2.8.2. Физикалық- механикалық қасиеттері

Топыраќтыњ физикалыќ-механикалыќ ќасиеттері оны µњдегенде жєне µсімдік тамырларының дамуына тікелей єсерін тигізеді. Оларѓа топыраќтыњ ќаттылыѓы, байланыстылыѓы, иленгіштігі, жабысќаќтыѓы, ісінуі жєне отыруы, меншікті кедергісі кµрсеткіштері жатады.

Топыраќтыњ ќаттылыѓы оныњ ќабаттарына бойлата енгізген ќ±рал білікке кµрсететін кедергісі. Оны кг/см² мµлшерімен сипаттайды. Топыраќтыњ ылѓалдылыѓына, гранулометриялық ќ±рамына байланысты оныњ мµлшері 5-тен 45кг/см²–дейін болуы м‰мкін. Топыраќтыњ ќаттылыѓымен оныњ меншікті кедергісі арасында тікелей ќатынас бар. Ќаттылыѓы жоѓары топыраќтыњ меншікті кедергісіде жоѓары болады.

Топыраќтыњ меншікті кедергісі–оны жырту кезінде єр шаршы см топыраќ бетіне ж±мсалатын тарту к‰шін сипаттайды. Меншікті кедергі топыраќтыњ механикалыќ ќ±рамына, ќ±рлымына, ылѓалдылыѓына, ќаттылыѓына байланысты µзгереді. Мысалы механикалыќ ќ±рамы ќ±мдаќ топыраќта б±л кµрсеткіш 0,2-0,3кг/см², орташа саздаќты топыраќта 0,5-0,7 ал ауыр саздаќты топыраќта 0,7 кг/см² ден көп болады.

Топыраќтыњ байланыстылыѓы – оныњ бµлшектерін бір-бірінен айыруѓа баѓытталѓан к‰шке ќарсыласу ќабілетін кµрсетеді. Байланыстылыќ топыраќтыњ механикалыќ ќ±рамына жєне ылѓалдылыѓына байланысты. Балшық құмбалшыќ, топыраќтардыњ байланыстылыѓы ќ±м, ќ±майт топыраќтардыњ осы кµрсеткішінен жоѓары болады. Ќазаќстанныњ топыраќтанушы ѓалымдары осы кµрсеткішті топыраќтыњ эрозияѓа тµзімділігін баѓалауѓа ќолданады (21-кесте).

21-кесте. Жел эрозисына тµзімділігіне ќарай топыраќты

Топтарѓа жіктеу (5)

Тобы	Топыраќ т‰йіршіктерініњ байланыстылыѓы	Топыраќтыњ гранулометриялық ќ±рамы
I	65- тен артыќ	Ауыр, орташа жєне жењіл балшыќ
II	65-55	Жењіл балшыќ, ауыр жєне орташа құмбалшық
III	55-45	Ауыр жєне орташа құмбалшық, жењіл балшыќ
IV	45-30	Ауыр, орташа жєне жењіл құмбалшық
V	30-15	Орташа, жењіл құмбалшық, ќ±майт
VI	15-тен кем	Ќ±майт, ќ±м

Топыраќтыњ байланыстылыѓы кеміген сайын оныњ жел эрозиясына тµзімділігі нашарлайды. Алтыншы, бесінші топтаѓы топыраќтар жел эрозиясына тµзімсіз, ал, бірінші, екінші топтаѓылардыњ тµзімділігі жоѓары. Ќазаќстанныњ ѓалымдары топыраќтыњ байланыстылыѓын аныќтау ‰шін келесідей тењдеуді ќолдану ќажеттігін дєлелдеді. (А.И.Бараев, А.А.Зайцева, 1975, Е.И.Шиятый, 1985):

М±нда, S_t – топыраќ т‰йіршігініњ байланыстылыѓы %;

Х₁- тозањ мµлшері (кµлемі 0,001мм ден кіші т‰йіршіктер), %;

Х₂- ±саќ ќ±м мµлшері (0,05 – 0,25мм), %;

Х₃- ірі ќ±м мµлшері (0,25- 3 мм), %.

Топыраќтыњ иленгіштігі-оныњ ылѓалды к‰йінде икемдеп пішін беруге кµнуін жєне оны саќтау ќабілетімен сипатталады. Құрғақ немесе өте ылғалданған. Топырақтың иленгіштігі болмайды.

Ылѓалды топыраќтыњ басќа денелерге жабысу ќабілеті-оныњ жабысќаќтылыѓын кµрсетеді. Механикалыќ ќ±рамы балшыќ, ќ±рамында натрий иондары мол топыраќтыњ жабысќаќтыѓы жоѓары болады. Осы топыраќтарды µњдеуге кµп к‰ш ж±мсалады. Топыраќтыњ жабысќаќтыѓы оныњ ылѓалдылыѓына да байланысты. Ќ±рѓаќ топыраќтыњ жабысќаќтыѓы жоќ, ал ылѓалдылыѓы µскен сайын оныњ жабысќаќтыѓы арта т‰седі де кейіннен ылѓалдылыќ молайѓанда таѓы да жабысќаќтыќ кемиді. Топыраќтыњ жабысќаќтыѓына байланысты егіншілікте топыраќтыњ физикалыќ пісуі деген ±ѓым ќолданылады. Ылѓалды топыраќты µњдегенде ќ±ралдарѓа жабыспай жаќсы т‰йіршікті ќ±рлымѓа бµліну ќабілеті бар кезењі оныњ физикалыќ піскен дєрежеде екенін кµрсетеді. Осы кезењде µњделген топыраќтыњ ќ±рылымы жєне физикалыќ ќасиеттері ќолайлы ќалыптасады.

Топыраќ ылѓалданѓанда оныњ ісінуі, ал ќ±рѓаѓанда–отыруы байќалады. Осы қасиеттер механикалыќ ќ±рамы балшыќ жєне натрий иондары бар топыраќтарда дамиды. Сондыќтан осындай топыраќтар ылѓалданѓанда ќатты ісініп, ал ќ±рѓаѓанда кµп отырып, топыраќта ‰лкен жарыќтар пайда болады. Сондыќтан µсімдік тамырларына заќым келтіреді жєне ылѓалдыњ артық булануына єсер етіп ќолайсыз жаѓдай жасайды.

Топыраќтыњ ќолайлы физикалыќ жєне физикалыќ-механикалыќ ќасиеттері оныњ ќ±нарлылыѓына ‰лкен єсерін тигізіп жєне басќа да экологиялыќ ќызметтерініњ белсенді ж‰руіне жаѓдай жасайды. Сондыќтан осы ќасиеттерін жаќсарту ‰шін мол органикалыќ тыњайтќыш ќолдану, егістікте жєне мал жайылымдарында, шабындыќтарда алќаптарды ауыстырып отыру ж‰йесін ќолдану арќылы топыраќќа ќолайлы єсер ету керек. Топыраќты µњдегенде, одан µнім жинаѓанда оѓан аз ќысым т‰сіретін техника ќолданып оныњ тыѓыздыѓын, ќ±рылымын саќтауѓа жаѓдай жасалынуы ќажет.