- •1.1.1. Геология ғылымының дамуының қысқаша тарихы
- •1.2. Жердің пайда болуы, құрылысы мен құрамы.
- •1.2.1. Әлемдік кеңістікте Жердің және Күн жүйесінің орны.
- •1.2. 2. Космогендік гипотезалар
- •1.2.3. Жердің пішіні, физикалық қасиеттері және химиялық құрамы
- •Магнитті еңкейю магнитті стрелканың көкжиекке еңкею бұрышы. Картада бірдей септелулерді жалғастыратын сызықтарды изогон дейді, бірдей еңкеюлерді жалғастыратын нүктелерді изоклин деп атайды
- •1.3 Жердің сыртқы және ішкі қабаттарының құрамы
- •1.3.1. Жердің сыртқы қабаттары
- •1.3.2. Жердің ішкі қабаттары
- •1.4 Минералдар туралы ілім
- •1.4.1. Минералдар және олардың топырақ түзілуіндегі маңызы
- •Туынды (экзогенді) минералдар - жер бетінде, атмосферамен, биосферамен және гидросферамен әрекеттесіп, көбінесе бастапқы минералдардың бұзылуынан пайда болады.
- •1.4.2.Заттардың кристаллдық және аморфты құрылымы
- •1.4.3. Минералдардың физикалық қасиеттері
- •1.4.5. Минералдардың негізгі класстарын сипаттау
- •1.5. Тау жыныстары.
- •1.5.1. Магмалық тау жыныстары
- •1.5. 2. Шөгінді тау жыныстары
- •1.5.3. Метаморфты тау жыныстары.
- •1.6. Геологиялық құбылыстар
- •1.6.1 Жер қабығының негізгі геологиялық құрылымы мен оның ерекшелігі
- •1.6.2. Геотектоникалық гипотезалар
- •1.6. 3. Эндогенді және экзогенді үрдістер
- •1.6.4. Эндогенді үрдістер
- •1.6.5. Экзогенді үрдістер
- •1.7. Жер шарының геологиялық тарихы
- •1.7.1. Тау жыныстарының абсолютты жасы
- •1.7.2. Тау жыныстарының салыстырмалы жасы
- •1.7.3. Геохронологиялық шкала
- •1.7.4. Төрттік кезеңдегі жер қабығының даму ерекшеліктері
- •1.7.5. Геоморфология туралы негізгі мәліметтер
- •1.7. 6. Геологиялық карта.
- •3.15. Топырақтарды агроөндісітік топтарға бөлу және бонитировкалау
- •3.15.1.Топырақтарды агроөндiрiстiк топтарға бөлу
- •3.15.2. Топырақ бонитировкасы
- •2.1.Топырақтану пәні жєне оныњ міндеттері
- •2.1.1.Топырақ ерекше табиғи дене
- •2.1.2. Топырақтың табиғаттағы орны мен маңызы
- •2.1.3.Топырақтың адам өміріндегі алатын орны
- •2.1.4. Топырақтың экологиялық қызметі
- •2.1.5. Топырақтанудың басқа ғылымдармен байланысы, оның басты ғылыми салалары, зерттеу әдістемелері
- •2.1.6. Топырақтану ғылымының даму тарихы
- •Қазақстан топырақтарын зерттеу тарихына қысқаша шолу
- •2.2.1. Топырақ құралу үрдістері
- •2.2.2. Топырақтың морфологиялық белгілері
- •2. 3. Топырақтың минералды бөлігі
- •2. 3.1. Топырақтың қ±рамды бµліктері
- •2.3.2. Минералдық бөліктің құрамы
- •2. 3. 3. Гранулометриялық ќ±рамы
- •Ќарай жіктеу
- •Бақылау сұрақтары
- •2.4. Топырақтың органикалыќ бµлігі
- •2.4.1. Қарашіріндініњ т‰зілуі
- •2.4.2. Қарашіріндініњ мµлшері
- •2.4.3. Топыраќтыњ органикалыќ бµлігініњ маңызы
- •Бақылау сұрақтары
- •2.5. Топырақтың химиялыќ ќ±рамы
- •2.5.2. Топырақтағы химиялық қосылыстар
- •Бақылау сұрақтары
- •2.6 Топыраќтыњ сіњіру қабілеті
- •2.6.1. Топыраќ коллоидтары
- •Бақылау сұрақтары
- •2.7. Топырақтың түйіртпектілігі
- •2.7.1. Топыраќтыњ түйіртпектілігі жєне оныњ агрономиялық мањызы
- •2.7.2. Түйіртпектің пайда болуы және оны жақсарту жолдары
- •2.8.2. Топыраќтыњ жалпы физикалыќ жєне физикалыќ – механикалыќ ќасиеттері
- •2. 8.1. Жалпы физикалық қасиеттері
- •2.8.2. Физикалық- механикалық қасиеттері
- •Топтарѓа жіктеу (5)
- •Бақылау сұрақтары
- •2.9. Топыраќтаѓы ылѓал
- •2.9.1. Топырақтағы ылғалдың категориялары, түрлері
- •2.9.2.Топыраќтыњ ылѓалдылыќ ќасиеттері
- •2.9.3. Топыраќтаѓы ылѓалдыњ µсімдіктерге тиімділігі жєне т±раќты ылѓалдыќ кµрсеткіштері
- •2.9.4. Топыраќтыњ су режимі жєне оны реттеу жолдары
- •Бақылау сұрақтары
- •2.9. Топырақтың ауасы және жылу режимі
- •2.9.1. Топырақтың ауасының маңызы, құрамы, құбылымы
- •2.9.2.Топырақтың жылу режимі
- •Бақылау сұрақтары
- •2.10. Топырақ ерітіндісі және тотығу-тотықсыздану үрдістері
- •2.10.1. Топырақ ерітіндісінің құрамы, қасиеттері
- •2.10.2. Тотығу- тотықсыздану үрдістері
- •Бақылау сұрақтары
- •2.11. Топырақ құнарлылығы
- •2.11.2. Топырақ құнарлылығының түрлері
- •2.11.2 Топырақ құнарлылығын өндіру
- •2.11.3. Құнарлылықтың өзгеруі
- •Бақылау сұрақтары
- •3.1.Топырақ жаратылысының факторлары
- •3.1.1. Аналық тау жыныстары
- •3.1.2. Климат
- •3.1.3. Биологиялық фактор
- •3.1.4. Жер бедері. Аймақтыњ геологиялық жасы
- •3.1.5. Адамзат қоғамының әсері
- •3.2. Топырақтардың жіктелуі, географиялық таралу заңдылықтары
- •3.2.1. Топырақтарды жіктеудің принциптері, таксономиялық бірліктер
- •3.2.2. Қазақстан топырақтарын жіктеу жүйесі
- •Бақылау сұрақтары
- •3.2.2. Топырақтардың таралу заңдылықтары
- •3.2.3. Топырақ жамылғысы құрылымы
- •3.2.4. Қазақстанның топырақ-географиялық аймақтары
- •3.3. Тайгалы-орман аймағының топырақтары
- •3.3.1. Топырақ құралу жағдайлары
- •3.3.3. Шымды топырақтар
- •3.3.4. Шымды –күлгін топырақтар
- •3.4. Батпақты топырақтар
- •3.5. Жалпақ жапырақты ормандардың қоңыр топырағы
- •3.6. Орманды - дала және дала аймақтары топырақтары
- •3.6.1. Орманды-дала аймағының сұр ормандық топырағы
- •3.6.2. Орманды- дала және дала аймақтарының қара топырақтары
- •3.6.4. Қара топырақтың типшелері
- •3.8. Қуаң дала және шөл дала аймағының қара қоңыр топырақтары
- •3.7.1. Қара-қоңыр топырақтың морфологиялық белгілері және генезисі
- •3.7.2. Қара-қоңыр топырақтың классификациясы
- •3.8. Тұзданған топырақтар
- •3.8.1. Сор топырақтар
- •3.8.1. Кебір топырақтар
- •3.8.3. Шақат топырақтар
- •Бақылау сұрақтары
- •3.9. Шөл аймағының топырақтары
- •3.9.1. Қоңыр топырақтың жаратылуы және морфологиялық белгілері, қасиеттері
- •3.9.2. Тақырлар мен тақыртәріздес топырақтар
- •3.9.3. Шөл аймағы топырақтары жамылғысы құрылымы және оларды пайдалану ерекшеліктері
- •3.10. Тау етегінің шөлді –дала аймағының топырақтары
- •3.11. Ылғалды субтропика аймағының топырақтары
- •3.12. Өзен жайылмасы топырақтары
- •3.13. Таулы өлке топырақтары
- •3.13.1. Қазақстандағы Тянь-Шань және Алтай таулары топырақтары
- •13.3.2. Кавказ таулары топырақтары
- •3.13.3. Қырым және Карпат таулары топырақтары
- •3.14. Топырақ эрозиясы және олармен күресу жолдары
- •3.14.1. Қазақстанның жер қоры және оның экологиялық мәселелері
- •3.14.2. Топырақ эрозиясының түрлері және олардың зияны
- •3.14.3. Топырақтың жел және су эрозиясына шалдығу
- •3.14.4. Топырақты қорғау
- •3.14.5. Топырақ рекультивациясы
- •Бақылау сұрақтары
- •3.16. Дүние жүзі жер қоры және топырақтарының қысқаша сипаттамасы
- •3.16.1. Тропикалық белдеудің топырақ жамылғысы
- •3.16.2.Тропикалық ксерофиттті –орман және саванна аймақтары
- •3.16.3. Субтропика белдеуінің топырақтары
- •3.16.4. Суббореалды белдеудің топырақтары
- •3.16.5. Бореалдық белдеудің топырақтары
- •3.16.6. Полярлық белдеуінің топырақтары
- •Е) гумин және фульвоқышқылдар бірдей мөлшерде
Бақылау сұрақтары
Топырақ коллоидтарына қандай көлемдегі бөлшектер жатады және олар топырақ салмағының қанша пайызын құрайды?
Коллоид бөлшектерінің негізгі қасиеттері қандай?
Коллоид бөлшектерінің топырақтағы маңызын атап көрсетіңіз.
Коллоидтардың құрылысын, құрамын сипаттап беріңіз.
Топырақтың сіңіру қабілетінің экологиялық маңызын сипаттаңыз.
Топырақтың сіңіру қабілетін зерттеген ғалымдарды атаңыз.
Топырақтың сіңіру қабілеттерінің түрлерін атаңыз. Оларға анықтама беріңіз.
Топырақтың сіңіру кешені (ТСК), алмасуға жарамды катиондар (АЖК) және алмаспалы сіңген негіздер қосындысы деген көрсеткіштерге анықтама беріңіз.
Топырақ құрамында алмаспалы сіңген катиондар құрамы басты топырақ типтерінде қандай және олар өсімдіктердің өніп-өсуіне, топырақтың қасиеттеріне қалай әсер етеді? Мысалдар келтіріңіз.
2.7. Топырақтың түйіртпектілігі
2.7.1. Топыраќтыњ түйіртпектілігі жєне оныњ агрономиялық мањызы
Топыраќтыњ түйіртпектігі деп оныњ ќ±рамындаѓы пішіндері жєне ірілігі єр т‰рлі болып келетін т‰йіршіктер жиынтыѓын айтамыз.
Топыраќтыњ түйіртпегі оныњ морфологиялыќ белгісі ретінде ќаралады. Сонымен бірге ол экологиялыќ жєне агрономиялыќ ќырынан да ќаралынып сарапталынады.
В.В.Докучаев, єсіресе П.А.Костычев топыраќтыњ түйіртпектілігінің коагуляция егіншіліктегі мањызын айќындаѓан болатын. Ал В.Р.Вильямс ењбектерінде түйіртпектіктің топыраќ ќ±нарлыѓын ќалыптастырудаѓы мањызы терењ ашылып кµрсетілді. Кейінгі жылдары түйіртпек т‰зілуі жєне мањызы жµнінде аса баѓалы зерттеулерді орыс жєне шетел ѓалымдары Н.А.Качинский, Н.И.Саввинов, П.В.Вершинин, А.Ф.Тюлин, Д.В.Хан, Э.Рассел ж.т.б. ж‰ргізді.
Топыраќ түйіртпегі оныњ т‰йіршіктерініњ кµлеміне ќарай 4 топќа бµлінеді.
-Тоњ кесекті түйіртпек. Т‰йіршіктерініњ кµлемі 10мм – ден ‰лкен
-Макротүйіртпек. Т‰йіршіктерініњ кµлемі 0,25-10мм.
-Ірі микротүйіртпек. Т‰йіршіктері 0,01-0,25мм.
-Майда микротүйіртпек. Т‰йіршіктері 0,01мм-ден ±саќ.
Түйіртпек сапасы оныњ кµлемімен, кеуектілігімен, механикалыќ беріктігімен жєне ылѓалѓа тµзімділігімен аныќталады. Бµлшектерініњ кµлемі 0,25-10мм болып келетін, кеуектілігі 45%-тен жоѓары, механикалыќ єсерге жєне ылѓалѓа тµзімді макротүйіртпектер экологиялыќ, агрономиялық жаѓынан баѓалы болып саналады.
Топыраќ түйіртпегінің механикалыќ беріктігі, ылѓалѓа тµзімділігі оны халыќ шаруашылыѓында бірнеше ќабат µњдегенде жєне жауын-шашынныњ, судыњ єсерінен б±зылмай аѓзалар ‰шін топыраќтыњ ќолайлы жайѓасуын ќамтамасыз етеді. Ал осы ќасиеттері нашар болѓан жаѓдайда б±л топыраќтыњ т‰йіршіктері тез б‰лініп, ‰гіліп түйіртпектігін жоѓалтады. Су жєне жел эрозиясына тез шалдыѓады, ќ±рѓаѓанда бетінде ќабыршаќ пайда болады, тыѓыздыѓы артады жєне басќа да ќасиеттері нашарлайды.
Түйіртпектің агрономиялық мањызы топыраќтыњ келесідей басты ќасиеттері мен режимдеріне оњ ыќпал тигізуі арќылы сипатталады:
- физикалыќ ќасиеттеріне (тыѓыздылыѓына, кеуектілігіне);
-ылѓалдылыќ, ауа, жылу, тотыѓу–тотыќсыздану, микробиологиялыќ жєне ќоректік заттар режимдеріне;
-физикалыќ-механикалыќ ќасиеттеріне (беріктігіне, сыбаѓалы кедергісіне);
-эрозияѓа тµзімділігіне.
Түйіртпектігі жаќсы топыраќта ќылт‰тікті жєне ќылт‰тікті емес кеуек ќуыстар ‰йлесімді болып келеді. Сондыќтан б±л топыраќ т‰скен жауын-шашынды жаќсы сіњіреді жєне оныњ ауаѓа булануы да шамадан тыс болмайды. Сонымен бірге топыраќтаѓы ауа мµлшеріде ќолайлы болады. Ал егер топыраќ түйіртпектігі нашар болса, оныњ тыѓыздыѓы артады, ќылт‰тікті ќуыстар молаяды, ауа мµлшері кемиді. Сондыќтан осындай топыраќтарѓа жауын-шашын ылѓалыныњ сіњуі тежеліп, ол топыраќ бетінде жиналып оны ылдый бойында шайып су эрозиясына ±шыратады, ал топыраќтыњ астынѓы ќабаттары ќ±рѓаќ к‰йінде ќалады. Тыѓыз топыраќта ќылт‰тік арќылы ауаѓа оныњ бойындаѓы ылѓал тоќтаусыз буланып ысырап болады. Кµрсетілген ќолайсыз жаѓдайлар єсерінен топыраќта µсімдік тамырларыныњ таралуына, микроаѓзалармен жєндіктердіњ дамуына ќолайсыз жаѓдайлар туады.
Топыраќтаѓы т‰йіршіктер кµлемініњ ќолайлы мµлшері аймаќтыњ ерекшеліктеріне байланысты. Егер аймаќта жауын–шашын, ылѓал мол т‰сетін болса макротүйіртпек ішіндегі ірі бµлшектері (10-5мм) мол болѓанда топыраќтыњ ауа жєне ылѓалдылыќ ќасиеттері жаќсарады. Ал ќ±рѓаќшылыќ аймаќта (жауын-шашын аз, булану мол) макротүйіртпек майдалау бµлшектері (1–2,0мм) молыраќ болѓанда осы ќасиеттер жаќсарады.
Ќазаќстандыќ ѓалымдар топыраќтыњ жел эрозиясына тµзімділігі жаќсы болуы ‰шін оныњ ‰стіњгі ќабатында кµлемі 1мм– ден ‰лкен т‰йіршіктердіњ мµлшері 50% - дан мол болуы керек екенін аныќтады (А.И.Бараев,1975).