- •1.1.1. Геология ғылымының дамуының қысқаша тарихы
- •1.2. Жердің пайда болуы, құрылысы мен құрамы.
- •1.2.1. Әлемдік кеңістікте Жердің және Күн жүйесінің орны.
- •1.2. 2. Космогендік гипотезалар
- •1.2.3. Жердің пішіні, физикалық қасиеттері және химиялық құрамы
- •Магнитті еңкейю магнитті стрелканың көкжиекке еңкею бұрышы. Картада бірдей септелулерді жалғастыратын сызықтарды изогон дейді, бірдей еңкеюлерді жалғастыратын нүктелерді изоклин деп атайды
- •1.3 Жердің сыртқы және ішкі қабаттарының құрамы
- •1.3.1. Жердің сыртқы қабаттары
- •1.3.2. Жердің ішкі қабаттары
- •1.4 Минералдар туралы ілім
- •1.4.1. Минералдар және олардың топырақ түзілуіндегі маңызы
- •Туынды (экзогенді) минералдар - жер бетінде, атмосферамен, биосферамен және гидросферамен әрекеттесіп, көбінесе бастапқы минералдардың бұзылуынан пайда болады.
- •1.4.2.Заттардың кристаллдық және аморфты құрылымы
- •1.4.3. Минералдардың физикалық қасиеттері
- •1.4.5. Минералдардың негізгі класстарын сипаттау
- •1.5. Тау жыныстары.
- •1.5.1. Магмалық тау жыныстары
- •1.5. 2. Шөгінді тау жыныстары
- •1.5.3. Метаморфты тау жыныстары.
- •1.6. Геологиялық құбылыстар
- •1.6.1 Жер қабығының негізгі геологиялық құрылымы мен оның ерекшелігі
- •1.6.2. Геотектоникалық гипотезалар
- •1.6. 3. Эндогенді және экзогенді үрдістер
- •1.6.4. Эндогенді үрдістер
- •1.6.5. Экзогенді үрдістер
- •1.7. Жер шарының геологиялық тарихы
- •1.7.1. Тау жыныстарының абсолютты жасы
- •1.7.2. Тау жыныстарының салыстырмалы жасы
- •1.7.3. Геохронологиялық шкала
- •1.7.4. Төрттік кезеңдегі жер қабығының даму ерекшеліктері
- •1.7.5. Геоморфология туралы негізгі мәліметтер
- •1.7. 6. Геологиялық карта.
- •3.15. Топырақтарды агроөндісітік топтарға бөлу және бонитировкалау
- •3.15.1.Топырақтарды агроөндiрiстiк топтарға бөлу
- •3.15.2. Топырақ бонитировкасы
- •2.1.Топырақтану пәні жєне оныњ міндеттері
- •2.1.1.Топырақ ерекше табиғи дене
- •2.1.2. Топырақтың табиғаттағы орны мен маңызы
- •2.1.3.Топырақтың адам өміріндегі алатын орны
- •2.1.4. Топырақтың экологиялық қызметі
- •2.1.5. Топырақтанудың басқа ғылымдармен байланысы, оның басты ғылыми салалары, зерттеу әдістемелері
- •2.1.6. Топырақтану ғылымының даму тарихы
- •Қазақстан топырақтарын зерттеу тарихына қысқаша шолу
- •2.2.1. Топырақ құралу үрдістері
- •2.2.2. Топырақтың морфологиялық белгілері
- •2. 3. Топырақтың минералды бөлігі
- •2. 3.1. Топырақтың қ±рамды бµліктері
- •2.3.2. Минералдық бөліктің құрамы
- •2. 3. 3. Гранулометриялық ќ±рамы
- •Ќарай жіктеу
- •Бақылау сұрақтары
- •2.4. Топырақтың органикалыќ бµлігі
- •2.4.1. Қарашіріндініњ т‰зілуі
- •2.4.2. Қарашіріндініњ мµлшері
- •2.4.3. Топыраќтыњ органикалыќ бµлігініњ маңызы
- •Бақылау сұрақтары
- •2.5. Топырақтың химиялыќ ќ±рамы
- •2.5.2. Топырақтағы химиялық қосылыстар
- •Бақылау сұрақтары
- •2.6 Топыраќтыњ сіњіру қабілеті
- •2.6.1. Топыраќ коллоидтары
- •Бақылау сұрақтары
- •2.7. Топырақтың түйіртпектілігі
- •2.7.1. Топыраќтыњ түйіртпектілігі жєне оныњ агрономиялық мањызы
- •2.7.2. Түйіртпектің пайда болуы және оны жақсарту жолдары
- •2.8.2. Топыраќтыњ жалпы физикалыќ жєне физикалыќ – механикалыќ ќасиеттері
- •2. 8.1. Жалпы физикалық қасиеттері
- •2.8.2. Физикалық- механикалық қасиеттері
- •Топтарѓа жіктеу (5)
- •Бақылау сұрақтары
- •2.9. Топыраќтаѓы ылѓал
- •2.9.1. Топырақтағы ылғалдың категориялары, түрлері
- •2.9.2.Топыраќтыњ ылѓалдылыќ ќасиеттері
- •2.9.3. Топыраќтаѓы ылѓалдыњ µсімдіктерге тиімділігі жєне т±раќты ылѓалдыќ кµрсеткіштері
- •2.9.4. Топыраќтыњ су режимі жєне оны реттеу жолдары
- •Бақылау сұрақтары
- •2.9. Топырақтың ауасы және жылу режимі
- •2.9.1. Топырақтың ауасының маңызы, құрамы, құбылымы
- •2.9.2.Топырақтың жылу режимі
- •Бақылау сұрақтары
- •2.10. Топырақ ерітіндісі және тотығу-тотықсыздану үрдістері
- •2.10.1. Топырақ ерітіндісінің құрамы, қасиеттері
- •2.10.2. Тотығу- тотықсыздану үрдістері
- •Бақылау сұрақтары
- •2.11. Топырақ құнарлылығы
- •2.11.2. Топырақ құнарлылығының түрлері
- •2.11.2 Топырақ құнарлылығын өндіру
- •2.11.3. Құнарлылықтың өзгеруі
- •Бақылау сұрақтары
- •3.1.Топырақ жаратылысының факторлары
- •3.1.1. Аналық тау жыныстары
- •3.1.2. Климат
- •3.1.3. Биологиялық фактор
- •3.1.4. Жер бедері. Аймақтыњ геологиялық жасы
- •3.1.5. Адамзат қоғамының әсері
- •3.2. Топырақтардың жіктелуі, географиялық таралу заңдылықтары
- •3.2.1. Топырақтарды жіктеудің принциптері, таксономиялық бірліктер
- •3.2.2. Қазақстан топырақтарын жіктеу жүйесі
- •Бақылау сұрақтары
- •3.2.2. Топырақтардың таралу заңдылықтары
- •3.2.3. Топырақ жамылғысы құрылымы
- •3.2.4. Қазақстанның топырақ-географиялық аймақтары
- •3.3. Тайгалы-орман аймағының топырақтары
- •3.3.1. Топырақ құралу жағдайлары
- •3.3.3. Шымды топырақтар
- •3.3.4. Шымды –күлгін топырақтар
- •3.4. Батпақты топырақтар
- •3.5. Жалпақ жапырақты ормандардың қоңыр топырағы
- •3.6. Орманды - дала және дала аймақтары топырақтары
- •3.6.1. Орманды-дала аймағының сұр ормандық топырағы
- •3.6.2. Орманды- дала және дала аймақтарының қара топырақтары
- •3.6.4. Қара топырақтың типшелері
- •3.8. Қуаң дала және шөл дала аймағының қара қоңыр топырақтары
- •3.7.1. Қара-қоңыр топырақтың морфологиялық белгілері және генезисі
- •3.7.2. Қара-қоңыр топырақтың классификациясы
- •3.8. Тұзданған топырақтар
- •3.8.1. Сор топырақтар
- •3.8.1. Кебір топырақтар
- •3.8.3. Шақат топырақтар
- •Бақылау сұрақтары
- •3.9. Шөл аймағының топырақтары
- •3.9.1. Қоңыр топырақтың жаратылуы және морфологиялық белгілері, қасиеттері
- •3.9.2. Тақырлар мен тақыртәріздес топырақтар
- •3.9.3. Шөл аймағы топырақтары жамылғысы құрылымы және оларды пайдалану ерекшеліктері
- •3.10. Тау етегінің шөлді –дала аймағының топырақтары
- •3.11. Ылғалды субтропика аймағының топырақтары
- •3.12. Өзен жайылмасы топырақтары
- •3.13. Таулы өлке топырақтары
- •3.13.1. Қазақстандағы Тянь-Шань және Алтай таулары топырақтары
- •13.3.2. Кавказ таулары топырақтары
- •3.13.3. Қырым және Карпат таулары топырақтары
- •3.14. Топырақ эрозиясы және олармен күресу жолдары
- •3.14.1. Қазақстанның жер қоры және оның экологиялық мәселелері
- •3.14.2. Топырақ эрозиясының түрлері және олардың зияны
- •3.14.3. Топырақтың жел және су эрозиясына шалдығу
- •3.14.4. Топырақты қорғау
- •3.14.5. Топырақ рекультивациясы
- •Бақылау сұрақтары
- •3.16. Дүние жүзі жер қоры және топырақтарының қысқаша сипаттамасы
- •3.16.1. Тропикалық белдеудің топырақ жамылғысы
- •3.16.2.Тропикалық ксерофиттті –орман және саванна аймақтары
- •3.16.3. Субтропика белдеуінің топырақтары
- •3.16.4. Суббореалды белдеудің топырақтары
- •3.16.5. Бореалдық белдеудің топырақтары
- •3.16.6. Полярлық белдеуінің топырақтары
- •Е) гумин және фульвоқышқылдар бірдей мөлшерде
2.9.2.Топыраќтыњ ылѓалдылыќ ќасиеттері
Топыраќ ќ±рамындаѓы ылѓалдыњ ќасиеттерін сипаттайтын кµрсеткіштер оныњ ылѓалдылыќ ќасиеттері болып есептелінеді. Негізгі ылѓалдылыќ ќасиеттер мыналар: топыраќтыњ су сыйымдылыѓы, су тұтқыштығы, ылѓалды кµтергіштігі, су µткізгіштігі.
Топыраќтыњ су тұтқыш ќасиеті деп, оныњ µз бойында ылѓалды тµменгі ќабаттарѓа жердіњ тартылыс к‰шініњ єсерінен аѓып кетпеуінен саќтауын айтамыз. Су тұтқыш ќасиетініњ мµлшері-топыраќтыњ су сыйымдылыѓы кµрсеткішімен баѓаланады. Топыраќтыњ су сыйымдылыѓы дегеніміз: ылѓалды сіњіріп, белгілі мµлшерде оны µз ќ±рамында сақтап т±ру ќасиеті. Ылѓалдыњ топыраќта сақталуының себептеріне байланысты, су сыйымдылыѓыныњ келесідей т‰рлері бар: максималды адсорбцияланған максималды гигроскопиялыќ, ќылт‰тікті, табиѓи жєне толыќ ылѓал сыйымдылыќ.
Максималды адсорбцияланѓан ылѓал сыйымдылық (МАС) барлыќ сорбция к‰штері арќылы сіњіріліп, топыраќ т‰йіршіктерінде сақталған ылѓал. Тыѓыз байланысќан ылѓал мµлшеріне сєйкес келеді.
Максималды гигроскопиялыќ ылѓал сыйымдылыќ (МГ)– су буымен ќаныќќан ауадан топыраќтыњ оны сіњіруініњ ењ ‰лкен шегі.
Ќылт‰тікті ылѓал сыйымдылыќ-топыраќтаѓы толыќ мµлшердегі ќылт‰тікті тірелген ылѓалдыњ кµрсеткіші. Яғни топырақтың барлық қылтүтіктері ылғалға толып және ол ыза сумен байланысқан кездегі көрсеткіші.
Топырақтағы қылтүтікті ілінген ылғалдың ең үлкен дәрежесі–топырақтың табиғи ылғал сыйымдылығын сипаттайды.
Табиѓи ылѓал сыйымдылыќ (ТЫС) топыраќтыњ механикалыќ ќ±рамына, ќ±рылымына, тыѓыздыѓына байланысты. Ауыр механикалыќ ќ±рамды, ќ±рылымы жаќсы топыраќта табиѓи су сыйымдылыѓы 30-35, ал ќ±мды топыраќта 10-15% болып келеді.
Топыраќтыњ толыќ ылѓал сыйымдылыѓы (ТОС) оныњ барлыќ ќуыстары т‰гел ылѓалмен толѓанда байќалады. Б±л ылѓал сыйымдылыѓы топыраќ салмаѓыныњ 40-45%-ін ќ±райды. Осы кµрсеткіш ±заќ уаќыт саќталѓанда ауа жетіспеушілік байќалып, топыраќтыњ экологиялыќ әрекеті нашарлайды.
Топыраќтыњ ылѓалдылыќ ќасиеттерініњ бірі - оныњ ылѓал µткізгіштігі. Т‰скен ылѓалды µзіне сіњіріп жєне астынѓы ќабаттарына оны µткізуі- топыраќтыњ ылѓал µткізгіштігі болып есептелінеді. Єуел баста топыраќ т‰скен ылѓалды µз бойына сіњіреді, яѓни ылѓал оныњ барлыќ ќуыстарын толтырады. Ал содан соњ, топыраќтыњ ылѓалды µзінен µткізуі байќалады.
Ылѓал µткізгіштік топыраќтыњ гранулометриялыќ ќ±рамына, химиялыќ ќасиеттеріне, ќ±рылымына, тыѓыздыѓына тєуелді. Гранулометриялыќ ќ±рамы ауыр саздаќ, балшыќ жєне ќ±рамында натрий иондары бар топыраќтардыњ су µткізгіштігі нашар. Ал жењіл гранулометриялыќ ќ±рамды ќ±м, ќ±мдаќ жєне ќ±рылымы бар, тыѓыздалмаѓан топыраќтардыњ, ылѓал µткізгіштігі жаќсы болып келеді.
Топыраќтыњ ылѓал µткізгіштігі 1 шаршы ауданы бар алањнан судыњ баѓанасы 5см, ал оныњ температурасы 100С болѓанда, 1 саѓатта топыраќтан µтетін су мµлшерімен µлшенеді. Н.А.Качинскийдіњ ылѓал µткізгіштілікті баѓалауы келесідей:
Ылѓал µткізгіштілік, Баѓалау
мм 1 саѓатта
1000-нан жоѓары…..................................ќ±лама
1000-500 - ................................................артыќ, µте жоѓары
500-100 ....................................................µте жаќсы
100 –70 ....................................................жаќсы
70-30.........................................................ќанаѓаттандырарлыќ
30- дан тµмен...........................................нашар
Ылѓал µткізгіштілік нашар болѓанда топыраќ бетінде т‰скен ылѓал µтпей жиналып, ылди бойымен аѓып, топыраќтыњ су эрозиясына шалдыѓуына ыќпал жасайды. Ал су µткізгіштігі µте мол болѓанда µсімдік тамырлары таралатын топыраќтыњ ќабатында ылѓал аз т±раќтап, оныњ тапшылыѓы байќалады жєне ылѓалдыњ топыраќтыњ астынѓы ќабаттарына, тіпті жер асты суларына дейін жетіп, ысырап болуы м‰мкін.
Топыраќтыњ ылѓал көтеру кµрсеткіші-ќылт‰тік к‰штері арќылы астынѓы ќабаттардан жоѓары ќарай ылѓалды кµтеруін сипаттайды.
Жер асты (ыза) судыњ дењгейінен ќылт‰тік к‰ші арќылы ќ±мды топыраќ ылѓалды 0,5-0,7 м-ге, ал саздаќ –3-6 метрге кµтеруі м‰мкін.
Гранулометриялыќ ќ±рамы балшыќ топыраќтыњ ылѓал кµтеруі саздаќќа ќараѓанда тµмендеу болады. ¤йткені балшыќ топыраќтардыњ ќылт‰тіктері µте нєзік болѓандыќтан оныњ ішінде жылжымайтын берік байланысќан ылѓалдан «тыѓындар» болып, ылғал аса жоѓары кµтеріле алмайды.