Отызыншы сабақ Жалғамалы қосымшалар

8- بَلْ : Бұдан кейінгі тіркес сөз күйінде немесе сөйлем күйінде келуі мүмкін.

- өзінен кейін сөйлем күйінде келетін болса, بَلْ бастауыштың қызметін атқарады. Бұл жағдайда алдыңғы сөйлемнің үкімін жойып келесі сөйлемге ауысады. Мысалы: زَعِمَ مُحَمَّدٌ أَنَّهُ ناجِحٌ بَلْ هُوَ راسِبٌ- Мұхаммед өзін емтиханнан өттім деп ойлады бірақ құлап қалған еді.

- Өзінен кейін жекеше сөз ретінде келеді және «уау» қосымшасының қызметін атқарады. Бұйрық райдан кейін بَلْ дан кейінгі сөз мақсат етіледі. Мысалы: أُدْرُسْ الْهَنْدَسَةَ بَلْ الطّبًّ- Инженерлікті оқы бірақ дәрігерлік міндет. Инженерлікті тыйым салмағанымен дәрігерліктің маңыздырақ екенін айтады.

-Болымсыз етістіктен кейін келетін болса, بَلْ дан кейінгі сөз ғана мақсат етіледі. Мысалы:لاَ تَشْتَرِي السّيّارَةَ بَلْ الْبَيْتَ - машинаны сатып алма, үйді сатып ал.

- بَلْ дың алдында لا қосымшасы келіп بَلْ дан кейінгі сөзді күшейтеді. Мысалы: أَنْتَ زِئْبٌ لاَ بَلْ أَسَدٌ – Сен қасқырсың жоқ сен арыстансың.

9- لَكِنْ – қосымшасының жасалу жолдары:

-бірінші бөліктің үкімін тоқтатып, екінші мәселеге ауыстырады. Мысалы: ما فازَ مُحَمَّدٌ لَكِنْ نَبيلٌ – Мұхаммед жеңген жоқ Набил жеңді. Қосымшаның қызметін тек үш жағдайда ғана атқарады:1) өзінен кейінгі сөз жекеше түрде келсе. 2) оның алдындағы сөз тіркесі болымсыз түрде болу қажет.3) оның алдындағы сөзге «уау» қосымшасы жалғанбауы.

10- لا : қосымшасы бірінші сөз тіркесін бекітеді өзінен кейінгі келген сөз тіркесін жоққа шығарады. Оның өзіндік шарттары бар:

- өзінен кейінгі сөз тіркесі жекеше сөйлем түрінде келмейді. Мысалы:هَذا نَبِيلٌ لاَ خَليلٌ – бұл Халил Набил емес.

- болымды сөйлем түрінде келу. Мысалы: تَزَوَّجْ قازَقِيةَ لاَ عَرَبِيةَ – қазаққа үйлен арабқа емес.

9-бап

9-бап етістігі жасалу жолы فَعَلَ формасындағы етістігінің алдында ا касралы һамзату әл-уасыл жалғанып,соңғы ل әріпі қосарланып, اِفْعَلَّ осы шағы يَفْعَلَّ етістігі түзіледі. 9-бап етістігінің негізгі мағынасы түстерге сипаттарға бір халден екінші халге өзгеруге байланысты қолданылады. Мысалы: اِحْمَرَّ وَجْهَهُ - беті қызарды, اِعْوَرَّ الرُّجُلُ – адам соқыр болды.

Мысал осы шақ/ аударма		Мысал өткен шақ/ аударма		Осы шақ қалпы Өткен шақ қалпы			Жіктік есімдігі				№
Жекеше түр										1
أَحْمَرُّ		اِحْمَرَرْتُ		أَفْعَلُّ		اِفْعَلَلْتُ			أنا
қызарамын		қызардым
تَحْمَرُّ		اِحْمَرَرْتَ		تَفْعَلُّ		اِفْعَلَلْتَ			أَنْتَ	2
қызарасың		қызардың
تَحْمَرِّينَ		اِحْمَرَرْتِ		تَفْعَلِّينَ		اِفْعَلَلْتِ			أَنْتِ	3
қызарасың		қызардың
يَحْمَرُّ		اِحْمَرَّ		يَفْعَلُّ		اِفْعَلَّ			هُوَ	4
қызарады		қызарды
تَحْمَرُّ		اِحْمَرَّتْ		تَفْعَلُّ		اِفْعَلَّتْ			هِيَ	5
қызарады		қызарды
Екілік түр
نَحْمَرُّ	اِحْمَرَرْنا			نَفْعَلُّ	اِفْعَلَلْنا			نَحْنُ		6
қызарамыз	қызардық
تَحْمَرَّانِ	اِحْمَرَرْتُما			تَفْعَلَّانِ	اِفْعَلَلْتُما			أَنْتُما		7
қызарасыңдар	қызардыңдар
يَحْمَرُّانِ	اِحْمَرَّا			يَفْعَلُّانِ	اِفْعَلَّا			هُما		8
қызарады	қызарды
تَحْمَرُّانِ	اِحْمَرَّتَا			تَفْعَلُّانِ	اِفْعَلَّتا			هُما		9
қызарады	қызарды
Көпше түр
نَحْمَرُّ	اِحْمَرَرْنا		نَفْعَلُّ		اِفْعَلَلْنا			نَحْنُ		10
қызарамыз	қызардық
تَحْمَرُّونَ	اِحْمَرَرْتُمْ		تَفْعَلُّونَ		اِفْعَلَلْتُمْ			أَنْتُمْ		11
қызарасыңдар	қызардыңдар
تَحْمَرَرْنَ	اِحْمَرَرْتُنَّ		تَفْعَلَلْنَ		اِفْعَلَلْتُنَّ			أَنْتُنَّ		12
қызарасыңдар	қызардыңдар
يَحْمَرّونَ	اِحْمَرَّوا		يَفْعَلُّونَ		اِفْعَلَّوا			هُمْ		13
қызарады	қызарды
يَحْمَرَرْنَ	اِحْمَرَرْنَ		يَفْعَلَلْنَ		اِفْعَلَلْنَ			هُنَّ		14
қызарады	қызарды

9-бапқа мысалдар¹

Арабша	Аудармасы	Арабша	Аудармасы
اِبْيَضَّ	ағарды	اِسْوَدَّ	қарайды
اِصْفَرَّ	сарғайды	اِخْضَرَّ	жасыл болды
اِحْمَرَّ	қызарды	اعْوَجَّ	қисайды

فِي الْفَصْلِ

الْمُدَرِّسُ: اِفْتَحْ النّافِذَةَ يا عَلِي.

عَلِي: إِنَّها لَا تَنْفَتِحُ، فَقَدْ اِعْوَجَّ مِزْلاجُها

الْمُدَرِّسُ: ألَا يُمْكِنُ تَقْوِيمُ اِعْوِجاجِه؟

عَلِي: حاوَلْنا، وَلَمْ نَتَمَكَّنْ مِنْ ذَلِكَ

الْمُدَرِّسُ: وَجْهُكَ مُحْمَرٌّ يا أحْمَدُ. كأنَّكَ غَضْبانُ

أَحْمَدُ: : نَعَمْ. لَقَدْ أغْضَبَنِي جَعْفَرُ بِسُخْرِيتِهِ منّي

المُدَرِّسُ: : قُمْ وَتَوَضَّأْ… ياجَعْفَرُ، أَلَمْ تَسْمَعْ قَوْلَهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ الحُجُرات: (يا أيّها الذين آمنوا لا يَسْخرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسَى أنْ يكونوا خيراً منهم ولا نِسَاءٌ مِنْ نِساءٍ عَسَى أن يَكُنَّ خيراً منهن)

جَغْفَرُ: بَلَى. أَسْتَغْفِرُ اللهَ وَأَتُوبُ إلَيْهِ

المُدَرِّسُ: خُذْ دَفْتَرَكَ يَا أَيُوبُ. (يُسَلِّمُ له الدَّفْتَرَ). أَرَاكَ ضَعيفاً فِي النَّحوِ. يَجِبُ عَلَيْكَ أَنْ تَجْتَهِدَ.

أَيُوبُ: إِنْ شَاءَ اللهُ.

المُدَرِّسُ: اِقْرَأْ الآيةَ يَا حَامِـدُ

حامِـدُ: : (بَعْدَ الْاِسْتِعَاذَةِ) {يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وتَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أكَفَرْتُمْ بَعْدَ إيمانِكُمْ فَذُوقُوا العَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ وأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَةِ اْللّه هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ¹

المُدَرِّسُ: اِقْرَأ الْحَدِيثَ يَا أَيُوبُ.

أَيُوبُ: : عَنْ أَنَس بْنِ مالكٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ عَنْ النَّبِي صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : "أَنَّه نَهَى عَنْ بَيْعِ الثَّمَرَة حَتَّى يَبْدُوَ صَلاحُها، وَعْنْ النَّخْلِ حَتَّى يَزْهُوَ. قِيلَ: وَمَا يَزْهُو؟ قَال: يَحْمَارُّ أو يَصْفَارُّ".¹