Добавил:

ivanov666 Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.

Вуз:

Башкирский Государственный Аграрный Университет

Предмет:

[НЕСОРТИРОВАННОЕ]

Файл:

Актуальные проблемы научных исследований партнерских университетов в сфере экономики. Aktualne problemy badan naukowych partnerskich uniwersytetуw w s

.pdf

Скачиваний:

Добавлен:

07.09.2026

Размер:

2 Мб

Скачать

☆

<<< < Предыдущая 1 2 3 4 5 6 7 89 / 309 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 > Следующая >>>

M. Gornowicz

Cele Wspólnej Polityki Rolnej

W Traktacie Rzymskim sformułowano następujące cele WPR:

— zwiększenie produktywności rolnictwa przez pobudzenie postępu technicznego, racjonalny rozwój produkcji rolnej oraz optymalne wykorzystanie czynników produkcji, zwłaszcza pracy,

— zapewnienie ludności rolniczej odpowiedniego poziomu ży- cia, w szczególności przez wzrost dochodów,

— stabilizacja rynków rolnych,

— zapewnienie wystarczającego poziomu zaopatrzenia w produkty żywnościowe,

— zapewnienie konsumentom żywności po umiarkowanych cenach [1].

Analizując treść pierwszego ze sformułowanych celów WPR należy pamiętać, że szóstka krajów tworzących EWG nie była samowystarczalna żywnościowo. Jeszcze w 1968 r. stan ten wystę- pował na rynkach: zbóż, cukru, wołowiny, serów i masła. Ponadto rolnictwo lat pięćdziesiątych w 6 ówczesnych krajach człon- kowskich istotnie różniło się od swego dzisiejszego obrazu. Zatrudniało ono ponad 15 mln osób, tj. ok. 20 % całych zasobów siły roboczej i wytwarzało ok. 10 % dochodu narodowego. Oko

ło

6,5 mln gospodarstw (obecnie ma ich mniej 15 tzw. «starych» krajów UE) na ogół słabych ekonomicznie i rozdrobnionych zapewniało dochody niemal o połowę niższe od uzyskiwanych w nierolniczych działach gospodarki [2]. Pierwszy cel WPR dał podstawę do intensyfikacji rolnictwa wspólnotowego, drugi zaś prawnie zagwarantował ludności rolniczej odpowiednio wysoki poziom dochodów.

Cel trzeci — stabilizacja rynków — realizowany jest głównie przez stabilizację cenowego parametru rynku. Do chwili wejścia w życie postanowień końcowych Rundy Urugwajskiej GATT, a więc do1995 r., co roku Rada Wspólnot Europejskich na wniosek Komisji ustalała ceny docelowe dla poszczególnych grup produktów rolnych

. Ceny te miały charakter postulatywny. Stanowiły one

W odniesieniu do rynków różnych produktów literatura podaje różne

określenia tych cen. Są to m. in. ceny: wskaźnikowe, kierunkowe, orientacyjne, podstawowe.

Теоретические исследования экономики • Badania teoretyczne ekonomii

podstawę do wyznaczenia innych cen realnie występujących na rynku. Takimi cenami były (i są) przede wszystkim ceny interwencyjne. Są one ustalane w podobnym trybie jak ceny docelowe i oznaczają ceny, po których specjalnie powołane w poszczególnych krajach agencje prowadzą skup interwencyjny. W odniesieniu do poszczególnych produktów obowiązują różne mechanizmy i szczegółowe zasady uruchamiania skupu interwencyjnego. Ogólnie jednak można powiedzieć, że możliwe są dwie sytuacje:

— cena rynkowa jest wyższa od ceny interwencyjnej — w takim przypadku rolnicy sprzedają swoje produkty po cenach rynkowych i nie ma potrzeby interweniowania przez organizowanie skupu,

— cena na rynku spada poniżej poziomu ceny interwencyjnej — wtedy uruchamiany jest skup produktów spełniających odpowiednie wymagania jakościowe. Cena interwencyjna spełnia funkcje ceny minimalnej, a przedstawiony mechanizm zapewnia stabilizację cen rynkowych na poziomie nie niższym niż cena interwencyjna.

Kapitałochłonna intensyfikacja rolnictwa wspólnotowego, a także jego struktura sprawiły, że koszty produkcji praktycznie wszystkich artykułów rolnych w krajach Wspólnoty są relatywnie wysokie i zazwyczaj wyższe niż odpowiadające im ceny na rynku światowym. Napł skutecznie rugowałby ze wspólnotowego rynku rodzime produkty. Aby temu przeciwdziałać wprowadzono tzw. ceny progu

yw tańszych produktów z rynku światowego

. Były to najniższe ceny produktów importowanych z krajów trzecich, po których mogły być one wprowadzone na rynek wewnętrzny Wspólnoty. Aby nie dopuścić do napływu na rynek wspólnotowy tańszych produktów z krajów trzecich, ceny towarów importowanych były podwyższane na granicy o tzw. zmienną opłatę wyrównawczą. Oznaczała ona różnicę między stałą i wyższą ceną progu a zmienną — bo zależną od koniunktury — i niższą ceną, po której importer sprowadził towar z kraju trzeciego. Był to instru-

W literaturze można spotkać też inne określenia: ceny śluzy lub ceny

wejścia.

M. Gornowicz

ment bardzo dotkliwy dla dostawców z krajów trzecich i bardzo skuteczny w wypełnianiu swej funkcji na rynku Wspólnoty. Zmienne opłaty wyrównawcze mają nad pełniącymi podobną funkcję cłami tę przewagę, że cła zarówno ad valorem, jak i specyficzne — dodane do ceny importowanego produktu mogą okresowo dawać sumę zarówno wyższą, jak i niższą od ceny progu. Tymczasem konstrukcja zmiennej opłaty wyrównawczej wyklucza takie przypadki. Opłaty te bowiem maleją wraz ze wzrostem cen na rynkach międzynarodowych, a rosną w miarę ich spadku. Wielka skuteczność zmiennych opłat wyrównawczych w likwidowaniu przewagi kosztowo — cenowej państw w handlu między- narodowym sprawiła, że walkę z tymi opłatami podjął Układ Ogólny w sprawie Taryf Celnych i Handlu (GATT). W rezultacie na mocy postanowień końcowych Rundy Urugwajskiej GATT od 1 lipca 1995 r. zabroniono stosowania opłat wyrównawczych. Zostały one włączone do taryf celnych.

Tak jak opłaciłoby si

ę — gdyby nie było zmiennych opłat wyrównawczych — importować tańsze produkty z rynku świa- towego, tak nie opłacałoby się eksportować droższych produktów z rynku wspólnotowego po niższych cenach światowych. Aby zapewnić opłacalność eksportu Wspólnota stosuje do niego do-

płaty

. O ile opłaty wyrównawcze podwyższały cenę rynku świa- towego do poziomu wspólnotowego, o tyle dopłaty eksportowe obniżają wyższą cenę rynku wewnętrznego do poziomu ceny rynku światowego. Poziom dopłat do eksportu poszczególnych produktów stosownie do sytuacji na rynku ulega zmianom i jest ustalany przez Komisję Europejską.

Wielość celów WPR sprawia, że polityka realizująca równoc-

ześnie 5 celów musi być polityką kompromisów, poszukującą swoistej równowagi. Równoczesna realizacja wszystkich celów jest tym bardziej trudna, że występują między nimi sprzeczności. Na przykład trudno pogodzić wzrost dochodów ludności rolniczej (cel 2.) i zaopatrzenie konsumentów w żywność po umiarkowanych cenach (cel 5.).

Zwane też subwencjami, zwrotami lub refundacjami eksportowanymi.

Теоретические исследования экономики • Badania teoretyczne ekonomii

Zasady i Finansowanie Wspólnej Polityki Rolnej

Traktat Rzymski przewidywał etapową realizację WPR. W pierwszym etapie szczególnie ważną rolę odegrała konferencja programowa, jaka odbyła się w lipcu 1958 r. we włoskim mieście Stresa.

Na podstawie postanowień Traktatu Rzymskiego oraz wyników tej konferencji ukształtowane zostały podstawowe zasady, którymi kierowano się wdrażając WPR. Są to przede wszystkim zasady:

— jedności (lub jednolitości) rynku,

— preferencji dla Wspólnoty,

— solidarności finansowej.

Pierwsza z wymienionych zasad zapewnia swobodne przemieszczanie się towarów rolnych między państwami Wspólnoty. Reali- zacja tej zasady wymagała likwidacji ceł i innych ograniczeń w handlu produktami rolnymi między państwami członkowskimi.

Zasada preferencji krajów Wspólnoty przyznaje pierwszeństwo w zaopatrzeniu rynku wewnętrznego produktom rolnym wytworzonym na terenie Wspólnoty. Zasadniczy mechanizm realizacji tej zasady polega na stosowaniu — omówionych już zmiennych opłat wyrównawczych, ceł i dopłat do eksportu.

Zgodnie z zasadą solidarności finansowej koszty związane z realizacją

WPR ponoszą solidarnie wszystkie państwa człon- kowskie. Z drugiej strony przychody z realizacji WPR (np. cła) stanowią także wspólną wartość.

W chwili uruchamiania WPR w poszczególnych państwach członkowskich stosowano różne środki i instrumenty prowadzonych przez nie polityk rolnych, występowały między nimi poważne różnice cen (np. na zboże). Handel i swobodny przepływ towarów utrudniały też zróżnicowane przepisy sanitarne, fitosanitarne, weterynaryjne i inne, a także wahania kursów walut państw członkowskich względem siebie.

Realizacja celów WPR wymagała zastosowania kosztownych instrumentów. Do ich finansowania w 1962 r. powołano Europejski Fundusz Orientacji i Gwarancji Rolnych (fr. — FEOGA). Fundusz ten składał się z dwóch sekcji — Sekcji Orientacji oraz

M. Gornowicz

Sekcji Gwarancji. Pierwsza z nich — dysponująca ok. 10 % funduszu — służyła do finansowania zmian strukturalnych w rolnictwie, tj. wspierania rozwoju rolnictwa i obszarów wiejskich. Sekcja Gwarancji natomiast służyła do finansowania działań interwencyjnych związanych z regulacją rynków rolnych. Były to m. in.: dopłaty do eksportu, zakupy interwencyjne i różne działania aktywizujące popyt [5].

Pierwszy etap Wspólnej Polityki Rolnej

Konsekwencją realizacji celów WPR (a zwłaszcza trzech pierwszych) była długookresowa stabilność rynków rolnych Wspólnoty przy relatywnie wysokim poziomie cen. Zachęcało to rolników do dalszego intensyfikowania produkcji, co — z kolei — owocowało ciągłym wzrostem produkcji, któremu — coraz częściej — towarzyszyły ujemne skutki dla środowiska naturalnego. W latach siedemdziesiątych jako efekt takiego rozwoju rolnictwa wspólnotowego na rynku pojawiły się nadwyżki wielu ważnych produktów rolnych. To — z kolei — rodziło potrzebę kosztownego ich zagospodarowania.

Skutkiem zatem pierwszego etapu prowadzenia WPR były m. in.:

— nadwyżki produkcyjne,

— wysokie koszty budżetowe,

— wysokie koszty spo

łeczne ponoszone przez konsumentów, — zakłócenia w handlu międzynarodowym, — negatywny wpływ na środowisko naturalne. Udział rolnictwa w budżecie wspólnotowym w połowie lat osiem-

dziesiątych przekroczył 70 %, co roku zaś przez całe to dziesięciolecie wynosił ponad 60 %. Rodziło to coraz większe niezadowolenie z niech- cianych skutków WPR oraz coraz większą presję na jej reformę. Źródłem presji na dokonanie zmian w polityce rolnej Wspólnot był też międzynarodowy rynek rolny, a zwłaszcza kraje będące wielkimi eksporterami produktów rolnych. Wielkość rynku chronionego z jednej strony przez zmienne opłaty wyrównawcze, a z drugiej wspieranego dopłatami do eksportu powiększała się wraz z przyjmowaniem nowych krajów członkowskich. Sprawy handlu produktami rolnymi włączono do rozpoczętych w 1986 r. negocjacji w ramach Rundy Urugwajskiej GATT [3; 8].

Теоретические исследования экономики • Badania teoretyczne ekonomii

Reformy Wspólnej Polityki Rolnej

Pierwszą wielką reformą WPR był przedstawiony w grudniu

1968 r. tzw. plan Mansholta. Jego zasadniczym celem było zwięk- szenie konkurencyjności wspólnotowego rolnictwa przez gruntowne zmiany strukturalne. Plan przewidywał odejście z rolnictwa ok. 5 mln osób. Opuszczona przez nich ziemia miała być częściowo zagospodarowana przez innych rolników powiększają- cych w ten sposób swoje gospodarstwa, część zaś wycofana z produkcji rolniczej i zalesiona.

Plan Manscholta spotkał się z gwałtownym sprzeciwem ze

strony większości rolników, których niepokoił jego radykalizm, a perspektywa społecznych skutków — wręcz przerażała. W rezultacie cele planu zostały zrealizowane w niewielkim stopniu, a problemy rolnictwa, które plan miał rozwiązać — pozostały. Koszty produkcji artykułów rolnych wciąż były wysokie, a ich produkcja nadal wzrastała, co powodowało stały wzrost wydatków z funduszu FEOGA.

W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych te negatywne

skutki WPR próbowano korygować za pomocą takich instrumentów jak np.:

— opłaty współodpowiedzialności na rynku najpierw mleka, a

później również zbóż; przenosiły one na producentów tych artykułów część kosztów likwidacji ich nadwyżek na rynku,

— tzw. stabilizatory, które na różnych rynkach funkcjonowały

nieco odmiennie, ale ogólnie doprowadzały do obniżek cen albo dotacji, jeżeli całkowita produkcja danego artykułu na terenie Wspólnoty przekroczyła ustalone maksimum,

— pułapy wydatków budżetowych, zgodnie z którymi wydatki

na rolnictwo w danym roku nie mogły wzrosnąć ponad 74 % stopy wzrostu PKB w krajach Wspólnoty,

— system dobrowolnego odłogowania, wg którego producenci,

którzy zrezygnowali z uprawiania co najmniej 20 % powierzchni swego gospodarstwa przez co najmniej 5 lat nabywali prawo do rekompensaty.

— Wśród wprowadzonych w tym okresie instrumentów regu-

lacji rynku największe znaczenie miało wprowadzenie tzw. kwot, czyli limitów ilości wprowadzonych na rynek produktów.

M. Gornowicz

Wprowadzono je w 1967 r. na rynku cukru i w 1984 r. na rynku mleka. Kwoty — chociaż są przedmiotem ostrej nieraz krytyki — były i są w zasadzie jedynym instrumentem z wymienionych, który skutecznie rozwiązał zasadniczy problem — ogromnych nadwyżek produktów na rynku i równie wielkich kosztów ich zagospodarowania. W chwili wprowadzania kwot na mleko wydatki na rynku tego produktu przekraczały 30 % ogółu wydatków z Sekcji Gwarancji funduszu FEOGA. W ciału 8 lat obowiązywania kwot wydatki te spadły do 12 %, a obecnie od kilku już lat wynoszą 5 — 6 %.

Ogólnie jednak wymienione instrumenty, choć złagodziły nieco

problem nadwyżek i zdyscyplinowały wydatki budżetu rolnego — nie były dość radykalne, by skutecznie rozwiązać problemy i zbliżyć WPR do systemu opartego na zasadach rynkowych.

Zasadnicze zmiany w organizacji rynków rolnych wprowadziła

zaproponowana w 1991 r., a zatwierdzona przez Radę Wspólnot Europejskich w roku następnym reforma Mac Sharry’ego. Głównym jej celem było dążenie do zbliżenia cen wewnętrznych we Wspólnocie do cen światowych przy jednoczesnym bezpośrednim wspieraniu dochodów rolniczych. Program ten dążył też do powiązania polityki struktur rolnych z polityką

obszarów wiejskich.

Oprócz presji wewnętrznej na reformę WPR wpłynęły też

czynniki zewnętrzne w postaci narastania konfliktów z partnerami handlowymi oraz konieczności dostosowania się do porozumień zawartych w ramach Rundy Urugwajskiej GATT.

Reforma Mac Sharry’ego wprowadziła istotne zmiany w funk-

cjonowaniu zwłaszcza rynków: zbóż, roślin oleistych oraz wysokobiałkowych. Do najważniejszych z tych zmian należały:

— obniżenie cen interwencyjnych, — wprowadzenie dopłat bezpośrednich kompensujących ob-

niżki cen,

— uzależnienie uczestnictwa dużych gospodarstw rolnych (za

takie uznano gospodarstwa mające możliwości produkcji ponad 82 t zbóż rocznie) w programie płatności bezpośrednich od uczestnictwa w programach ograniczania powierzchni upraw.

Program Mac Sharry’ego wprowadzał też istotne zmiany w

funkcjonowaniu rynku wołowiny. Cel tej reformy był podobny do

Теоретические исследования экономики • Badania teoretyczne ekonomii

przeprowadzonej na rynku zbóż. Zachęcała ona do ograniczania mięsnego chowu bydła i w konsekwencji produkcji wołowiny.

Oprócz nowych zasad regulacji produkcji roślinnej i zwierzę-

cej, reforma WPR przewidywała tzw. środki towarzyszące. Generalnie były to programy, które miały odwrócić negatywne skutki i ograniczyć koszty niepohamowanej intensyfikacji produkcji rolniczej. Były też kolejną próbą poprawy struktur, w jakich produkcja ta była prowadzona.

Realizacja planu Mac Sharry’ego oznaczała nie tylko istotne

zmiany instrumentów do wpływania na produkcję artykułów rolnych, ale — de facto — była przede wszystkim reformą podstawowych założeń WPR. Definitywnie jej celem przestało być zwiększanie produkcji rolnej. Większe znaczenie zaczęto przywiązywać do wzrostu konkurencyjności tej produkcji na rynkach międzynarodowych. W wyniku tych zmian znaczna część dochodów rolniczych nie była już realizowana za pośrednictwem rynku a trafiał

a do beneficjantów wprost z budżetu wspólnotowego. W ekstensyfikacji produkcji zaczęto upatrywać sposób na likwidację nadwyżek żywności oraz na poprawę stanu śro- dowiska naturalnego [4; 6].

W połowie lat dziewięćdziesiątych, po wdrożeniu podsta-

wowych założeń reformy Mac Sharry’ego rozważano 3 scenariusze dalszego rozwoju WPR:

— utrzymanie bez większych zmian ówczesnej polityki, — radykalną reformę tej polityki, — kontynuację reformy zapoczątkowanej w 1992 r. Pierwszy z tych scenariuszy w perspektywie dalszej liberali-

zacji światowego handlu rolnego i rozszerzenia Unii na nowe kraje oznaczałby rolnictwo europejskie niezdolne do konkurowania, nadal odizolowane od rynku światowego.

Istotę drugiego z rozpatrywanych kierunków rozwoju WPR

zawarł w swym przemówieniu wygłoszonym 5 października 1995 r. w Centrum Europejskim w Natolinie ówczesny Minister Rolnictwa Wielkiej Brytanii Douglas Hogg: «WPR musi być bardziej nakierowana na rynek, bardziej otwarta i bardziej liberalna. Rolnictwo europejskie — czy to na Wschodzie czy na Zachodzie —

M. Gornowicz

nie może być gospodarnym maruderem, uzależnionym od pomocy państwa i odizolowanym od światowych sił rynkowych (...). To zaś oznacza, że należy coraz bardziej redukować wsparcie powiązane z produkcją celem zrównoważenia popytu z podażą aż do wyelimi- nowania wszystkich środków kontroli produkcji wraz z olbrzymią biurokracją, jaka im towarzyszy».

Zawarty w tej myśli wariant reformy przyniósłby trudne do rozwiązania skutki społeczne, a często towarzyszący tej koncepcji postulat renacjonalizacji polityki rolnej pogłębiłby dysproporcje w rozwoju regionów i w efekcie zagroziłby spójności krajów człon- kowskich.

Pozostał zatem trzeci wariant polegający na kontynuacji reformy Mac Sharry’ego. Wyraża się on głównie w:

— kontynuowaniu polityki obniżania cen również na rynkach produktów nie objętych pierwszym etapem reformy; towarzyszące temu dopłaty kompensacyjne coraz częściej mają charakter warunkowy i powiązane s

ą m. in. ze spełnieniem wymagań dotyczą-

cych ochrony środowiska,

— rozwijaniu elementów strukturalnych we WPR i doprowadzaniu ich do równowagi z jej elementami rynkowymi.

Ten kierunek zmian WPR przedstawiono w połowie 1997 r. w dokumencie programowym «Agenda 2000», który został przyjęty na posiedzeniu Rady Europejskiej w marcu 1999 r. w Berlinie. Dokument ten zawierał zarys WPR na lata 2000—2006.

W połowie 2002 r. w ramach tzw. przeglądu średniook- resowego komisarz Franz Fischler przedstawił propozycję kolejnej reformy WPR. Po burzliwej dyskusji w czerwcu 2003 r. ministrowie rolnictwa w Luksemburgu przyjęli ostateczny kształt zmian. Ważnym elementem tych zmian jest likwidacja zależności między wielkością produkcji a poziomem dopłat bezpośrednich. Nowy poziom dopłat otrzymywanych przez rolników jest uzależniony od średniego poziomu tych dopłat pobieranych w okresie referencyjnym, czyli w latach 2000—2002. Takie przekształcenie płatności bezpośrednich ma w zamiarze autorów reformy w rokowaniach WTO pozwolić na zaliczenie ich do subwencji nie podlegających ograniczeniom i nadać im cechy «nie związanych z produkcją subwencji podtrzymujących dochody rolnicze».

Теоретические исследования экономики • Badania teoretyczne ekonomii

Wypłata nowego świadczenia nazywanego Jednolitą Płatnością na Gospodarstwo jest uzależniona od spełnienia szeregu norm dotyczących bezpieczeństwa żywności, zdrowia i dobrostanu zwierząt oraz ochrony środowiska. W razie niespełnienia wszystkich wymaganych standardów rolnik nie otrzyma pełnej przysługującej mu nominalnie kwoty świadczenia.

Przewidziano też zmniejszenie dopłat bezpośrednich do gospodarstw większych i przeznaczenie zaoszczędzonych w ten sposób środków finansowych na rozwój wsi. Mechanizm ten nie dotyczy krajów nowo przyjętych aż do czasu wyrównania poziomów dopłat.

Jednolita Płatność na Gospodarstwo obejmuje nie tylko środki dotychczas przekazywane rolnikom jako dopłaty bezpośrednie, lecz zawiera również świadczenia wypłacane do tej pory w ramach interwencji na poszczególnych rynkach rolnych.

Zaostrzono też dyscyplinę finansową dotyczącą poziomu wydatków. W przypadku przekroczenia przyjętego limitu budże- towego, poziom wypłacanych płatności bezpośrednich jest ograniczona. Instrument ten nie dotyczy jednak gospodarstw najmniejszych, które otrzymują rocznie nie więcej niż 5 tys. euro dopłat bezpośrednich oraz rolników z nowych państw członkowskich, aż do czasu uzyskania przez nich pełnego poziomu dopłat [7].

W 2008 r. dokonano oceny funkcjonowania, a w 2009 r. przeprowadzono przegląd finansowania polityk wspólnotowych, w tym także WPR. Oceny te zostały uzgodnione w ramach porozumienia budżetowego na lata 2007—2013. Wyniki tych ocen mają wyznaczyć kierunek reformy WPR po 2013 r. Na reformy te znów wpływ będą wywierały uwarunkowania zewnętrzne. Zgodnie z zaciągniętymi zobowiązaniami UE do 2013 r. nastąpi zmniejszenie o 60 % subsydiów eksportowych i redukcja o 30 % taryf celnych.

Według wstępnie uzgodnionych postanowień po 2013 r. subsydiowanie eksportu ma być w ogóle zabronione. Unia postanowiła też zrezygnować z niektórych ważnych instrumentów regulacji rynku. Np. w 2015 r. zniesione maja być kwoty mleczne.

Nowym sposobem zwiększania międzynarodowej konkurencyjności unijnych produktów rolnych jest znaczne zwi

ęk-

<<< < Предыдущая 1 2 3 4 5 6 7 89 / 309 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 > Следующая >>>

Соседние файлы в предмете [НЕСОРТИРОВАННОЕ]