Бесінші сабақ

Һамза

Һамза – араб тілінде 28 әріптің құрамына кірмейді, бірақ толық әріптің қызметін атқаратын белгі. Һамзаның белгісі – (ء). Һамза харекет, сукун, тануинмен байланысып дыбысталады. Егер үстінде фатха болса (ءَ) «ә», астында кәсра болса (ءِ) «и», үстінде дамма болса (ءُ) «у» болып дыбыс береді. Сол секілді һамза фатхалы тануин (ءً) «ән», кәсралы тануин (ءٍ) «ин», даммалы тануин (ءٌ) «ун» болып дыбысталады. Һамза сукунмен байланысып дыбысталған кезде, сәл кідіріс болады.¹

Һамза көбінесе «әлиф», «уау», «я» әріптерін тірек ретінде пайдаланып оның әріптік рөлін жояды.

Мысалы: «әлиф» "ا" .

у -أُ	и - إِ	а - أَ
أُسْلُوبٌ	إِقْلَابٌ	أَدْخَلَ
Услуубун	Иқләәбун	Адхалә

Һамза «уау» дың үстінде مَسْؤُولٌ - мас уулун, «я» ның үстінде شَاطِئُ – шаатый у, келуі мүмкін. Кей жағдайда жеке سَمَاءٌ - сәмәә ун, және нибраның² үстінде فُئُوسٌ – фу у усун келеді.

Һамза екіге бөлінеді: Һамзатул Уасыл (жалғастыру), Һамзатул Қатығ (тоқтау).

Һамзатул Уасыл - тоқтағанда оқылады жалғастырғанда оқылмайды және һамза белгісі «ء» жазылмайды. Сөйлемде көп кездесетін тұстары:

1. «Әл» артиклінде тек «а» немесе «ә» деп оқылады. Мысалы:

الْقَلَمُ – الْجَرَسُ – الطَّبْرُ – الْكَرَمُ – الرَّجْمُ – الْوَرَقُ – الرَّجُلُ

2. Тоғыз есім сөз тек «и» деп оқылады:

اِمْرَأَةٌ - اِمْرُؤٌ – اِبْنُمْ – اِبْنَةٌ – اِبْنٌ – اِستٌ – اِسمٌ – اِثنانِ- اِثنَتانِ

3. Үш әріпті етістік бұйрық рай түрінде келіп, ортаңғы әріпінің үстінде харекеті кәсра немесе фатха болса бұйрық рай¹ кәсрадан басталады мысалы:

اِشْرَبْ- اِجْلِسْ - اِفْعَلْ – اِجْلِسْ – اِشْرَبْ – اُسْجُدْ – اُكْتُبْ – اُقْتُلْ – اِفْهَمْ – اُسْكُتْ

Һамзатул Қатығ – тоқтағанда да , жалғастырғанда да оқылады және әрдайым һамза белгісі «ء» жазылады. Һамзаға келтірген жоғарыдағы мысалдардың барлығы һамзатул қатығқа байланысты.

Тә мәрбута

Тә мәрбута жазылу жағынан араб алфавитіндегі «Һә» әріпіне ұқсайды айырмашылығы үстінде екі нүктесі бар (ـة- ة ) . Дыбысталуы "ت" әріпімен сәйкес. Айырмашылығы тә мәрбута (ـة- ة ) сөздің соңында ғана жазылады және оқылып – оқылмайтын кездері болады. Ал жәй тә "ت" сөздің кез келген жерінде жазылады әрі оқылады.

Егер тә мәрбута (ـة- ة ) кездескен сөзде тоқталатын болса, онда тә әріпі айтылмай сукунды "ه" әріпі айтылады. Мысалы: حَمِيلَةٌ - хамилаһ.

Ал егер тоқталмай одан кейінгі сөзбен жалғасатын болса, онда тә мәрбута тә"ت" әріпі болып, харекет және тануиніне қарай айтылады.²

Мысалдар:

أَطْفَالٌ	أَحْوَالُ	أَنْتَ	أَنَا
كِسَاءٌ	سَبَأَ	كَلَأَ	بَرَأَ
شِوَاءٌ	جَزَاءً	قَرَأَ	سُؤَالُ
عَائِشَةٌ	كُرَّةٌ	سَيَّارَةٌ	سَابِقَةٌ
فَرِيدَةٌ	مِلءٌ	جُزْءٌ	جِئَ
سَئَلَ	شَاةٌ	سَعِيدَةٌ	شَهيِدَةٌ
شَرِيفَةٌ	قُدْوَةٌ	حُرَّةٌ	حَكِيمَةٌ
مَلَأَ	بِنَاءٌ	شَاطِئٌ	فَاطِمَةٌ
حَمِيدَةٌ	حَمِيلَةٌ	مَرَّةٌ

Оқылуы:

атфаалун	әхуәәлу	әнтә	әнә
кисәә ун	сәбә ә	кәлә ә	бәра ә
шиуәә ун	джәзәә ән	қара ә	су әәлу
ъәәи шәтун	курратун	сәииәратун	сәәбиқатун
фәридәтун	мил ун	джуз ун	джии ә
сә ә лә	шәәтун	саъидәтун	шәһидәтун
шәрифәтун	қудуатун	хурратун	хәкимәтун
мәлә ә	бинәә ун	шәәтый ун	фәәтиматун
хәмидатун	хәмиләтун	мәрратун

Тапсырмалар:

1-жаттығу. Һамза белгісінің сөздерде келу ерекшеліктері мен жазылу түрлеріне мән беру және әрбір түрінен бір мысал келтіру.

2- жаттығу. Тә мәрбутаның (ـة- ة ) кәдімгі «тә» ден"ت" айырмашылығы.

3- жаттығу. Мысалдарды дәптеге жазып, мәнерлеп оқу.

Ескерту: Қосымша мәліметті аудио дисктегі 5-сабақтан ала аласыз.