Добавил:

ivanov666 Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.

Вуз:

Башкирский Государственный Аграрный Университет

Предмет:

[НЕСОРТИРОВАННОЕ]

Файл:

Актуальные проблемы научных исследований партнерских университетов в сфере экономики. Aktualne problemy badan naukowych partnerskich uniwersytetуw w s

.pdf

Скачиваний:

Добавлен:

07.09.2026

Размер:

2 Мб

Скачать

☆

<<< < Предыдущая 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 1112 / 3012 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 > Следующая >>>

T. Wierzejski

aktywności międzynarodowej. Możliwa jest nawet deinternacjona-

lizacja

, czyli powrót do wcześniejszego stadium procesu umiędzynarodowienia. Szczególną rolę przy takiej argumentacji przypisuje się czynnikom i wymaganiom rynkowym, które w znacznej mierze determinują decyzje o internacjonalizacji działalności i jej formie. Ponadto sugeruje się, że ścieżki rozwoju międzynaro- dowego na poszczególnych rynkach powinny być badane na poziomie sektorowym, ze względu na istotne zróżnicowanie poszczególnych gałęzi gospodarki.

Pojawienie się w latach 90. licznych małych i średnich firm, które od początku swojego istnienia podejmowały działalność na wielu rynkach międzynarodowych, stało się przyczynkiem do negacji modeli etapowych, jako jedynej koncepcji tłumaczącej proces internacjonalizacji [19]. Firmy «globalne od urodzenia» (born globals) już na etapie koncepcji ich powstania zakładają działalność międzynarodową czy nawet globalną, bez konieczności stopniowego przechodzenia od aktywności krajowej do międzyna- rodowej. Stanowią one zatem skrajny przypadek „przeskakiwania” etapów umiędzynarodowienia, gdyż zaczynają proces internacjonalizacji od najwyższego jej stadium. Wśród przyczyn powstawania firm «globalnych od urodzenia» wymienia się [14]:

 nowe warunki rynkowe (w szczególności liberalizację

rynków międzynarodowych),

 rozwój technologiczny (mający miejsce w sferze produk-

cji, transportu czy komunikacji),

 bardziej złożoną rolę czynnika ludzkiego w organizacji

(mobilność pracowników oraz kadra menedżerska, która potrafi wykorzystać szanse wynikające z w/w punktów 1. i 2.).

Madsen i Servais analizując przypadek firm «globalnych od urodzenia» szczególną rolę przypisują kadrze kierowniczej. Uważają oni, że osoby zakładające przedsiębiorstwo typu «born global» z pewnością posiadają pewną wiedzę wynikającą z ich

Wyniki badań przeprowadzonych przez Turnbulla wśród przedsiębiorstw brytyjskich nie potwierdzają zastosowania etapowej teorii internacjonalizacji. Zaobserwowano nawet deinternacjonalizację, tj. powrót do poprzedniego etapu (np. zamknięcie filii handlowej).

111

Теоретические исследования экономики • Badania teoretyczne ekonomii

wcześniejszych doświadczeń na rynkach międzynarodowych. Takie rozumienie firm «globalnych od urodzenia» pozwala wskazać na analogię z etapowym U-modelem, który znaczną rolę przypisuje procesowi uczenia się. Zatem studiowanie firm typu «born global» powinno zawierać okres przed ich powstaniem. Prawdopodobnie wiele ich «genów» ma swoje korzenie w firmach i sieciach, w których ich założyciele i kadra kierownicza zdobywali niezbędne doświadczenie. Dlatego wątpliwym jest mówienie przy «born globals» o nowej firmie. W ujęciu prawnym można ją uznać za nową, ale umiejętności jej pracowników (w szczególności kadry kierowniczej) «urodziły się» i dojrzały wcześniej. Ponadto przypadek «born globals» jest charakterystyczny tylko dla pewnej grupy podmiotów. Ten typ internacjonalizacji cechuje głównie firmy i sektory gospodarki wysokich technologii pochodzące z rozwiniętych państw.

Podsumowując etapowe modele internacjonalizacji oraz ich krytykę, głównie w postaci istnienia firm «globalnych od urodzenia», należy stwierdzić, że nie mogą one stanowić jedynej teorii tłumaczącej proces umi daje się uzupełnienie tej koncepcji choćby o przypadek «born globals», będący alternatywą klasycznego, przebiegającego w czasie gradualizmu. W efekcie można tu wskazać na następującą klasyfikację możliwych form internacjonalizacji:

ędzynarodowienia. Koniecznym wy-

 tradycyjni eksporterzy, przechodzący kolejne stopnie,

zgodnie z modelami etapowymi,

 firmy przeskakujące niektóre etapy wytyczone w modelach

etapowych,

 firmy typu «born globals».

Umiędzynarodowienie przedsiębiorstwa w wielu przypadkach jest uzależnione od jego specyficznych cech i zasobów. Rola czynnika wiedzy w organizacji została przedstawiona przy prezentacji U-modelu. Wśród innych najczęściej poruszanych w literaturze przedmiotu cech wymienia się: wielkość przedsiębiorstwa, jego wiek, położenie geograficzne, innowacyjność czy przewagę technologiczną.

Wielkość przedsiębiorstwa jest często uwzględniana jako determinanta rozwoju firmy, w tym poprzez internacjonalizację.

112

T. Wierzejski

Jednak wnioski płynące z dotychczasowych badań nie są jednoznaczne [1]. Z jednej strony większe firmy umiędzynaroda- wiając swoją działalność mogą realizować dodatkową korzyść związaną z efektem skali. Ich rozmiar umożliwia dostęp do zasobów będących poza zasięgiem mniejszych firm jak również pozwala podejmować większe ryzyko. Bogatsze zasoby mogą przełożyć się internacjonalizację w większym tempie [12]. Ponadto rosnąca wielkość przedsiębiorstwa dostarcza więcej siły rynkowej w czasie negocjacji z partnerami zagranicznymi. Jednakże z drugiej strony większe firmy mogą natrafić na pewne bariery. Przede wszystkim bardziej złożone, sformalizowane i biurokratyczne struktury organizacyjne przekładają się

na ograniczoną elastyczność decyzyjną takich podmiotów. Trudniej jest osiągnąć consensus zadawalający wszystkich udziałowców czy przeprowadzić radykalne zmiany. W efekcie adaptacja do szczególnych wymagań partnera zagranicznego może okazać się długotrwała lub nawet niemożliwa.

Starszy wiek przedsiębiorstwa przekłada się zazwyczaj na większe doświadczenie rynkowe. Wskazuje się, że nawet wiedza zdobyta z praktyki gospodarczej na rynku macierzystym może przełożyć się na szybszą internacjonalizację, jako kolejny etap rozwoju firmy. Jednak korelacja wieku przedsiębiorstwa i jego internacjonalizacji została podważona przez istnienie firm typu «born globals». Już na początku swojej działalności obsługują one rynki obce, nie posiadając teoretycznie doświadczenia rynkowego. W rzeczywistości kierują nimi menad

żerowie, którzy zdobyli niezbędną wiedzę empiryczną wcześniej, w innych przedsiębiorstwach. Zatem nawet w tym przypadku silną rolę przypisuje się doświadczeniu i wiedzy kadry kierowniczej.

Cechą przedsiębiorstwa, która nie tylko może przyczynić się do zainteresowania rynkami zagranicznymi, ale również do kierunku internacjonalizacji, jest jego lokalizacja geograficzna. Położenie w bliskim sąsiedztwie granicy państwowej może powodować inicjację współpracy z konkretnym rynkiem zagranicznym. Przykładowo firma ze Szczecina jest usytuowana kilkakrotnie bliżej aglomeracji berlińskiej niż Warszawy, co w przypadku uwzględnienia kosztów transportu może mieć decydujące znaczenie przy wyborze rynku sprzedaży.

113

Теоретические исследования экономики • Badania teoretyczne ekonomii

Podobnie do niedawna wielu przedsiębiorców zlokalizowanych na wschodniej granicy Polski mocno związanych było z rynkami Europy Wschodniej

Potencjał innowacyjny przedsiębiorstw i całych sektorów pozwala na osiągnięcie przewagi konkurencyjnej a nawet przywództwo zarówno na rynku macierzystym jak i międzynarodowym. Z uwagi na fakt, że wprowadzenie innowacji może być kosztowne, często rynek macierzysty jest zbyt mały, aby inwestycja zwróciła się. Wówczas rozszerzenie ekspansji o rynki zagraniczne umożliwia zapewnienie opłacalności działań. Innowator ma możliwość realizacji wielu strategii marketingowych ekspansji międzynarodowej. Zgodnie z teorią cyklu życia produktu Vernona obserwuje się pewną sekwencję form zaangażowania na rynkach obcych: od eksportu, który daje firmie wyłączność na produkcję i sprzedaż swojego wynalazku poprzez stopniową sprzedaż licencji aż do przeniesienia produkcji poza granicę. Wówczas kraj pochodzenia innowacji staje się importerem swojego wynalazku, opracowując jednocześnie kolejną innowację.

Szczególnym przypadkiem innowacji jest posiadanie przewagi technologicznej. Wynikać ona może zarówno z opracowania zaawansowanego wynalazku jak też szerokiego wykorzystywania istniejących nowinek technologicznych w przedsiębiorstwie. Oba przypadki przekładają się na fakt posiadania zasobów, które mogą determinować internacjonalizację. Wysokie technologie mogą umożliwić szybszy przepływ informacji, efektywniejszą obsługę klienta czy też dystrybucję oferowanego produktu. Istnienie luki technologicznej (teoria Posnera) w porównaniu do podmiotów w innych krajach ułatwia ekspansję zagraniczną firm i przyczynia się do dalszego ich rozwoju.

Ostatnią grupą modeli internacjonalizacji stanowią koncepcje związane z podejściem sieciowym (network approach). Teoria ta sytuuje firmę w jej otoczeniu, przez co jest ona widziana jako fragment szerszego systemu wielu aktorów, którzy wzajemnie na siebie wpływają [8]. Szczególnie podkreśla się tu rolę międzynarodowej współzależności na poziomie badanej branży, zarówno powiązania

Sytuacja ta uległa zmianie po przystąpieniu Polski do UE i związaną z tym

koniecznością wprowadzenia wiz dla obywateli Białorusi, Rosji i Ukrainy.

114

T. Wierzejski

między poszczególnymi firmami jak i dostawcami i konsumentami. Takie rozumienie tej koncepcji usprawiedliwia stosowane w literaturze utożsamianie sieci z rynkiem [15]. Podejście sieciowe stanowi w pewnym sensie rozszerzenie U-modelu, który koncentrował się wyłącznie na pojedynczych przedsiębiorstwach, ich wiedzy i doświadczeniu.

Stopień internacjonalizacji sieci

niski w

soki

Stopień internacjonalizacji firmy

Wcześnie zaczynający

(The Early Starter)

Samotny internacjonał

(The Lonely

wysoki niski

International)

Późno zaczynający

(The Late Starter)

Internacjonał w

zinternacjonalizowanym

otoczeniu

(The International

Among Others)

Rys. 2. Kombinacje w sieciowym modelu internacjonalizacji

Źródło: [10, s. 287—314].

Johanson i Mattsson wyróżniają cztery przypadki ujmujące internacjonalizację firmy i sieci (rys. 2). «Wcześnie zaczynający» to przykład przedsiębiorstwa z małym doświadczeniem na rynku międzynarodowym, które działa w sieci charakteryzującej się niskim poziomem internacjonalizacji. Z kolei «późno zaczynający» to podmiot, który podąża za firmami w ramach sieci, które wcześniej przed nim zaczęły stosować strategię umiędzynarodowienia swojej działalności. Podobnie przedsiębiorstwa o znacznym poziomie internacjonalizacji mogą funkcjonować w otoczeniu sieciowym mniej lub bardziej związanym z rynkami zagranicznymi. W efekcie mamy do czynienia odpowiednio z kombinacją «samotnego internacjonała» oraz «internacjonała w zinternacjonalizowanym otoczeniu». Gorynia wskazuje na specyficzne cechy podejścia sieciowego, wyróżniające je spośród innych teorii internacjonalizacji [8]:

115

Теоретические исследования экономики • Badania teoretyczne ekonomii

 odejście od indywidualistycznego postrzegania firmy i

zaakcentowanie związków z najbliższym otoczeniem (siecią narodową lub branżową),

 podkreślanie znaczeniu czasu i kumulacyjnego charakteru

ewolucji sieci, w tym w szczególności procesu internacjonalizacji,

 zwrócenie uwagi na ograniczenie swobody strategicznej

firm w procesie internacjonalizacji – decyzje firm są bowiem uwarunkowane sytuacją w sieci.

Próbę kompleksowego wskazania na determinanty internacjonalizacji podjął John Dunning. W sformułowanej przez niego eklektycznej teorii inwestycji zagranicznych wskazuje się na grupę warunków, które muszą zostać spełnione, aby przedsiębiorstwo zdecydowało się na ekspansję zagraniczną. Zasadniczą rolę odgrywają tu determinanty endogeniczne, które zostały jednak uzupełnione elementami egzogenicznymi [2].

Decyzja o produkcji zagranicznej wynika z trzech zasadniczych determinant [3]:

1) faktu posiadania (lub chociaż takiej możliwości) zasobów,

których konkurenci (lub potencjalni konkurenci) nie posiadają,

2) dodatkowej korzyści z wykorzystania tych zasobów na

rynkach zagranicznych w porównaniu do funkcjonowania wyłąc- znie na rynku macierzystym,

3) interesu w zatrzymaniu tych zasobów w ramach organi-

zacji (internalizacja działalności).

Koncepcja Dunninga łączy elementy teorii przewagi własnościowej (ownership), teorii lokalizacji (localization) i teorii internalizacji (inter- nalisation). Pierwsze litery angielskich określeń wskazanych determi- nant tworzą skrót OLI, przez co paradygmat eklektyczny nazywany jest w literaturze również paradygmatem OLI.

Pierwszym koniecznym warunkiem podjęcia ekspansji międzynarodowej jest posiadanie przez przedsiębiorstwo pewnych przewag w stosunku do lokalnych podmiotów gospodarczych. Protoplastą koncepcji umiędzynarodowienia opartej na przewadze własnościowej był S. Hymer, który w swojej rozprawie doktorskiej uzasadniał, że pełne wykorzystanie posiadanych przewag jest możliwe wyłącznie w drodze realizacji bezpośrednich inwestycji

116

T. Wierzejski

zagranicznych [9]. Wśród możliwych przewag, jakimi może dysponować przedsiębiorstwo, wymieniał on:

 przewagi technologiczne umożliwiające podjęcie produkcji

nowych wyrobów, produkcję produktów o korzystniejszych cenach, ponoszenie niższych kosztów wytwarzania,

 przewagi finansowe wynikające z możliwości korzystania

z własnych zasobów kapitałowych oraz ułatwionego dostępu do źródeł finansowego zasilania zewnętrznego tak w kraju lokaty, jak i na międzynarodowym rynku kredytowym i kapitałowym,

 przewagi w zakresie umiejętności zarządzania, możliwości

wykorzystania rozwiązań zastosowanych w przedsiębiorstwach macierzystych,

 przewagi marketingowe,

 przewagi związane z możliwością korzystania z tańszych

czynników produkcji, lepszej sieci informacyjnej, wszechstronniejszego wspomagania decyzji kierowniczych.

Fakt posiadania pewnej grupy przewag wobec podmiotów z rynków zagranicznych powoduje, że firma osiąga pozycję niemalże monopolistyczną i pozostaje decyzja, w jaki sposób zinternacjonalizować swoją działalność i jaki rynek wybrać.

Przedsiębiorstwo dokonuje wyboru między sprzedażą (lub wydzierżawieniem) posiadanych przewag (np. w formie licencji) lub zachowaniem nad nimi kontroli na rynku obcym (internalizacja). Dunning wskazuje, że jeżeli bardziej korzystną opcją jest internalizacja, firma decyduje się na podjęcie BIZ. Teoria internalizacji, oparta na pracach Coase’a i Williamsona zakłada, że istnieją sytuacje, w których efektywniejszym ekonomicznie jest realizowanie transakcji wewnątrz firmy niż za pomocą wykorzystania rynku w postaci np. dostawców podzespołów. Wykorzystanie rynku wiąże się bowiem z koniecznością ponoszenia kosztów transakcyjnych. Internalizacji sprzyjają takie okoliczności, jak: wysokie koszty zawierania kontraktów, niepewność co do wartości sprzedawanej technologii, konieczność kontrolowania sposobu zastosowania lub odsprzedaży produktu [21].

W przypadku zaistnienia dwóch powyższych założeń, pozostaje wybór optymalnego miejsca alokacji inwestycji. W teorii

117

Теоретические исследования экономики • Badania teoretyczne ekonomii

eklektycznej uwzględnia się charakterystykę kraju docelowego wobec kraju macierzystego. Przewagi lokalizacyjne są tworzone przez następujące elementy [6ъ:

 rozmieszczenie przestrzenne produkcji,

 sytuację rynkową,

 stosunek państwa do inwestycji bezpośrednich (zakres

stosowanych preferencji podatkowych, celnych, opłat taryfowych, kontyngenty itp.),

 poziom tzw. dystansu psychicznego związanego z uwarun-

kowaniami kulturowymi i językowymi oraz odmiennością zwyczajów handlowych,

 korzyści kosztowe, bliskość atrakcyjnych rynków zagra-

nicznych, istniejące struktury gospodarcze oraz warunki prawne, społeczne i polityczne.

Kombinacja wymienionych powyżej czynników determinuje wybór kraju lokalizacji. Znaczenie poszczególnych z nich będzie z pewnością zróżnicowane w zależności od cech i motywów inwestycyjnych przedsiębiorstwa jak też sektora gospodarki, w którym działa. Ponadto należy podkreślić, że korzyści, które oferuje dana lokalizacja, mają charakter potencjalny — mogą wystą- pić wyłącznie wskutek specyficznych cech i decyzji przedsię- biorstwa [20].

Eklektyczna teoria produkcji międzynarodowej od czasu swego powstania była kolejno rozszerzana przez swego autora. Umożliwiło to utrzymanie aktualności modelu w dzisiejszych, burzliwych czasach. Od roku 1980 gospodarka światowa znacząco zmieniła się, do czego przyczyniły się wyjątkowo dynamiczne procesy globalizacyjne. Dlatego coraz większą wagę Dunning zaczął przywią minant zewnętrznych: postępu technologicznego, rosnącej wspó- łzależności ekonomicznej w ujęciu globalnym, polityki prowadzonej przez poszczególne państwa. Uwzględniona została również koncepcja rozwoju sieciowego oraz podejścia strategicznego. Ważną rolę autor paradygmatu OLI przypisał przewagom instytucjonalnym, charakterystycznym dla poszczególnych firm, sektorów i państw [5].

Paradygmat eklektyczny, opierając się na wielu zmiennych determinujących internacjonalizację (wewnętrznych i zewnętrznych),

zywać do deter-

118

T. Wierzejski

podkreśla ważną interakcję, jaka zachodzi między przedsiębiorstwami międzynarodowymi a gospodarkami, w których one egzystują [4]. W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych mocno skoncentrowano się na roli czynników mikroekonomicznych w procesie umiędzynarodowienia, zapominając równocześnie o ważnych bodźcach płynących ze środowiska zewnętrznego. A przecież nawet najcenniejsze zasoby i przewagi przedsiębiorstwa nie umożliwią ekspansji zagranicznej, jeśli gospodarka światowa będzie w recesji a rządy państw obcych będą prowadzić politykę autarkiczną. Ponadto wydaje się możliwym rozszerzenie odniesienia koncepcji OLI poza inwestycje zagraniczne — zaistnienie tylko przewag «O» i «L» może stać się przyczynkiem innych form zaangażowania na rynku międzynarodowym, np. sprzedaży eksportowej lub licencji. W efekcie teoria Dunninga dodatkowo zyskuje na swojej kompleksowości. Mimo wystę

pującej krytyki paradygmatu eklektycznego (m.in. zarzuca się niepełny dobór determinant i niewystarczające tłumaczenie innych form internacjonalizacji poza BIZ) trudno wskazać inne, całościowe podejście. Ponadto bieżące uzupełnianie koncepcji to dodatkowy atut, który powoduje, że model OLI również obecnie może być zastosowany do wyjaśnienia procesu internacjonalizacji.

Dynamika internacjonalizacji procesów gospodarczych jest

uzależniona od wielu czynników, które zostały zaprezentowane w przytoczonych koncepcjach teoretycznych. Ważną rolę odgrywa jednak również bieżąca koniunktura gospodarcza, zarówno w poszczególnych krajach jak i w skali globalnej. W czasach ekonomicznej prosperity poziom współzależności gospodarczej państw, który przejawia się wzrostem wartości handlu międzynarodowego oraz inwestycji zagranicznych, ulega wzrostowi. Natomiast w sytuacjach kryzysowych gospodarki krajowe charakteryzuje zazwyczaj względnie niższy poziom zagranicznej wymiany handlowej (szczególnie importu) jak też rezygnacja z inwestycji, w tym zag- ranicznych. To z kolei dodatkowo powoduje spowolnienie gospodarcze. Dlatego im silniejsze jest powiązanie gospodarki krajowej z rynkiem międzynarodowym, tym większych reperkusji może się ona spodziewać w warunkach globalnego kryzysu ekonomicznego. Zjawisko to jest szczególnie widoczne na przyk

ładzie obecnego

119

Теоретические исследования экономики • Badania teoretyczne ekonomii

kryzysu, zapoczątkowanego już w 2007 r. w USA, a którego efekty rozprzestrzeniły się na cały świat w latach 2008—2009. W krajach europejskich, których udział eksportu do PKB był względnie wysoki odnotowano wyższy spadek PKB niż w krajach, które w mniejszym stopniu uzależnione były od zbytu na rynkach zagranicznych. W przypadku małych gospodarek, takich jak Słowacja, Irlandia czy kraje nadbałtyckie odsetek ten w 2006 r. wynosił nawet ponad 80 %, a np. w Polsce tylko nieznacznie przekroczył 40 % [18]. W efekcie Polska przeszła lata kryzysu globalnego bez recesji w gospodarce (spadło jedynie tempo wzrostu PKB), podczas gdy państwa silniej zinternacjonalizowane w 2009 r. odnotowały silny spadek PKB, np. Łotwa — 18,0%, Estonia — 14,1 %, Irlandia — 7,5 % [25].

Podsumowując rozważania dotyczące dorobku teoretycznego problematyki internacjonalizacji procesów gospodarczych należy podkreślić, że jest on silnie zakorzeniony w klasycznej teorii ekonomii. Jednakże rewolucja przemysłowa XIX w. oraz rozwój globalizacji ekonomii w drugiej połowie XX w. zmieniły strukturę podmiotową tego zjawiska — coraz większą rolę zaczęły odgrywać przedsiębiorstwa. Współczesne korporacje transnarodowe są w posiadaniu ogromnych zasobów kapitałowych w skali całego świata i to one kształtują obraz dzisiejszej współzależności gospodarczej państw. Należy oczekiwać, że to zjawisko będzie postępowało, szczególnie w krajach rozwijających się. Nawet bowiem silne kryzysy gospodarcze o zasięgu globalnym nie są w stanie spowodować w dłuższej perspektywie procesu deglobalizacji, czyli zmniejszenia poziomu internacjonalizacji gospodarek krajowych.

1. Dass P. 2000. Relationship of firm size, initial diversification, and inter- nationalization with strategic change. Journal of Business Research, 48(2): 135—146.

2. Dunning prise. George Allen & UNWIN, Londyn.

3. Dunning some empirical tests. Journal of International Business Studies, 11(1): 9—31.

J. 1981a. International production and the multinational enter-

J. 1981b. Toward an eclectic theory of international production:

Piśmiennictwo

120

<<< < Предыдущая 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 1112 / 3012 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 > Следующая >>>

Соседние файлы в предмете [НЕСОРТИРОВАННОЕ]