер пайда болады.
В.В.Белоусовтың ойы бойынша құрлық қабығының мұхиттануы литосфераның кейбір бөліктерінің төмен түсуімен түсіндіреді. Мантияда көптеген жерде балқу аймағы пайда болса сол жер төмен түседі.
Қазіргі кезде континенттердің көлденең жылжу теориясын әрі дамытатын “литосфералы плиталар теориясы” пайда болды. Ол теория бойынша жер қабығы алты плитаға бөлінген (Евразиялы, Америкалы, Африкалық, Үнділік (Австралиямен бірге), Тынықмұхиттық, Антарктикалық). Олар тұрақты болады және қалыңдығы 70-100 км. Олар астеносферада (литосфераның астындағы мантия қабаты) орналасады да ондағы конвекциялы ағындармен көлденең бағытта жылжиды. Екі плитаның соғылуы нәтижесінде таулар пайда болады.