Он үшінші сабақ

(فِي – بِ) қосымшалары

(فِي – بِ) қосымшалары қазақ тілінде жатыс, көмектес септіктеріне сәйкес келеді. فِي және оның сөз тіркесімен мысалы: فِي الْمَسْجِدِ - мешітте, мешіттің ішінде. Сөйлемге мысалы: حَسَنٌ فِي الْمَسْجِدِ – Хасан мешіттің ішінде. بِ және оның сөз тіркесіне мысал: بِالْقَلَمِ – қаламмен. Сөйлемге мысал: كَتَبْتُ بِالْقَلَمِ - қаламмен жаздым.

فِي - қосымшасының қолдану жолдары:

1. Мезгіл және мекен үстеумен сабақтасып келуі. Мезгіл үстеуге мысал: فَرَغْتُ مِنْ قِرَاءَةِ الْكِتَابِ فِي السَّاعَةِ الْخامِسَةِ – Кітап оқудан сағат бесте босадым. Мекен үстеуге мысал: الطَّالِبُ فِي الْجَامِعَةِ - Cтудент университетте. Сол секілді فِي қосымшасы ауыспалы мағынада келуі мүмкін¹. Мысалы құран аятында: وَ لَقَدْ كان لَكُمْ فِي رَسُولِ اللهِ أسْوَةٌ حَسَنَةٌ – (Шын мәнінде сендер үшін Алла елшісінде көркем өнеге бар)²

2. Себеп-салдар мағынасында қолданылуы. Мысалы пайғамбарымыз (с.а.у) хадисі: دَخَلَتْ اِمْرَأَةٌ النَّارَ فِي هِرَّةٍ حَبَسَها –Бір әйелдің тозаққа кіруіне мысық себеп болды.

3. Бір заттың жоғарыда немесе бір заттың үстінде екенін меңзейді على- қосымшасының орнына жүреді. Мысалы: بَنى جارُنا فِي سَطْحِ بَيْتِهِ غُرْفَةً - Көршіміз үйінің үстіне бөлме салды.

بِ – қосымшасының қолдану жолдары:

1. Бір заттың бөлігімен байланысты (илсақ) болу. Ол тура мағынада немесе ауыспалы мағынада келуі мүмкін. Тура мағынаға мысал: أَمْسَكْتُ بِالْعُصْفورِ - торғайды (немесе оның бір бөлігін ) ұстадым. Ауыспалы мағынаға мысал: مَرَرْتُ بِأَخِيكَ – Сенің ағаңның жанынан өттім.

2. Көмектес септігінің жалғауының қызметін атқарады. Мысалы: كَتَبْتُ بِالْقَلَمِ – қаламмен жаздым.

3. Себеп-салдар мағынасында қолданылуы. Мысалы: تَحَصَّلَ عَلى الْاِمْتيازِ بِالْاِجْتِهادِ – Ынтасы үшін жоғары дәрежеге ие болды.

4. Қайтарым немесе орын толтыру мағынасында қолдану. Мысалы: اِشْتَرَيْتُ السَّيَّارَةَ بالْأَلْفِ – Автокөлікті мыңға сатып алдым. Бұл жерде көліктің орнына мыңды беріп алмастырғанын айтып тұр.

5. Бір затпен сабақтасуды, бірге болуды меңзейді. Мысалы: أَرْجُو رُجوعَكَ بِالسَّلامَةِ- Сенің аманшылықпен қайтуыңды қалаймын.

6. مِنْ – қосымшасының орнына қолданылады. Мысалы Құран кәрімде:

عَيْنًا يَشْرَبُ بِها عِبادُ الله- Одан Алланың құлдары ішетін бір бастау.¹

7. Ант ішкен кезде қолданылады. Мысалы: باِللّهِ لَأَفْعَلَنَّ ذلِكَ - Бұны істейтініме Алламен ант етемін.

فِي - қосымшасына тәуелдік есімдігімен жасалу жолы:

Жекеше түр
маған2	فِيَّ	1
саған (е.т)	فِيكَ	2
саған (ә.т)	فِيكِ	3
оған3 (е.т)	فِيهِ	4
оған (ә.т)	فِيها	5
Екілік түр
Біз екеумізде	فِينا	6
Сен екеуіңде	فِيكُما	7
Ол екеуінде	فِيهِمَا	8
Көпше түр
Бізде	فِينا	9
Сендерде (е.т)	فِيكُمْ	10
Сендерде (е.т)	فِيكُنَّ	12
Оларда (е.т)	فِيهِمْ	13
Оларда (ә.т)	فِيهِنَّ	14

Сөйлемдерге мысал:

Менде бір кемістік бар	فِيَّ شَئٌ مِنْ النَّقْصِ	1
Алла саған (е.т) береке берсін	بارَكَ اللهُ فِيكَ	2
Сенде (ә.т) (бойыңда) жақсылықты көрдім	فِيكِ رَأَيْتُ البِرَّ	3
Үй оның ішінде (е.т) Хасан бар	البَيْتُ فِيهِ حَسَنٌ	4
Мектептің ішінде мұғалім және оқушылар бар	الْمَدْرَسَةُ فِيها المُعَلِّمُ وَ التَّلاميذُ	5
Сен екеуіңнің ішінде көмекші барма	هَلْ فِيكُما مِنْ الْمُساعِدِ ؟	6
Ол екеуінің ішінде Қазақстаннан бар ма?	هَلْ فِيهِما مِنْ كازَاخْستان؟	7
Біздің ішімізде инженер де, дәрігер де бар	فِينا مُهَنْدِسٌ وَ فِينا طَبِيبٌ	8
Сендердің (е.т) араларыңда жауынгер бар ма?	هَلْ فِيكُمْ جُنْدِيٌ؟	9
Сендердің (ә.т) ішінде тігінші бар ма?	هَلْ فِيكُنَّ خَيّاطٌ ؟	10
Олардың (е.т) ішінде надандық жойылмайынша олар бірікпейді	هُمْ مُتَفَرِّقُونَ ما دامَ فِيهِمْ الجَهْلُ	11
Олардың (ә.т) ішінде ілімді талап етушілер бар	فِيهِنَّ طالِبَةُ الْعِلْمِ	12

بِ - қосымшасының тәуелдік есімдігімен жасалу жолы:

Жекеше түр
Менімен, маған1	بِي		1
Сенімен, саған (е.т)	بِكَ		2
Сенімен, саған (ә.т)	بِكِ		3
Онымен, оған2 (е.т)	بِهِ		4
Онымен, оған (ә.т)	بِها		5
Екілік түр
Бізбен, бізге	بِنا		6
Сен екеуіңмен, сен екеуіңе	بِكُما		7
Ол екеуімен, ол екеуіне	بِهِمَا		8
Көпше түр
Бізбен, бізге		بِنا		9
Сендермен, сендерге (е.т)		بِكُمْ		10
Сендермен, сендерге (е.т)		بِكُنَّ		12
Олармен, оларға (е.т)		بِهِمْ		13
Олармен, оларға (ә.т)		بِهِنَّ		14

Сөйлемдерге мысал:

Менің қасымнан Нұрлан бауырым өтті	مَرَّ بِي أَخِي نُورلانْ	1
Сенің қасыңнан өттім	مَرَرْتُ بِكَ	2
Қош келдің Фатима!	مَرْحَباً بِكِ يا فاطِمَةُ	3
Алланың атымен бастаймын және одан көмек сұраймыз	بِسْمِ اللهِ وَ بِهِ نَسْتَعِینُ	4
Бөлме және онда жолаушыға қажетті барлық нәрсе бар	الغُرْفَةُ وَ بِهَا جَمِيعُ مَا يَحْتَاجُ الْمُسَافِرُ	5
Сен екеуіңмен қолдаған Аллаға мадақ1	الْحَمْدُ لِلَّه الَّذِي أَيَّدَنِي بِكُمَا	6
Бұл іс жайында ол екеуімен келісеміз бе?	هَلْ نَتَّفِقُ بهِما حَوْلَ هَذَا الْأَمْرِ؟	7
Кәнеки бізбен стадионға кеттік	هَيا بِنا إِلى الْمَلْعَبِ	8
Сендер біздің елге қош келдіңіздер	أَهْلًا بِكُمْ إِلى بَلادِنا	9
Сендерге қошемет қыламын	أُرَحِّبُ بِكُنَّ	10
Ол олармен мақтан тұтады	يُقَدِّرُ بِهِمْ	11
Ол оларды мысалға келтіреді.	هُوَ يَضْرِبُ بِهِنَّ الْأَمْثالَ	12

جامِعَةُ نُور- مُبارَك

أَنا مُحَمَّدٌ أَسْكُنُ فِي كَازَاخْستان بِمَدِينَةِ أَلْماطَى. أَدْرُسُ فِي جَامِعَةِ نُور- مُبارَك الَّتِي تَقَعَ فِي شارِعِ الْفَارَبِي. أُسِّسَتْ هَذِهِ الْجامِعَةُ باِتِّفاقِ رَئِيسِ جُمْهُورِيةِ كازاخْستان وَ جُمْهُورِيةِ مِصْرَ وَ هِيَ جامِعَةٌ وَحِيدَةُ مُتَخَصِّصَةٌ بِالْعُلُومِ الإِسْلاَمِيةِ في الْبَلَدِ و بِها تُدْرَسُ الْفِقْهُ الإسلامِي وَ الْقُرْآنُ وَ الْحَدِيثُ النَّبَوِي وَ الْمَوادُ الإسْلاميَّةُ الأُخْرَى. يَلْتَحِقُ بِها الطُّلابُ مِنْ شَتَّى مَنَاطِقِ كَازَاخْستان. تَهْتَمُّ الْجامِعَةُ بِتَدْرِسِهِمْ وَ أَيْضاً بِأَخْلاقِهِمْ. يَتَخَرَّجُ مِنْها الدُّعاةُ الْمُعاصِرونَ الَّذِينَ يَتَّصِفُونَ بالأَخْلاقِ الْحَمِيدَةِ وَ التَّفَوُّقِ فِي الْعُلومِ الشَّرِيعَةِ. وَ مَنْ أَرادَ اِسْتِمْرارَ دِرَاسَتِهِ بَعْدَ الْجامِعَةِ يَسْتَطِيعُ أَنْ يُوَاصِلَها في الدِّراسَةِ الْعُليا وَ الدُّكْتوراةِ. وَ هَذِهِ الْفُرْصَةُ لِجَمِيعِ الرَّاغِبِين فِي الدّراساتِ الإسْلامِيَّةِ.