- •1.1.1. Геология ғылымының дамуының қысқаша тарихы
- •1.2. Жердің пайда болуы, құрылысы мен құрамы.
- •1.2.1. Әлемдік кеңістікте Жердің және Күн жүйесінің орны.
- •1.2. 2. Космогендік гипотезалар
- •1.2.3. Жердің пішіні, физикалық қасиеттері және химиялық құрамы
- •Магнитті еңкейю магнитті стрелканың көкжиекке еңкею бұрышы. Картада бірдей септелулерді жалғастыратын сызықтарды изогон дейді, бірдей еңкеюлерді жалғастыратын нүктелерді изоклин деп атайды
- •1.3 Жердің сыртқы және ішкі қабаттарының құрамы
- •1.3.1. Жердің сыртқы қабаттары
- •1.3.2. Жердің ішкі қабаттары
- •1.4 Минералдар туралы ілім
- •1.4.1. Минералдар және олардың топырақ түзілуіндегі маңызы
- •Туынды (экзогенді) минералдар - жер бетінде, атмосферамен, биосферамен және гидросферамен әрекеттесіп, көбінесе бастапқы минералдардың бұзылуынан пайда болады.
- •1.4.2.Заттардың кристаллдық және аморфты құрылымы
- •1.4.3. Минералдардың физикалық қасиеттері
- •1.4.5. Минералдардың негізгі класстарын сипаттау
- •1.5. Тау жыныстары.
- •1.5.1. Магмалық тау жыныстары
- •1.5. 2. Шөгінді тау жыныстары
- •1.5.3. Метаморфты тау жыныстары.
- •1.6. Геологиялық құбылыстар
- •1.6.1 Жер қабығының негізгі геологиялық құрылымы мен оның ерекшелігі
- •1.6.2. Геотектоникалық гипотезалар
- •1.6. 3. Эндогенді және экзогенді үрдістер
- •1.6.4. Эндогенді үрдістер
- •1.6.5. Экзогенді үрдістер
- •1.7. Жер шарының геологиялық тарихы
- •1.7.1. Тау жыныстарының абсолютты жасы
- •1.7.2. Тау жыныстарының салыстырмалы жасы
- •1.7.3. Геохронологиялық шкала
- •1.7.4. Төрттік кезеңдегі жер қабығының даму ерекшеліктері
- •1.7.5. Геоморфология туралы негізгі мәліметтер
- •1.7. 6. Геологиялық карта.
- •3.15. Топырақтарды агроөндісітік топтарға бөлу және бонитировкалау
- •3.15.1.Топырақтарды агроөндiрiстiк топтарға бөлу
- •3.15.2. Топырақ бонитировкасы
- •2.1.Топырақтану пәні жєне оныњ міндеттері
- •2.1.1.Топырақ ерекше табиғи дене
- •2.1.2. Топырақтың табиғаттағы орны мен маңызы
- •2.1.3.Топырақтың адам өміріндегі алатын орны
- •2.1.4. Топырақтың экологиялық қызметі
- •2.1.5. Топырақтанудың басқа ғылымдармен байланысы, оның басты ғылыми салалары, зерттеу әдістемелері
- •2.1.6. Топырақтану ғылымының даму тарихы
- •Қазақстан топырақтарын зерттеу тарихына қысқаша шолу
- •2.2.1. Топырақ құралу үрдістері
- •2.2.2. Топырақтың морфологиялық белгілері
- •2. 3. Топырақтың минералды бөлігі
- •2. 3.1. Топырақтың қ±рамды бµліктері
- •2.3.2. Минералдық бөліктің құрамы
- •2. 3. 3. Гранулометриялық ќ±рамы
- •Ќарай жіктеу
- •Бақылау сұрақтары
- •2.4. Топырақтың органикалыќ бµлігі
- •2.4.1. Қарашіріндініњ т‰зілуі
- •2.4.2. Қарашіріндініњ мµлшері
- •2.4.3. Топыраќтыњ органикалыќ бµлігініњ маңызы
- •Бақылау сұрақтары
- •2.5. Топырақтың химиялыќ ќ±рамы
- •2.5.2. Топырақтағы химиялық қосылыстар
- •Бақылау сұрақтары
- •2.6 Топыраќтыњ сіњіру қабілеті
- •2.6.1. Топыраќ коллоидтары
- •Бақылау сұрақтары
- •2.7. Топырақтың түйіртпектілігі
- •2.7.1. Топыраќтыњ түйіртпектілігі жєне оныњ агрономиялық мањызы
- •2.7.2. Түйіртпектің пайда болуы және оны жақсарту жолдары
- •2.8.2. Топыраќтыњ жалпы физикалыќ жєне физикалыќ – механикалыќ ќасиеттері
- •2. 8.1. Жалпы физикалық қасиеттері
- •2.8.2. Физикалық- механикалық қасиеттері
- •Топтарѓа жіктеу (5)
- •Бақылау сұрақтары
- •2.9. Топыраќтаѓы ылѓал
- •2.9.1. Топырақтағы ылғалдың категориялары, түрлері
- •2.9.2.Топыраќтыњ ылѓалдылыќ ќасиеттері
- •2.9.3. Топыраќтаѓы ылѓалдыњ µсімдіктерге тиімділігі жєне т±раќты ылѓалдыќ кµрсеткіштері
- •2.9.4. Топыраќтыњ су режимі жєне оны реттеу жолдары
- •Бақылау сұрақтары
- •2.9. Топырақтың ауасы және жылу режимі
- •2.9.1. Топырақтың ауасының маңызы, құрамы, құбылымы
- •2.9.2.Топырақтың жылу режимі
- •Бақылау сұрақтары
- •2.10. Топырақ ерітіндісі және тотығу-тотықсыздану үрдістері
- •2.10.1. Топырақ ерітіндісінің құрамы, қасиеттері
- •2.10.2. Тотығу- тотықсыздану үрдістері
- •Бақылау сұрақтары
- •2.11. Топырақ құнарлылығы
- •2.11.2. Топырақ құнарлылығының түрлері
- •2.11.2 Топырақ құнарлылығын өндіру
- •2.11.3. Құнарлылықтың өзгеруі
- •Бақылау сұрақтары
- •3.1.Топырақ жаратылысының факторлары
- •3.1.1. Аналық тау жыныстары
- •3.1.2. Климат
- •3.1.3. Биологиялық фактор
- •3.1.4. Жер бедері. Аймақтыњ геологиялық жасы
- •3.1.5. Адамзат қоғамының әсері
- •3.2. Топырақтардың жіктелуі, географиялық таралу заңдылықтары
- •3.2.1. Топырақтарды жіктеудің принциптері, таксономиялық бірліктер
- •3.2.2. Қазақстан топырақтарын жіктеу жүйесі
- •Бақылау сұрақтары
- •3.2.2. Топырақтардың таралу заңдылықтары
- •3.2.3. Топырақ жамылғысы құрылымы
- •3.2.4. Қазақстанның топырақ-географиялық аймақтары
- •3.3. Тайгалы-орман аймағының топырақтары
- •3.3.1. Топырақ құралу жағдайлары
- •3.3.3. Шымды топырақтар
- •3.3.4. Шымды –күлгін топырақтар
- •3.4. Батпақты топырақтар
- •3.5. Жалпақ жапырақты ормандардың қоңыр топырағы
- •3.6. Орманды - дала және дала аймақтары топырақтары
- •3.6.1. Орманды-дала аймағының сұр ормандық топырағы
- •3.6.2. Орманды- дала және дала аймақтарының қара топырақтары
- •3.6.4. Қара топырақтың типшелері
- •3.8. Қуаң дала және шөл дала аймағының қара қоңыр топырақтары
- •3.7.1. Қара-қоңыр топырақтың морфологиялық белгілері және генезисі
- •3.7.2. Қара-қоңыр топырақтың классификациясы
- •3.8. Тұзданған топырақтар
- •3.8.1. Сор топырақтар
- •3.8.1. Кебір топырақтар
- •3.8.3. Шақат топырақтар
- •Бақылау сұрақтары
- •3.9. Шөл аймағының топырақтары
- •3.9.1. Қоңыр топырақтың жаратылуы және морфологиялық белгілері, қасиеттері
- •3.9.2. Тақырлар мен тақыртәріздес топырақтар
- •3.9.3. Шөл аймағы топырақтары жамылғысы құрылымы және оларды пайдалану ерекшеліктері
- •3.10. Тау етегінің шөлді –дала аймағының топырақтары
- •3.11. Ылғалды субтропика аймағының топырақтары
- •3.12. Өзен жайылмасы топырақтары
- •3.13. Таулы өлке топырақтары
- •3.13.1. Қазақстандағы Тянь-Шань және Алтай таулары топырақтары
- •13.3.2. Кавказ таулары топырақтары
- •3.13.3. Қырым және Карпат таулары топырақтары
- •3.14. Топырақ эрозиясы және олармен күресу жолдары
- •3.14.1. Қазақстанның жер қоры және оның экологиялық мәселелері
- •3.14.2. Топырақ эрозиясының түрлері және олардың зияны
- •3.14.3. Топырақтың жел және су эрозиясына шалдығу
- •3.14.4. Топырақты қорғау
- •3.14.5. Топырақ рекультивациясы
- •Бақылау сұрақтары
- •3.16. Дүние жүзі жер қоры және топырақтарының қысқаша сипаттамасы
- •3.16.1. Тропикалық белдеудің топырақ жамылғысы
- •3.16.2.Тропикалық ксерофиттті –орман және саванна аймақтары
- •3.16.3. Субтропика белдеуінің топырақтары
- •3.16.4. Суббореалды белдеудің топырақтары
- •3.16.5. Бореалдық белдеудің топырақтары
- •3.16.6. Полярлық белдеуінің топырақтары
- •Е) гумин және фульвоқышқылдар бірдей мөлшерде
2.9.3. Топыраќтаѓы ылѓалдыњ µсімдіктерге тиімділігі жєне т±раќты ылѓалдыќ кµрсеткіштері
Топыраќта ылѓал категорияларыныњ, оныњ ќасиеттерініњ жєне µсімдіктерге тиімділігініњ к‰рт µзгеруі байќалатын топыраќ ќ±рамындаѓы ылѓалдылыќтыњ мµлшері кµрсеткіштерін топыраќтыњ т±раќты ылѓалдылыќ ќасиеттерініњ кµрсеткіші деп атайды.
Топыраќтыњ негізгі т±раќты ылѓалдылыќ ќасиеттерініњ кµрсеткіштері келесідей: максималды гигроскопиялыќ ылѓал, µсімдіктердің солу ылѓалдылыѓы, ќылт‰тіктегі ылѓалдыњ ажырауы, табиѓи ылѓал сыйымдылыѓы, толыќ ылѓал сыйымдылыѓы.
Максималды гигроскопиялыќ ылѓал (МГ) кµрсеткіші шамасында топыраќ ылѓалданѓанда, ол µсімдіктерге тиімсіз. Б±л кµрсеткіш єр топыраќ т‰ріне тєн т±раќты болып келеді. Оны µсімдіктер солу ылѓалдылыѓын аныќтау ‰шін ќолдануѓа болады.
¤сімдіктердің солу ылѓалдылыѓы (ӨСЫ) топыраќтаѓы µсімдіктерге тиімсіз ылѓал ќорын сипаттайтын кµрсеткіш. Яѓни µсімдіктерге ылѓал жетіспегендіктен олардыњ біржола солып ќалатын мезгіліндегі топыраќтағы ылғал мµлшері. ¤сімдіктердіњ солу ылѓалдылыѓы топыраќтыњ ќ±рамына, ќасиеттеріне жєне µсімдіктердіњ ерекшеліктеріне байланысты. Мысалы гранулометриялыќ ќ±рамы балшыќ топыраќта ол 20-30%, ќ±мды топыраќта 1-3 ал шымтезекті топыраќта 60-80%. ¤сімдіктердің солу ылѓалдылыѓы шамамен максималды гигроскопиялыќ ылѓалдан 1, 5 есе кµп болып келеді.
Ќылт‰тіктегі ылѓалдыњ ажырауы (ЌЫА)-топыраќтаѓы ќылт‰тіктерде ылѓал кеміп, олардыњ бойында ‰зіктер пайда болып, ылѓалдыњ жылжуыныњ к‰рт тежелуін сипаттайтын кµрсеткіш. Б±л ылѓал µсімдіктерге тиімді, біраќ топырақта ӨСЫ мен ЌЫА аралығындағы ылѓалдылыќ байќалѓанда µсімдіктердіњ µсуі тежеледі, µнім тµмендейді.
Табиѓи ылѓал сыйымдылыѓы (ТЫС) және толық ылғал сыйымдылығы (ТОС) аныќтамалары жоѓарыда сипатталды. Топыраќтаѓы ылѓал мµлшері ќылт‰тіктегі ылѓал ажырауы кµрсеткіші жєне табиѓи ылѓал сыйымдылыѓы кµрсеткіші аралыѓында болѓанда µсімдіктерге µте тиімді. ¤сімдіктер жаќсы µніп-µсіп, мол µнім т‰зейді, топыраќтыњ басќа экологиялыќ ќызметтері жаќсарады.
Табиѓи ылѓал сыйымдылыѓы жєне толыќ ылѓал сыйымдылыѓы аралыѓындаѓы топыраќ ылѓалдылыѓы µсімдіктерге тиімді, біраќ топыраќ ќ±рамында ауа жетіспеушілігі байќалып, олардыњ µсіп дамуы тежеліп, ауруларѓа шалдыѓуы байќалады.
Топыраќтаѓы ылѓал категориялары, т‰рлері жєне топыраќ ылѓалдылыѓыныњ т±раќты кµрсеткіштерімен олардыњ µсімдіктерге тиімділігі арасындаѓы байланысты 22- кестеден байќауѓа болады.
22-кесте. Топыраќтаѓы ылѓал категориялары, т‰рлері жєне т±раќты ылѓалдылыќ кµрсеткіштері
|
Көрсеткіш тері |
Ылғал категориялары, түрлері
| |||||
|
Байланысқан ылғал |
Еркін ылғал | |||||
|
тығыз байланысқан |
бос байланысқан ылғал |
қылтүтікті- түйіскен |
қылтүтік ті- гравита циялық | |||
|
Тұрақты ылғалдылық көрсеткіштері
|
Құрғақ топырақ.......МАС......МГ…...ӨСЫ…..ҚЫА......ТЫС.....ТОС | |||||
|
Ылғалды ұстайтын топырақтағы күштер |
Адсорбция лық |
Сорбция лық |
Сорбциялық және қылтүтіктік |
Ыза судың тіреуі және қылтүтік тік | ||
|
Өсімдікке ылғалдың тиімділігі |
тиімсіз ылғал |
тиімсіз |
нашар тиімді |
жақсы тиімді |
жақсы тиімді, бірақ артық ылғал | |
Ќазаќстанныњ оњт‰стік ќара топыраѓыныњ ‰стіњгі ќарашірінділі ќабатында (0-30см) максималды гигроскопиялыќ ылѓал 11,5-11,6; µсімдіктердіњ солу ылѓалдылыѓы 14,1-16,8; ќылт‰тікті ылѓалдыњ ажырауы 21,9-25,3; табиѓи ылѓал сыйымдылыѓы 30,2-38,9 пайыз болып келеді (23-кесте).
23–кесте. Оњт‰стік ќара топырақтың негізгі т±раќты ылѓалдылыќ кµрсеткіштері, % (3)
|
Топыраќ- тыњ ќабаты, см. |
Максималды гигроскопия- лыќ ылѓал |
¤сімдіктер- діњ солу ылѓалдылы- ѓы |
Ќылт‰тікте- гі ылѓалдыњ ажырауы |
Табиѓи ылѓал сыйымдылы- ѓы |
|
0-10 |
11,6 |
16,8 |
25,3 |
38,9 |
|
10-20 |
11,7 |
15,7 |
23,1 |
37,1 |
|
20-30 |
11,5 |
14,1 |
21,9 |
30,2 |
|
30-40 |
11,2 |
14,8 |
21,3 |
28,5 |
|
40-50 |
10,9 |
14,7 |
20,4 |
28,1 |
|
50-60 |
10,8 |
14,2 |
19,5 |
27,9 |
|
60-70 |
10,8 |
14,1 |
18,4 |
27,5 |
|
70-80 |
10,3 |
13,4 |
18,5 |
24,8 |
|
80-90 |
10,0 |
13,1 |
18,0 |
23,0 |
|
90-100 |
9,9 |
12,7 |
17,1 |
21,2 |