5. Партызанскі рух і падпольная барацьба.

Адказам насельніцтва на ўведзены «новы парадак» з’явілася пашырэнне супраціву акупацыйным уладам, які выяўляўся ў формах партызанскага руху і падпольнай барацьбы..

Партызанскі рух на тэрыторыі Беларусі прайшоў некалькі перыядаў свайго развіцця і кожны з іх мае свае адметнасці.

Першы этап – арганізацыйны, калі толькі шукаліся формы барацьбы ў тыле ворага. Гэта чэрвень – снежань 1941 г. Прыкмета гэтага перыяду – крызіс партызанскага руху, абумоўлены паражэннямі Чырвонай Арміі на фронце і пазіцыяй чакання, якую заняло мірнае насельніцтва.

Другі этап пачаўся ў снежні 1941 г. і цягнуўся да канца лета 1942 г. Гэта перыяд пераадолення крызісу і рэзкага росту колькасна партызанскага руху. У гэты перыяд адбываецца супрацьстаянне ў цэнтры Беларусі паміж цывільнай нямецкай адміністрацыяй Генеральнай акругі Беларусь і партызанамі ў барацьбе за падтрымку мірнага насельніцтва, вызначаецца арганізацыйная структура партызанскага руху.

Трэці перыяд цягнуўся з восені 1942 па восень 1943 г. Менавіта ў гэты час колькасць памылак нямецкіх акупацыйных улад дасягнула крытычнай масы, і насельніцтва перайшло на пазіцыі падтрымкі партызанаў. Ствараюцца велізарныя партызанскія зоны, якія ахопліваюць значныя тэрыторыі. Праводзяцца буйныя вайсковыя і дыверсійныя аперацыі.

Чацвёрты перыяд беларускага партызанскага руху цягнуўся з восені 1943 г. па лета 1944 г. Гэты перыяд адзначаны пачаткам вызвалення Беларусі і ўдзелам у гэтым партызан. Найбольшага ўздыму дасягае «рэйкавая вайна». Менавіта да гэтага перыяду адносіцца значнае ўзмацненне савецкай партызанкі на захадзе Беларусі. Масавыя рэпрэсіі пасля забойства В. Кубэ і карныя экспедыцыі фашыстаў спрыялі разгортванню ўсенароднага характару барацьбы супраць акупантаў і ў цэнтры Беларусі.

Падпольшчыкі ў беларускіх гарадах распаўсюджвалі лістоўкі, зводкі Саўінфармбюро, збіралі і перадавалі партызанам зброю, боепрыпасы, харчаванне, медыкаменты, а таксама інфармацыю пра варожыя гарнізоны і перамяшчэнне войск праціўніка. Адным з першых было арганізавана Мінскае падполле, якое ўзначаліў Мінскі падпольны гаркам КПБ. Яно стала самай вялікай падпольнай арганізацыяй на тэрыторыі БССР у гады Вялікай Айчыннай вайны.

Небяспечную для свайго жыцця дзейнасць у акупіраваным Магілёве праводзіла група медыкаў-падпольшчыкаў. У яе склад уваходзілі ўрачы У. Кузняцоў, А. Паршын, Ф. Пашанін, сярэдні і малодшы медперсанал. Знішчаючы сапраўдныя медыцынскія карткі і фабрыкуючы новыя, яны здолелі адправіць за горад сотні байцоў і камандзіраў Чырвонай Арміі.

У пачатку лістапада гомельскія падпольшчыкі на чале з Ц. Барадзіным, Р. Цімафеенкам і I. Шылавым схавалі ў рэстаране скрынку з выбухоўкай. Калі там сабраліся нямецкія афіцэры, каб ушанаваць поспехі войск вермахта пад Масквой, грымнуў магутны выбух, які знішчыў дзесяткі афіцэраў і аднаго генерала.

На Аршанскім чыгуначным вузле дзейнічала падпольная група К. Заслонава, удзельнікі якой вывелі са строю больш за 200 нямецкіх паравозаў і ажыццявілі каля 100 крушэнняў цягнікоў. Падпольныя арганізацыі ствараліся не толькі ў буйных, але і невялікіх гарадах Беларусі, як, напрыклад, камсамольскае маладзёжнае падполле ў г. Скідзеле (Гродзенская вобл.) і інш. Дзейнасць падпольшчыкаў праходзіла ва ўмовах жорсткай канспірацыі і практычна без усялякай дапамогі з боку савецкага тылу. Амаль усе падпольныя арганізацыі былі выкрыты акупацыйнымі ўладамі пры дапамозе нямецкай агентуры і правакатараў.

Вялікія страты ў канцы 1942 − пачатку 1943 г. панесла Мінскае падполле: было арыштавана 100 чалавек, большасць з якіх загінула на шыбеніцах і ў лагерах смерці. Аднак рэпрэсіўныя і карныя меры не маглі задушыць антыфашысцкі рух на тэрыторыі Беларусі. 22 верасня 1943 г. мінскімі падпольшчыкамі было ажыццёўлена забойства генеральнага камісара акупацыйнай акругі «Беларусь» В. Кубэ.

У заходніх абласцях Беларусі з акупантамі змагалася і польская ваенная падпольная арганізацыя – Армія Краёва (АК), якая налічвала 250 − 300 тыс. чалавек. АК падпарадкоўвалася Польскаму эміграцыйнаму ўраду ў Лондане і атрымала заданне ствараць умовы для аднаўлення польскай дзяржаўнасці ў межах да 17 верасня 1939 г. Першапачаткова атрады АК дзейнічалі ў саюзе з савецкімі партызанамі і нават праводзілі сумесныя аперацыі супраць нямецкіх узброеных сіл. Але ў красавіку 1943 г. былі разарваны дыпламатычныя адносіны паміж СССР і Польскім эміграцыйным урадам, і АК ператварылася ў варожую сілу. У кастрычніку 1943 г. камандаванне АК зацвердзіла план аперацыі «Бура», згодна з якім неабходна было ў час адступлення немцаў захапіць тэрыторыі Заходняй Беларусі, Заходняй Украіны і Віленшчыны з мэтай далейшага іх далучэння да Польшчы. Партызаны Беларусі атрымалі загад камандавання, у якім АК абвяшчалася варожай сілай, супраць якой таксама трэба было змагацца, як і супраць немцаў.

У шэрагах антыфашысцкага руху на тэрыторыі рэспублікі у часы Вялікай Айчыннай вайны налічвалася каля 440 тыс. партызан і падпольшчыкаў. 374 тыс. чалавек з’яўляліся байцамі 1255 партызанскіх атрадаў (каля 213 брыгад). Партызанскі рух у Беларусі стаў важным ваенна-палітычным фактарам стратэгічнага значэння, які паказаў крах акупацыйнай палітыкі немцаў. Размах дзеянняў беларускіх партызанаў можна параўнаць з вынікамі любой буйной наступальнай аперацыі Чырвонай Арміі. Партызанамі былі знішчаны ці паранены звыш 500 тыс. немцаў, узарвана 11,1 тыс. чыгуначных саставаў і 34 бронепаязды, знішчаны 29 чыгуначных станцый, 19 тыс. аўтамашын, 305 самалётаў, 1355 танкаў і бронемашын. Страты партызан склалі 45 тыс. забітымі, але да іх неабходна дадаць сотні тысяч мірных жыхароў, знішчаных фашыстамі пад час правядзення 140 карных экспедыцый. Дзейнасць беларускіх партызанаў знайшла належную ацэнку з боку кіраўніцтва краіны, 88 партызан-беларусаў сталі Героямі Савецкага Саюза, 140 тыс. партызан і падпольшчыкаў былі ўзнагароджаны ордэнамі і медалямі.