2.4.3. Топыраќтыњ органикалыќ бµлігініњ маңызы

Топыраќ ќ±рамындаѓы органикалыќ заттардыњ маңызы баѓыттарын ‰ш топќа бµліп ќарауѓа болады.

Бірінші баѓыттаѓы маңызы - оныњ топыраќтыњ морфологиялыќ белгілерін, заттыќ ќ±рамын, ќасиеттерін ќалыптастыруѓа ќатынасуы. Олар келесідей:

• - ерекше ќарашірінді ќабат ќалыптастыру;

• - топыраќтардыњ т‰йіршіктерініњ, ќ±рылымыныњ т‰зілуіне ыќпал жасау;

• -топыраќтыњ жайѓасуын, тыѓыздылыѓын ќалыптастырып, ылѓалдылыќ- физикалыќ ќасиеттерініњ ќалыптасуына єсер ету;

• -жылжымалы ќосылыстарды т‰зіп, топыраќтыњ минералды бµлігініњ ќосылыстарын биогеохимиялыќ зат айналымына ќосу;

• -топыраќтыњ сіњіру ќасиетін, ќышќылдық, негізділік жєне буферлік ќабілеттілігін ќалыптастыру.

Екінші баѓыттаѓы маңызы–топыраќтыњ органикалыќ бµлігініњ µсімдіктердіњ, аѓзалардыњ ќоректенуіне ќатынасуы. Олар келесідей:

• -µсімдіктердіњ ќоректік элементтері (N,Р,К,Са жєне микроэлементтер) кµзі болуы;

• -гетеротрофты аѓзаларѓа ќоректік зат болу жєне топыраќтыњ биологиялыќ, биохимиялыќ белсенділігіне ыќпал жасау;

• -жер бетіне жаќын орналасќан ауа ќабатын кµмір ќышќылы газымен (СО₂) ќамтамасыз етіп, µсімдіктердіњ фотосинтезі µнімділігіне ыќпал жасау;

• -µсімдіктердіњ µніп-µсуіне, топыраќтаѓы ќоректік заттардыњ шоѓырлануына єсер ететін биологиялыќ белсенді заттардыњ кµзі болу;

‡шінші баѓыттаѓы маңызы-органикалыќ заттардыњ ќоршаѓан ортаның тазалығын ќорѓауѓа ќатынасуы. Олар келесідей:

• -химиялыќ заттардыњ (пестицидтердіњ) микробиологиялыќ жолмен ыдырауын жєне олардыњ ыдырауыныњ жылдамдылыѓына катализдік жолмен єсер етіп тездету;

• -ќоршаѓан ортаны ластайтын заттарды топыраќ бойында бекіту (сіњіру, комплексті ќосылыстар т‰зу т.б), олардыњ µсімдік бойына таралуын азайту;

• -улы заттардыњ жылжыѓыштыѓын арттыру.

Топыраќтыњ ќарашіріндісініњ маңызы єлі толыѓымен зерттелініп, т‰гелдей аныќталмаѓан. Академик В.А.Ковда топыраќтыњ жер планетасында алатын жалпы мањызын айќындай келе, топыраќ ќ±рамына органикалыќ заттарды жинауы арќылы биосфераныњ т±раќтылыѓын, тепе-тењдігін ќалыптастыруына керек энергия шоѓырландыратынын атап кµрсеткен. Ѓалым топыраќ ќарашіріндісі ќабатын жердіњ ерекше энергетикалыќ-гумосфера ќабаты деп аталуы керектігін ұсынған. Топыраќ ќ±рамына т‰сетін µсімдік ќалдыќтарыныњ 1г ќ±рѓаќ затында ~17-21кДж энергия, ал 1г гумин ќышќылдарында ~ 18-22, 1г фульвоќышќылдарда ~19, липидтерде ~ 35,5 кДж энергия бар. Осы ќосылыстарда бар энергия микроаѓзалармен омыртќасыздардыњ єрекетіне жєне топыраќтаѓы кµптеген ќ±былыстардыњ µтуіне, топыраќтыњ ќ±нарлылыѓыныњ саќталуымен артуына ж±мсалынады.

Бақылау сұрақтары

1. Топырақтың органикалық бөлігін құраушыларды атаңыз.

2. Қарашіріндінің анықтамасын айтыңыз.

3. Қарашірінді құрамына кіретін заттар тобына сипаттама беріңіз.

4. Топырақ құрамында қарашірінді қалай түзіледі? Негізгі тұжырымдамаларға тоқталыңыз.

5. Қазақстанның солтүстік өңірінде таралған топырақтар құрамында қанша қарашірінді мөлшері бар?

6. Топырақ қарашіріндісінің сипаттамасының көрсеткіштерін атаңыз.

7. Топырақтың органикалық бөлігінің маңызын баяндаңыз.

8. Топырақ құрамында қарашірінді мөлшерінің молаюуы үшін қандай шаралар қолданылуы керек?