2.4.2. Қарашіріндініњ мµлшері

Топыраќтаѓы ќарашіріндініњ морфологиялыќ белгілерін, жалпы ќорын, ќасиеттерін, оныњ ќ±ралуыныњ, µзгерістерініњ, топыраќтыњ тік кескінінде жылжуыныњ ерекшеліктерін айќындайтын кµрсеткіштер жиынтыѓын топыраќ ќарашіріндісініњ күйінің сипаттамасы (гумусное состояние почв) деп атауѓа болады. Л.А.Гришина, Д.С.Орлов (1977) топыраќ ќарашіріндісініњ сипаттамасыныњ кµрсеткіштерін ж‰йеге келтіріп ±сынды. Осы кµрсеткіштердіњ негізгілері 14-кестеде келтірілген.

14 – кесте. Ќарашіріндініњ сипаттамасыныњ (күйінің)

негізгі кµрсеткіштері

Белгілер	Белгініњ дєрежесі	Дєреженіњ кµрсеткіші мµлшері
Ќарашірінді мµлшері %	¤те мол	>10
	Мол	6-10
	Орташа	4-6
	Аз	2-4
	¤те аз	< 2
Топыраќтыњ 0-20 см ќабатындаѓы ќарашірінді ќоры, т/га	¤те мол	> 200
	Мол	150-200
	Орташа	100-150
	Аз	50-100
	¤те аз	<50
Топыраќтыњ 0-100 см ќабатындаѓы ќарашірінді ќоры, т/га	¤те мол	>600
	Мол	400-600
	Орташа	200-400
	Аз	100-200
	¤те аз	<100
Топыраќтыњ тік кескінінде ќарашіріндініњ таралу ерекшелігі	К‰рт кемиді
	Біртіндеп кемиді
	Бірќалыпты таралѓан
	Біртіндеп ±лѓаяды
	Екі ќабатты
Азотпен ќаныѓуы, С : N	Өте мол	< 5
	Мол	5-8
	Орташа	8-11
	Тµмен	11-14
	¤те тµмен	> 14
Ќарашіріндініњ типі, Сгќ : Сфќ	Гуматты	> 2
	Фульватты- гуматты	1-2
	Гуматты –фульватты	0,5-1
	Фульватты	< 0,5
Топыраќтыњ биологиялыќ белсенділігі (тыныстануы), кг/га 1 саѓатта	Жоѓары	>10
	Орташа	5-10
	Тµмен	< 5

Топыраќтыњ ‰стіњгі ќабатында ќарашірінді мµлшері 0,5–1 пайыздан 10-12 пайызѓа шейін, кейде одан да мол болады. Оныњ мµлшері, ќ±рамы жєне басќадай сипаттамалары топыраќтыњ типіне, «мєдениеттенуіне» байланысты µзгереді.

Ќазаќстанныњ солт‰стік µњірінде кездесетін негізгі топыраќ типтеріндегі ќарашірінді мөлшері және қорының көлемі әр түрлі (15-кесте).

Кєдімгі ќара топыраќтыњ ‰стіњгі ќабатында ќарашірінді 6-9% болады, ал жыртылып егістікте ќолданылѓан алќаптарда ол 25-30%-ға кемиді. Топыраќтыњ астынѓы ќабаттарында оныњ мµлшері к‰рт азайып кетеді. Топыраќтыњ 1м ќабатында ќарашіріндініњ ќоры єр гектарда 450-500 тонна шамасында болады.

15-кесте. Ќазаќстанныњ солт‰стік µњірінде таралѓан топыраќтардаѓы ќарашірінді мµлшері (20)

Топыраќ типі, типшесі	Топыраќ ќабаты,см	Ќарашірінді мµлшері,%	Топыраќ ќабаты,см	Ќарашірінді ќоры, т/га
Кєдімгі ќара топыраќ	0-20	9,80	0-20	212
	20-50	4,90	0-50	393
	50-100	1,90	0-100	527
Оњт‰стік ќара топырақ	0-20	4,83	0-20	100
	20-50	2,71	0-50	198
	50-100	2,25	0-100	355
К‰њгірт ќара-ќоњыр топыраќ	0-20	3,71	0-20	79
	20-50	2,22	0-50	168
	50-100	1,46	0-100	277
Наѓыз ќара-ќоњыр топыраќ (механикалыќ ќ±рамы ќ±мдаќ)	0-20	1,72	0-20	49
	20-50	1,16	0-50	102
	50-100	0,76	0-100	162

Осы топыраќтыњ азотпен ќаныѓуы (кµміртегініњ азотќа ќатынасы) 10-12, гумин ќышќылдары кµміртегініњ, фульво ќышќылдар кµміртегіне ќатынасы (С_Гқ:С_Фқ) 2,0-2,5 болып келеді (гуматты тип). Оњт‰стік ќара топырақтың ‰стіњгі ќабатында ќарашірінді мµлшері 5-6% болады. Келесі ќабатта оныњ мµлшері к‰рт тµмендейді. Осы топыраќ 1м ќабатындаѓы ќарашірінді ќоры 300- 350 т/га болады. Ќарашіріндініњ типі фульватты- гуматты (С_гқ:С _фќ–1,5 –2,0).

Ќара-ќоњыр топыраќ типінде ќарашірінді мµлшері кеми т‰седі. К‰њгірт ќара ќоњыр топыраќта ќарашірінді шамамен 3,5-3,7% болады, ал 1м топыраќ ќабатындаѓы ќарашірінді ќоры мµлшері 250-280 т/га. Ќарашіріндініњ типі фульватты-гуматты (С_тќ: С_фќ= 1,2-1,6) болып келеді.

Жењіл механикалыќ ќ±рамды наѓыз ќара ќоњыр топыраќта ќарашірінді мµлшері аз. Оныњ ‰стіњгі ќабатында ќарашірінді мµлшері 1,5-1,7%, ал оныњ 1метр ќабатында ќарашірінді ќоры мµлшері 150-160 т/га болады.

Топыраќты игеріп егістік жерге айналдырѓанда, оныњ ќ±рамына т‰сетін органикалыќ заттар мµлшері жєне оныњ ќ±былыстары µзгереді. Топыраќтан т±раќты т‰рде кµміртегі, азот жєне басќада элементтер µніммен шыѓындалады. Тыњ жермен салыстырѓанда егістік жерде топыраќќа органикалыќ заттардыњ т‰суі 5-6 есе кемиді, сонымен бірге минералдану ќ±былысы артады. Осы себептер єсерінен топыраќта ќарашірінді мµлшері кемиді. Ќостанай облысыныњ ќара топыраѓын 20-25 жыл егістікте ќолданѓанда бастапќы мµлшерімен салыстырғанда ондағы қарашірінді 13,2-17%-ға кеміген, ал Солт‰стік Ќазаќстан µњіріндегі оњт‰стік ќара топыраќта жєне к‰њгірт ќара-ќоњыр топыраќта кейінгі 40-50 жыл ішінде орташа есеппен ќарашірінді мµлшері 10-25 %-ға кей жерлерде 30-35%-ға дейін кеміген (М.Рубинштейн ж.б, 1990). Осыѓан байланысты µсімдіктерге тиімді топыраќтаѓы азот мµлшері кеміп, оныњ ылѓалдылыќ жєне физикалыќ ќасиеттері нашарлайды.

Оњт‰стік ќара топыраѓын парлы дєнді даќылды ауыспалы егіс ж‰йесінде пайдаланѓанда бірінші он жылдыќ ішінде ќарашірінді мµлшері, оныњ ‰стіњгі µњделетін ќабатында жыл сайын 1 тоннаѓа, ал екінші он жылдыќ ішінде жыл сайын – 0,5 ‰шінші он жылдыќ ішінде –0,4 ал одан кейін жылына 0,3 тоннаѓа кеміп отырѓан (В.И.Кирюшин ж.б, 1993).

Ќазаќстан топыраќтарын ауыл шаруашылыѓында ќолданѓанда ќарашіріндініњ оњ балансы (тепе-тењдігі) кµп жылдыќ шµп егілген танаптарда ќалыптасады. Ал дєнді даќылдар жєне отамалы даќылдар егілген танаптарда, егер органикалыќ тыњайтќыштар ќолданылмаса, топыраќта ќарашіріндініњ теріс балансы ќалыптасады (Ш.Т.Тайжанов, Т.К.Атикеева, 1991, 1994, А.К.К‰рішбаев, 1997). Яѓни топыраќтаѓы ќарашіріндініњ кемуіне жаѓдай туады. Сондыќтан топыраќтаѓы ќарашіріндініњ мµлшерініњ молая т‰суі ‰шін оныњ оњ балансын ќалыптастыру жолдары ж‰зеге асырылуы тиіс. Ол ‰шін егістік жер топыраѓына органикалыќ тыњайтќыштарды-кµњді, сабанды, жасыл тыњайтќышты, кµл шµгіндісін ќолдану ќажет. Ауыспалы дєнді–даќыл егіс ж‰йесіне кµпжылдыќ шµп танабын ќосу да топыраќтыњ ќарашірінді балансын жаќсартады.

Топыраќќа сіњірілген бір тонна кµњнен 0,100 сабаннан- 0,200 ќ±с сањѓырыѓынан- 0,140 тонна ќарашірінді т‰зілуі м‰мкін (16-кесте). Қарашіріндінің топыраққа түзілуі гумификация мен минерализация үрдістеріне тікелей байланысты. Ал ол өз кезегі бойынша топырақтардың аймақтың орналасу заңдылығына алып келеді.

16-кесте. Органикалыќ тыњайтќыштардан ќарашірінді

т‰зілу м‰мкіндігі (10)

Р/с	Органикалыќ тыњайтќыштар	1т тыњайтќыштан ќарашіріндініњ т‰зілуі м‰мкіндігі, т
1.	Кµњ	0,100
2.	Тµсенішсіз жартылай с±йыќ, ылѓалдылыѓы 92%-тен аспайтын ќи	0,050
3.	Тµсенішсіз с±йыќ, ылѓалдыѓы 93-97% ќөң	0,025
4.	Ќ±с сањѓырыѓы	0,140
5.	Шымтезек пен кµњ ќоспасы	0,150
6.	Шымтезек пен к±с сањѓырыѓы ќоспасы	0,200
7.	Сабан	0,200
8.	Кµл шµгіндісі (сапропель)	0,025
9.	Жасыл тыњайтќыш	0,070