Отыз төртінші сабақ Дамирлардың (есімдіктер) түрлері

Дамир деп сөйлем барысында адамдардың, заттардың орнына олардың атауларының орнына қолданылатын есімдің түрі.

Бірінші: Дамир мунфасыл¹ (бөлек) рафғ халінде²:

Сөйлеуші адам тарапынан бірінші жақта қолданылатын дамир атауы мутәкәллим (أَنا , نَحْنُ ). Мысалы: أَنَا أَقُومُ لِعَمَلِي- мен жұмыс жасаймын, نَحْنُ نَحْتَرِمُ الغُرَباءَ – Біз сырттан келгендерді құрметтейміз.

Сөйлеуші адамның сөзі тікелей бағытталған екінші жақтағы дамир мухаатиб (أَنْتَ، أَنْتِ، أَنْتُما، أَنْتُمْ، أَنْتُنَّ). Мыслалы: أَنْتَ مُهَذَّبٌ- Сен әдептісің, أَنْتُما صَادِقَانِ- Сен екеуің доссыңдар.

Сөйлеуші адамның сөзі бағытталмаған үшінші жақтағы дамир ғайб (هُمْ هُمَا هِيَ هُوَ هُنَّ). Мысалы: هُوَ يَعْمَلُ سَائِقاً- Ол жүргізуші болып істейді. هُمَا أَخَوانِ- Ол екеуі бауырлар.

Мысалдар:

الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ هُمَا الْمَصْدَرُ الْأَوَّلُ لِلْإِضاءةِ . الشَّبَابُ وَالشَّابّاتُ هُمْ ثَرْوَةُ الْبِلَادِ .الزِّرَاعَةُ هِيَ مَصْدَرُ الثَّرْوَةِ . الصِّناعَةُ هِي سِرُّ قُوَّةِ الدُّوَلِ. أَنْتُمْ أَمَلُ الْأُمَّةِ . أَنْتُمَا تَعْمَلَانِ بِجِدٍّ . هُمَا يُجِيدَانِ لُعْبَةَ الْكارَاتِيه . هُما تُجِيدانِ رِياضَةَ الْجُودو . هُنَّ يُشارِكْنَ فِي أَعْمالِ الصِّيانَةِ .مَا تَذَكَّرْتُ عِنْدَ الصُّعُوبَةِ إِلَّا إِيّاكَ . هُمْ يَعْمَلُونَ فِي الزِّرَاعَةِ .

Жаңа сөздер

Аудармасы	Арабша	Аудармасы	Арабша
ай	الْقَمَرُ	күн	الشَّمْسُ
жарық үшін	لِلْإِضاءَةِ	негіз	الْمَصْدَرُ
жас қыздар	الشَّابّاتُ	жас жігіттер	الشَّبَابُ
егіншілік	الزِّرَاعَةُ	байлық	ثَرْوَةٌ
мемлекеттің қуаты	قُوَّةُ الدُّوَلِ	сыр	سِرُّ
игерген	يُجِيدَانِ	үміт	أَمَلٌ
дзюдо спорты	رِياضَةُ الْجُودو	каратэ ойыны	لُعْبَةُ الْكارَاتِيه
қиыншылық	الصُّعُوبَةُ	жөндеу жұмыстары	أَعْمالُ الصِّيانَةِ

Екінші: Дамир мунфасыл насб¹ халінде: Олар:

Жекеше түр

إِيَّايَ	إِيَّاكَ	إِيَّاكِ	إِيَّاهُ	إِيَّاهَا
мені	сені (е.т)	сені (ә.т)	оны (е.т)	оны (ә.т)

Екілік түр

إِيَّانا	إِيَّاكُمَا	إِيَّاهُما
біз екеумізді	сен екеуіңді	ол екеуін

Көпше түр

إِيَّانا	إِيَّاكُمْ	إِيَّاكُنَّ	إِيَّاهُمْ	إِيَّاهُنَّ
бізді	сендерді (е.т)	cендерді (ә.т)	оларды (е.т)	оларды (ә.т)

Үшінші: Дамир муттасыл¹ (біріккен) рафғ, насб, джәр халінде келуі мүмкін.

Мысалы рафғ: شارَكْنا فِي الْاِحْتِفَالِ – Мерекелік шараға қатыстық. Бұл жерде نا қосымшасы етістіктен кейін келіп атау септігі халінде «біз» деген есімдіктің орнында тұр.

Мысалы насб²: أَعْطَيْتُهُ-мен оны бердім. Бұл жерде ـهُ есімдігі нені? деген сұраққа жауап береді табыс септігі халінде тұр.

Мысалы жар: كِتابِي – менің кітабым. Бұл жерде ي менің деген есімдіктің қызметін атқарып тұр. Тәуелдендіру тіркесінен кейін (Мысалы: менің қаламым, сенің қаламың) немесе харфу джәрлардан кейін (Мысалы: إِلَيْكَ -саған) дамирлеп келетін болса, джәр халінде болады.

Ескерту: Бірінші жақ «мен» есімдігіне қатысты есімдік біріккен (муттасыл) түрде келетін болса, ((ن)) (нун уиқая (қорғаушы нун) жалғанады. Мысалы: رَأَيْتَنِي – сен мені көрдің.

Дамирлердің қолдану тәсілдері:

- Дамирдің сөйлемнің басындағы есім сөзге қайтуы. Мысалы:

الْكِتَابُ أَعْطَيْتَنِي إِيَّاهُ . وَالْقَلَمُ وَهَبْتُكَ إِيَّاهُ

- Дамир мунфасыл насб халінде сөйлемді қуаттау мақсатында келеді. Мысалы:

أَعْطَيْتُكَ إِيَّاكَ	- саған (тек саған) бердім
أَعْطَيْتَهُ إِيَّاهُ	- оған (тек оған) бердің
أَعْطِينِي إِيَّايَ	- маған (тек маған) бер

- Екі дамир ғаиб қатар келуі мүмкін. Мысалы: الْكِتَابُ أَعْطَيْتُهُماهُ –Кітапты ол екеуіне бердім.

Жоғарыдағы мысалды өрбітетін болсақ, бірінші, أَعْطَيْتُ- мен бердім, екінші هُما – ол екеуіне (ерлер немесе әйелдер немесе аралас болуы мүмкін) اهُ- кітапқа қайтады.

دُعَاءُ خَتْمِ القُرْآنِ الكَريمِ

اللَّهُمَّ اِرْحَمْنِي بالقُرْءَانِ وَاجْعَلهُ لِي إِمَاماً وَنُوراً وَهُدًى وَرَحْمَةً *

اللَّهُمَّ ذَكِّرْنِي مِنْهُ مَانَسِيتُ وَعَلِّمْنِي مِنْهُ مَاجَهِلْتُ وَاُرْزُقْنِي تِلاَوَتَهُ آنَاءَ اللَّيْلِ وَأَطْرَافَ النَّهَارِ وَ اِجْعَلْهُ لِي حُجَّةً يَارَبَّ الْعَالَمِينَ *

اللَّهُمَّ أَصْلِحْ لِي دِينِي الَّذِي هُوَ عِصْمَةُ أَمْرِي، وَأَصْلِحْ لِي دُنْيَايَ الَّتِي فِيهَا مَعَاشِي، وَأَصْلِحْ لِي آخِرَتِي الَّتِي فِيهَا مَعَادِي، وَاِجْعَلِ الْحَيَاةَ زِيَادَةً لِي فِي كُلِّ خَيْرٍ وَاِجْعَلِ الْمَوْتَ رَاحَةً لِي مِنْ كُلِّ شَرٍّ *

اللَّهُمَّ اِجْعَلْ خَيْرَ عُمْرِي آخِرَهُ وَخَيْرَ عَمَلِي خَوَاتِمَهُ وَخَيْرَ أَيَّامِي يَوْمَ أَلْقَاكَ فِيهِ *

اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ عِيشَةً هَنِيَّةً وَمِيتَةً سَوِيَّةً وَمَرَدًّا غَيْرَ مُخْزٍ وَلاَ فَاضِحٍ *

اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ خَيْرَ المَسْأَلةِ وَخَيْرَ الدُّعَاءِ وَخَيْرَ النَّجَاحِ وَخَيْرَ العِلْمِ وَخَيْرَ الْعَمَلِ وَخَيْرَ  الثَّوَابِ وَخَيْرَ الْحَيَاةِ وَخيْرَ الْمَمَاتِ وَثَبِّتْنِي وَثَقِّلْ مَوَازِينِي وَحَقِّقْ إِيمَانِي وَارْفَعْ دَرَجَتِي وَتَقَبَّلْ صَلاَتِي وَاِغْفِرْ خَطِيئَاتِي وَأَسْأَلُكَ العُلَا مِنَ الجَنَّةِ *

اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ مُوجِبَاتِ رَحْمَتِكَ وَعَزَائِمِ مَغْفِرَتِكَ وَالسَّلاَمَةَ مِنْ كُلِّ إِثْمٍ وَالغَنِيمَةَ مِنْ كُلِّ بِرٍّ وَالفَوْزَ بِالجَنَّةِ وَالنَّجَاةَ مِنَ النَّارِ *

اللَّهُمَّ أَحْسِنْ عَاقِبَتَنَا فِي الْأُمُورِ كُلِّهَا، وَأجِرْنَا مِنْ خِزْيِ الدُّنْيَا وَعَذَابِ الْآخِرَةِ *

اللَّهُمَّ اِقْسِمْ لَنَا مِنْ خَشْيَتِكَ مَاتَحُولُ بِهِ بَيْنَنَا وَبَيْنَ مَعْصِيَتِكَ وَمِنْ طَاعَتِكَ مَاتُبَلِّغُنَا بِهَا جَنَّتَكَ وَمِنَ الْيَقِينِ مَاتُهَوِّنُ بِهِ عَلَيْنَا مَصَائِبَ الدُّنْيَا وَمَتِّعْنَا بِأَسْمَاعِنَا وَأَبْصَارِنَا وَقُوَّتِنَا مَاأَحْيَيْتَنَا وَاجْعَلْهُ الْوَارِثَ مِنَّا وَاجْعَلْ ثَأْرَنَا عَلَى مَنْ ظَلَمَنَا وَاُنْصُرْنَا عَلَى مَنْ عَادَانَا وَلاَ تجْعَلْ مُصِيبَتَنَا فِي دِينِنَا وَلاَ تَجْعَلِ الدُّنْيَا أَكْبَرَ هَمِّنَا وَلَا مَبْلَغَ عِلْمِنَا وَلاَ تُسَلِّطْ عَلَيْنَا مَنْ لَا يَرْحَمُنَا *

اللَّهُمَّ لَا تَدَعْ لَنَا ذَنْبًا إِلَّا غَفَرْتَهُ وَلَا هَمَّا إِلَّا فَرَّجْتَهُ وَلَا دَيْنًا إِلَّا قَضَيْتَهُ وَلَا حَاجَةً مِنْ حَوَائِجِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ إِلَّا قَضَيْتَهَا يَاأَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ *

رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ وَصَلَّى اللهُ عَلَى سَيِّدِنَا وَنَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِهِ وَأَصْحَابِهِ الأَخْيَارِ وَسَلَّمَ تَسْلِيمًا كَثِيراً.

Аудармасы

Құран қатым дұғасы

Аллаһым Құранмен мені рақымыңа бөле! Оны мен үшін имам, нұр, тура жол, рақымдылық ете гөр*

Аллаһым Құраннан ұмытқан нәрсемді есіме түсір, білмеген нәрсемді үйрет, оны күндіз-түні оқумен мені ризықтандыр және оны мен үшін иә әлемдердің Раббысы бұлжымас дәлел ете гөр*

Аллаһым амалдарымның негізі болған дінімді дұрыста, өмірім сонда болған дүниемді дұрыста, оралуым міндет болған ақыретімді дұрыста, өмірімді ұзартқан сайын оны қайырлы ете гөр, өлім сәтін жеңіл етіп барлық жаманшылықтан сақтай гөр*

Аллаһым ғұмырымның ақырығы тұсын қайырлы ете гөр, амалдарымның қайырлысын соңына қалтыра гөр, Сенімен кездесетін күнді мен үшін ең қайырлы ете гөр*

Аллаһым байсалды өмір, абыройлы өлім сұраймын және қайтар жерімді төмен әрі абыройсыз ете көрме*

Аллаһым Сенен қайырлы өтініш, қайырлы дұға, қайырлы жеңіс, қайырлы ілім, қайырлы амал, қайырлы сауап, қайырлы өмір, қайырлы өлім сұраймын. Аллаһым менің таразымды ауыр ет, имамнымды кәміл ет, дәрежемді жоғарлат, намазымды қабыл ет, күнәларыма жарылқау ет. Аллаһым сенен жәннаттағы жоғарғы орынды сұраймын.*

Аллаһым Сенен мейірімің жеткізетін, кешіріміңе апаратын амалдарды, барлық күнәлардан аман болып, барлық жақсылыққа жетуді, жәннаттық болып, тозақ отынан құтылуды сұраймын.*

Аллаһым барлық істеріміздің ақырын көркем ете гөр, өмірдің сұмдықтарымен ақыреттің азабынан сақтай гөр*

Аллаһым мені күнә жасаудан алыс қылатын қорқыныш сезімді бере гөр, Сенің жәннәтіңа жететін тағаттылықты нәсіп ет, өмірдің қиындықтары мен сынақтарын жеңу үшін иақин бер, біздердің құлақтарымызды, жанарларымызды, күш-жігерімізді нұрландыр, біздерге залымдық жасағандардан кегімізді алып бер, біздерге дұшпандық қылғандарды бізге үстем қыла көрме, дінімізге селкеу түсіре көрме, дүниені бізге үстем қылып өміріміздің мәні етпе, біздерге мейірімділік қылмағандарды біздердің үстімізден билік құрғызба.*

Аллаһым күнәларымды кешіре гөр, уайымдарымды сейілт, қарыздарымды қайтаруға жәрдем бер, дүниелік және ақыреттік қажеттіліктерімді өтеу гөр ей, Рақымдылардың Рақымдысы.*

Раббым маған бұл дүниеде жақсылық бер және ақыретте де жақсық бер және тозақ отынан сақта, біздің мырзамыз әрі пайғамбарымыз Мұхаммедке Алланы салауаты болсын және оның жанұясына қайырлы сахабаларына Алланың аманшылығы болсын.*