Бақылау сұрақтары
Топырақтың құрамды бөліктерін атаңыз.
Топырақ құрамында жиі кездесетін алғашқы минералдарды атаңыз.
Туынды минералдардың қандай топтары топырақта бар және оларға жататын минералдарды атап өтіңіз.
Топырақтың минералды бөлігі топырақтың қандай қасиеттеріне әсер етеді?
Топырақтың механикалық элементтерінің топтарын атаңыз және олардың көлемінің мөлшерін көрсетіңіз.
Қандай көлемдегі механикалық элементтер тобы физикалық балшыққа жатады? Физикалық құмға жататын элементтердің көлемі қандай?
Топырақтың механикалық немесе гранулометриялық құрамы дегеніміз не?
Дала аймағында кездесетін жеңіл құмбалшықты қара топырақтың құрамында неше пайыз физикалық балшық бар?
Топырақтың гранулометриялық құрамы оның қандай қасиеттеріне әсер етеді? Мысалдар келтіріңіз.
2.4. Топырақтың органикалыќ бµлігі
Топыраќтыњ ќ±рамындаѓы тірі аѓзалар, µсімдіктердіњ, жєндіктердіњ, микроаѓзалардыњ ќалдыќтарымен олардыњ єрекетініњ µнімдері жєне топыраќ т‰зілуі кезінде пайда болѓан ерекше зат – ќарашірінді оныњ органикалыќ бµлігін құрайды. Топырақтың дамуына, көптеген қасиеттерінің қалыптасуына оның органикалық бөлігі ‰лкен єсер етеді. Топыраќтаѓы ќоректік заттар ќорыныњ мол болуы, оныњ ќолайлы физикалыќ ќасиеттерініњ ќалыптасуы, топыраќтыњ санитарлыќ ќорѓау әрекетінің жаќсы дамуы топыраќтыњ органикалыќ бµлігініњ мµлшерімен тыѓыз байланысты. Сол себепті топыраќтыњ органикалыќ бµлігін зерттеу ж±мыстары ерте кезден басталѓан.
XIX ѓасырда топыраќтыњ органикалыќ бµлігін зерттеу ж±мыстарын Германияда Шпренгель, Швецияда Берцелиус, Ресейде Герман, Костычев т.б. ж‰ргізген. XX ѓасырдыњ басында осы ж±мыстар баѓытын В.Р.Вильямс, С.Оден, А.А.Шрайнер, Е.Шори, С.Ваксман жалѓастырды. Кейінгі жылдарда топыраќтыњ органикалыќ бµлігін зерттеу ж±мыстарын ќарќынды ж‰ргізіп, ќ±нды деректер жинаѓан ѓалымдар: И.В.Тюрин, М.М.Кононова, Л.Н.Александрова, В.В.Пономарева, Д.С.Орлов, И.С. Кауричев, В.Фляйг, Ф. Дюшофур, М.Шнитцер т.б.
Топыраќ ќ±рамындаѓы органикалыќ заттардыњ басым бµлігі ерекше органикалыќ ќосылыс-ќарашірінді болып келеді. Орташа есеппен оныњ мµлшері барлыќ органикалыќ заттардыњ 85 % ќ±райды. Ал органикалыќ заттар ќ±рамына кіретін єлі толыќ ыдырамаѓан, кµзге кµрінетін µсімдіктермен жєндіктердіњ ќалдыќтары оныњ 10 % ќ±раса, тірі аѓзалар шамамен 5 % ќ±райды (27-сурет).
Ќарашірінді–пайда болу тегініњ, кейбір жалпы ќасиеттерімен ќ±рамыныњ, ќ±рылысыныњ ±ќсастыѓына байланысты топтастырылѓан, біраќ, єр ќайсысыныњ ќасиеттерімен ќ±рамыныњ, ќ±рылысыныњ µзгешелігі бар жоѓары молекулалы азотты органикалыќ заттардыњ ќосылысы. Ќарашіріндініњ ќ±рамына кіретін заттарды 2 топќа ажыратады. Бірінші топќа ерекше емес органикалыќ ќосылыстар (аминоќышќылдар, аќуыз, органикалыќ негіздермен ќышќылдар, сахароза) жатады. Олардыњ мµлшері ќарашірінді ќ±рамында аз – бірнеше пайыз ѓана. Ал оныњ екінші, негізгі бµлігін ерекше ќарашірінді ќосылыстары ќ±райды.
Ќарашірінді ќосылыстары ерігіштігіне, ажыратып, бµлініп алуына ќарай келесідей топтарѓа бµлінеді: фульвоќышќылдар, гумин ќышќылдары жєне гуминдер.
Фульвоќышќылдар – жылжымалы, ерігіш ќасиеттері жаќсы (суда жєне басќада еріткіштерде), гумин ќышќылдарымен салыстырѓанда молекулалыќ массасы жєне ќ±рамында кµміртегі азыраќ болып келетін ќарашірінді ќ±рамындаѓы заттар тобы. Ќышќылдыќ ќасиеті айќын саќталѓан. Ертіндісі ашыќ сарѓыш т‰сті. К‰лгін, с±р жєне ќызыл топыраќтар ќ±рамында мол болады.
27-сурет.
Топырақтың
органикалық бөлігінің құрамы (23)
1-гумин
(ерімейтін қалдық), 2-ерекше емес заттар,
3-гумин
қышқылдары, 4-фульвоқышқылдар
Гумин
ќышќылдары
– суда
аз
еритін
минералды
жєне
органикалыќ
ќышќылдарда
ерімейтін
заттар
тобы.
Молекулалыќ
массасы
жоѓары,
ќ±рамында
кµміртегі
молыраќ,
ќышќылдыќ
ќасиеттері
аса
байќалмайтын
ќосынды.
Сілтілерде
ериді,
ерітіндісініњ
т‰сі
к‰њгірт
ќоњыр,
ќоњыр
болып
келеді.
Осы
ќышќылдыњ
екі
валентті
катиондармен
т‰зген
т±здарыда
суда
аз
ериді.
Гумин
ќышќылдары
ќара
топыраќ,
ќоњыр
топыраќ
типтерініњ
ќарашіріндісінде
мол
болады.
Гумин– ерімейтін, топыраќтаѓы ќосылыстардан бµлініп алынбайтын ќарашірінді ќ±рамындаѓы заттар тобы (гидролизденбейтін ќалдыќ). Олар топыраќтыњ минералды бµлігімен тыѓыз байланысќан гумин жєне фульвоќышќылдарынан, µсімдік ќалдыќтарыныњ баяу ыдырайтын (целлюлоза, лигнин, т.б) ќосылыстарынан т±рады.