- •1.1.1. Геология ғылымының дамуының қысқаша тарихы
- •1.2. Жердің пайда болуы, құрылысы мен құрамы.
- •1.2.1. Әлемдік кеңістікте Жердің және Күн жүйесінің орны.
- •1.2. 2. Космогендік гипотезалар
- •1.2.3. Жердің пішіні, физикалық қасиеттері және химиялық құрамы
- •Магнитті еңкейю магнитті стрелканың көкжиекке еңкею бұрышы. Картада бірдей септелулерді жалғастыратын сызықтарды изогон дейді, бірдей еңкеюлерді жалғастыратын нүктелерді изоклин деп атайды
- •1.3 Жердің сыртқы және ішкі қабаттарының құрамы
- •1.3.1. Жердің сыртқы қабаттары
- •1.3.2. Жердің ішкі қабаттары
- •1.4 Минералдар туралы ілім
- •1.4.1. Минералдар және олардың топырақ түзілуіндегі маңызы
- •Туынды (экзогенді) минералдар - жер бетінде, атмосферамен, биосферамен және гидросферамен әрекеттесіп, көбінесе бастапқы минералдардың бұзылуынан пайда болады.
- •1.4.2.Заттардың кристаллдық және аморфты құрылымы
- •1.4.3. Минералдардың физикалық қасиеттері
- •1.4.5. Минералдардың негізгі класстарын сипаттау
- •1.5. Тау жыныстары.
- •1.5.1. Магмалық тау жыныстары
- •1.5. 2. Шөгінді тау жыныстары
- •1.5.3. Метаморфты тау жыныстары.
- •1.6. Геологиялық құбылыстар
- •1.6.1 Жер қабығының негізгі геологиялық құрылымы мен оның ерекшелігі
- •1.6.2. Геотектоникалық гипотезалар
- •1.6. 3. Эндогенді және экзогенді үрдістер
- •1.6.4. Эндогенді үрдістер
- •1.6.5. Экзогенді үрдістер
- •1.7. Жер шарының геологиялық тарихы
- •1.7.1. Тау жыныстарының абсолютты жасы
- •1.7.2. Тау жыныстарының салыстырмалы жасы
- •1.7.3. Геохронологиялық шкала
- •1.7.4. Төрттік кезеңдегі жер қабығының даму ерекшеліктері
- •1.7.5. Геоморфология туралы негізгі мәліметтер
- •1.7. 6. Геологиялық карта.
- •3.15. Топырақтарды агроөндісітік топтарға бөлу және бонитировкалау
- •3.15.1.Топырақтарды агроөндiрiстiк топтарға бөлу
- •3.15.2. Топырақ бонитировкасы
- •2.1.Топырақтану пәні жєне оныњ міндеттері
- •2.1.1.Топырақ ерекше табиғи дене
- •2.1.2. Топырақтың табиғаттағы орны мен маңызы
- •2.1.3.Топырақтың адам өміріндегі алатын орны
- •2.1.4. Топырақтың экологиялық қызметі
- •2.1.5. Топырақтанудың басқа ғылымдармен байланысы, оның басты ғылыми салалары, зерттеу әдістемелері
- •2.1.6. Топырақтану ғылымының даму тарихы
- •Қазақстан топырақтарын зерттеу тарихына қысқаша шолу
- •2.2.1. Топырақ құралу үрдістері
- •2.2.2. Топырақтың морфологиялық белгілері
- •2. 3. Топырақтың минералды бөлігі
- •2. 3.1. Топырақтың қ±рамды бµліктері
- •2.3.2. Минералдық бөліктің құрамы
- •2. 3. 3. Гранулометриялық ќ±рамы
- •Ќарай жіктеу
- •Бақылау сұрақтары
- •2.4. Топырақтың органикалыќ бµлігі
- •2.4.1. Қарашіріндініњ т‰зілуі
- •2.4.2. Қарашіріндініњ мµлшері
- •2.4.3. Топыраќтыњ органикалыќ бµлігініњ маңызы
- •Бақылау сұрақтары
- •2.5. Топырақтың химиялыќ ќ±рамы
- •2.5.2. Топырақтағы химиялық қосылыстар
- •Бақылау сұрақтары
- •2.6 Топыраќтыњ сіњіру қабілеті
- •2.6.1. Топыраќ коллоидтары
- •Бақылау сұрақтары
- •2.7. Топырақтың түйіртпектілігі
- •2.7.1. Топыраќтыњ түйіртпектілігі жєне оныњ агрономиялық мањызы
- •2.7.2. Түйіртпектің пайда болуы және оны жақсарту жолдары
- •2.8.2. Топыраќтыњ жалпы физикалыќ жєне физикалыќ – механикалыќ ќасиеттері
- •2. 8.1. Жалпы физикалық қасиеттері
- •2.8.2. Физикалық- механикалық қасиеттері
- •Топтарѓа жіктеу (5)
- •Бақылау сұрақтары
- •2.9. Топыраќтаѓы ылѓал
- •2.9.1. Топырақтағы ылғалдың категориялары, түрлері
- •2.9.2.Топыраќтыњ ылѓалдылыќ ќасиеттері
- •2.9.3. Топыраќтаѓы ылѓалдыњ µсімдіктерге тиімділігі жєне т±раќты ылѓалдыќ кµрсеткіштері
- •2.9.4. Топыраќтыњ су режимі жєне оны реттеу жолдары
- •Бақылау сұрақтары
- •2.9. Топырақтың ауасы және жылу режимі
- •2.9.1. Топырақтың ауасының маңызы, құрамы, құбылымы
- •2.9.2.Топырақтың жылу режимі
- •Бақылау сұрақтары
- •2.10. Топырақ ерітіндісі және тотығу-тотықсыздану үрдістері
- •2.10.1. Топырақ ерітіндісінің құрамы, қасиеттері
- •2.10.2. Тотығу- тотықсыздану үрдістері
- •Бақылау сұрақтары
- •2.11. Топырақ құнарлылығы
- •2.11.2. Топырақ құнарлылығының түрлері
- •2.11.2 Топырақ құнарлылығын өндіру
- •2.11.3. Құнарлылықтың өзгеруі
- •Бақылау сұрақтары
- •3.1.Топырақ жаратылысының факторлары
- •3.1.1. Аналық тау жыныстары
- •3.1.2. Климат
- •3.1.3. Биологиялық фактор
- •3.1.4. Жер бедері. Аймақтыњ геологиялық жасы
- •3.1.5. Адамзат қоғамының әсері
- •3.2. Топырақтардың жіктелуі, географиялық таралу заңдылықтары
- •3.2.1. Топырақтарды жіктеудің принциптері, таксономиялық бірліктер
- •3.2.2. Қазақстан топырақтарын жіктеу жүйесі
- •Бақылау сұрақтары
- •3.2.2. Топырақтардың таралу заңдылықтары
- •3.2.3. Топырақ жамылғысы құрылымы
- •3.2.4. Қазақстанның топырақ-географиялық аймақтары
- •3.3. Тайгалы-орман аймағының топырақтары
- •3.3.1. Топырақ құралу жағдайлары
- •3.3.3. Шымды топырақтар
- •3.3.4. Шымды –күлгін топырақтар
- •3.4. Батпақты топырақтар
- •3.5. Жалпақ жапырақты ормандардың қоңыр топырағы
- •3.6. Орманды - дала және дала аймақтары топырақтары
- •3.6.1. Орманды-дала аймағының сұр ормандық топырағы
- •3.6.2. Орманды- дала және дала аймақтарының қара топырақтары
- •3.6.4. Қара топырақтың типшелері
- •3.8. Қуаң дала және шөл дала аймағының қара қоңыр топырақтары
- •3.7.1. Қара-қоңыр топырақтың морфологиялық белгілері және генезисі
- •3.7.2. Қара-қоңыр топырақтың классификациясы
- •3.8. Тұзданған топырақтар
- •3.8.1. Сор топырақтар
- •3.8.1. Кебір топырақтар
- •3.8.3. Шақат топырақтар
- •Бақылау сұрақтары
- •3.9. Шөл аймағының топырақтары
- •3.9.1. Қоңыр топырақтың жаратылуы және морфологиялық белгілері, қасиеттері
- •3.9.2. Тақырлар мен тақыртәріздес топырақтар
- •3.9.3. Шөл аймағы топырақтары жамылғысы құрылымы және оларды пайдалану ерекшеліктері
- •3.10. Тау етегінің шөлді –дала аймағының топырақтары
- •3.11. Ылғалды субтропика аймағының топырақтары
- •3.12. Өзен жайылмасы топырақтары
- •3.13. Таулы өлке топырақтары
- •3.13.1. Қазақстандағы Тянь-Шань және Алтай таулары топырақтары
- •13.3.2. Кавказ таулары топырақтары
- •3.13.3. Қырым және Карпат таулары топырақтары
- •3.14. Топырақ эрозиясы және олармен күресу жолдары
- •3.14.1. Қазақстанның жер қоры және оның экологиялық мәселелері
- •3.14.2. Топырақ эрозиясының түрлері және олардың зияны
- •3.14.3. Топырақтың жел және су эрозиясына шалдығу
- •3.14.4. Топырақты қорғау
- •3.14.5. Топырақ рекультивациясы
- •Бақылау сұрақтары
- •3.16. Дүние жүзі жер қоры және топырақтарының қысқаша сипаттамасы
- •3.16.1. Тропикалық белдеудің топырақ жамылғысы
- •3.16.2.Тропикалық ксерофиттті –орман және саванна аймақтары
- •3.16.3. Субтропика белдеуінің топырақтары
- •3.16.4. Суббореалды белдеудің топырақтары
- •3.16.5. Бореалдық белдеудің топырақтары
- •3.16.6. Полярлық белдеуінің топырақтары
- •Е) гумин және фульвоқышқылдар бірдей мөлшерде
3.3.3. Шымды топырақтар
Шымды топырақтар ТМД елдері аумағында 9 млн. гектар ауданда тараған. Бұл топырақтар тайгалы–орман аймағында шалғынды шөптер астында немесе шөптесін өсімдігі мен мүкті-шөптесін өсімдігі бар карбонатты немесе бастапқы минералдарға бай аналық тау жыныстары үстіндегі ормандар ішінде қалыптасады.
Шымды топырақ терминін В.В.Докучаев еңбектерінде пайдаланған, ал шымдану топырақ түзілу үрдісі тұжырымдамасын В.Р.Вильямс., И.В. Тюрин. ж.б. ғалымдар қалыптастырған.
Шымды топырақтардың жаратылуы. Шөптесін өсімдіктер жамылғысы әсерінен жақсы дамыған қарашірінді қабаты бар топырақтардың қалыптасуын қамтамасыз ететін құбылысты шымдану топырақ түзілу үрдісі дейміз. Бұл үрдістің басты ерекшелігі -топырақтың үстіңгі қабатында қарашіріндінің және қоректік заттардың қорларының жиналуына және ылғалға төзімді топырақ құрылымын қалыптастыруға ықпал жасауы. Шымдану топырақ түзілу үрдісі әсіресе шалғынды және шалғынды далалық шөптесін өсімдіктер жамылғысы астында белсенді жүреді. Шымдану үрдісі әсерінен тайгалы орман аймағында шымды топырақтар, орманды-дала, дала аймақтарында–қара топырақтар және қуаң дала аймағында қара-қоңыр топырақтар, жайылманың топырақтары қалыптасады.
Шөптесін өсімдіктердің топырақ түзілу үрдесіне тигізетін келесідей ерекше әсерлері бар (В.А. Ковда, 1973);
-тіршілік кезеңінің қысқа болуына байланысты (1-3жыл) шөптесін өсімдіктер қарқынды биологиялық зат алмасуды қалыптастырады және бұл өсімдік қалдықтарының химиялық құрамы оңтайлы-күл (3-13%) азот мөлшері де мол;
-барлық фитомассаның ішінде топырақтағы тамырлар үлесі үлкен (20-25 тен 85-97% дейін, кейде олар жер бетіндегі массадан артық).
-топырақ ішінде таралған аса көп мөлшердегі тамырлардың биохимиялық және микробиологиялық үрдістерді белсенді дамытуы;
-өсімдік қалдықтарының топырақтың ішкі қабаттарында болып, олардың ыдырау өнімдері топырақтың минералды қосылыстарымен тығыз жанасып қарашіріндінің түзілуіне және оның топырақ құрамында сақталуына жағдай туғызуы.
Жоғарыда көрсетілген жағдайлар әсерінен шөптесін өсімдіктер жамылғысы астында қарашірінді және қоректік заттар мөлшері молая түседі, топырақтың физикалық-химиялық, физикалық қасиеттері жақсарады, микробиологиялық үрдістер қарқынды жүреді. Сондықтан бұл жерде құнарлы топырақтар қалыптасады (шымды топырақ, қара топырақ т.б.).
Шымдану үрдісінің қарқынына шөптесін өсімдіктердің биологиялық өнімділігі, олардың қалдықтарының мөлшері және қарашіріндінің құралуымен жиналуына әсер етуші жағдайлар ықпал жасайды. Топырақтағы органикалық қалдықтардың ыдырауы аэробты жағдайда, яғни ауа жеткілікті болғанда мардымды өтеді, бірақ топырақтың ылғалдылығы, температурасы, ыдырауға ұшыраған қалдықтардағы көміртегі мен азоттың, көміртегі мен кальцийдің арақатынасы бұл қалдықтардың толық ыдырап кетуіне жол бермейді. Сонымен бірге қарашіріндінің жиналуына топырақтағы негіздердің және алмаспалы кальций мен магнийдің мөлшері ықпал жасайды. Бұл қосылыстар жаңа органикалық қалдықтардың ыдырауын тездетеді және пайда болған қарашірінділі заттарды бейтараптандырып, ерімейтін қосылыстар түзуге ықпал жасайды, сондықтан олар шайылып кетуден, микроорганизмдермен әрі қарай ыдыраудан сақталады.
Шымды топырақтардың қасиеттері, жіктелуі. Шымды топырақтардың келесідей жалпы қасиеттері бар:
-жақсы дамыған кесекті-дәнше құрылымды қарашірінді қабатының болуы;
-күлгіндену үрдісінің байқалмауы немесе оның сәл байқалуы:
-қарашірінді мөлшерінің мол болуы (3-4 тен 12-15%-ға дейін);
-сіңіру қабілетінің жоғары болуы;
-топырақ ортасының реакциясының бейтарап немесе әлсіз қышқылды, әлсіз сілтілі болуы;
-қоректік заттардың, азоттың мол қоры болуы.
Шымды автоморфты топырақтың кескіні құрылысы келесі қабаттардан қалыптасқан: АО немесе АШ - А1 - В-С.
АО- орман төсеніші, АШ шым- төсеніш қабаты, қуаты 2-7 см;
А1-шымдалған қабат, сұр немесе қара-сұр түсті, кесекті-дәнше құрылымды. Кейде осы қабаттың астынғы бөлігінде ақшылт түсі байқалады және кремнезем себіндісі болады. Оны А1 А2 қабаты ретінде белгілейді.
В-аралық (ауыспалы) қабат біртіндеп келесі қабатқа ауысады.
С–аналық тау жынысы қабаты кейде ол өте жұқа болып, бірден түпкі тау жынысы қабатына (Д) көшеді (34- сурет).
Шымды топырақ үш типке жіктеледі: Олар:
-шымды–карбонатты;
-шымды-литогенді;
-шымды -глейленген.
Қаршіріндінің мөлшеріне және оның қабатының қуатына байланысты шымды топырақтар келесідей түрлерге жіктеледі:
-өте мол қарашірінділенген-12% мол;
-мол қарашірінділі-5-12 %;
-орташа қарашірінділі-3-5%;
-әлсіз қуатты –А1- қабаты 15 см-ден жұқа;
-орташа қуатты-А1 қабаты 15-см-ден қалың.