Он тоғызыншы сабақ Күрделі сан есім

Сан есім 11-19 сандары аралығында екі бөлігі де фатхалы сөйлемнің барлық жағдайында фатхасы өзгермей (12 санынан басқа) сақталады. Сан есімге жалғанатын тіркес жекеше түрде насб (қос фатха) халінде болады. Жалғанатын тіркесі ер тегінде болса, ондық бөлігі ер тегінде болады ал бір мен тоғыздың арасындағы сан қарама қайшы текте түзіледі. Бірінші мысал: جاءَ خَمْسَةَ عَشَرَ طالِباً – он бес студент келді. خَمْسَةَ عَشَرَ санындағы خَمْسَةَ саны әйел тегінде عَشَرَ саны ер тегінде келген өйткені бұл екі санның тіркесі ер тегінде ол – طالِبٌ сөзі. Екінші мысал: أَرْبَعَ عَشَرَةَ طَبِيبَةً – он төрт дәрігер әйел. أَرْبَعَ عَشَرَةَ санында أَرْبَعَ саны ер тегінде عَشَرَةَ саны әйел тегініде келген өйкені бұл екі санның тіркесі әйел тегінде ол – طَبِيبَةٌ сөзі.¹

Күрделі сан есімнің жасалу жолы²:

Мысал/ Әйел тегі	Мысал/Ер тегі	Әйел тегі	Ер тегі
إحدَى عَشَرَةَ بِنْتاً	أَحَدَ عَشَرَ وَلَداً	إحدَى عَشَرَ	أَحَدَ عَشَرَ
он бір қыз3	он бір бала	он бір
اِثْنَتا عَشَرَةَ اِمْرأَةً	اِثْنا عَشَرَ رَجُلاً	اِثْنَتا عَشَرَةَ	اِثْنا عَشَرَ
он екі әйел	он екі ер адам	он екі
ثَلاثَ عَشَرَةَ طالِبَةً	ثَلاثَةَ عَشَرَ طالِباً	ثَلاثَ عَشَرَةَ	ثَلاثَةَ عَشَرَ
он үш студент (ә.т)	он үш студет (е.т)	он үш
أَرْبَعَ عَشَرَةَ طَبِيبَةً	أَرْبَعَةَ عَشَرَ طَبيباً	أَرْبَعَ عَشَرَةَ	أَرْبَعَةَ عَشَرَ
он төрт дәрігер (ә.т)	он төрт дәрігер (е.т)	он төрт
خَمْسَ عَشَرَةَ سَيّارَةً	خَمْسَةَ عَشَرَ قَلَماً	خَمْسَ عَشَرَةَ	خَمْسَةَ عَشَرَ
он бес машина	он бес қалам	он бес
سِتَّ عَشَرَةَ غُرْفَةً	سِتَّةَ عَشَرَ بَيْتاً	سِتَّ عَشَرَةَ	سِتَّةَ عَشَرَ
он алты бөлме	он алты үй	он алты
سَبْعَ عَشَرَةَ سَنَةً	سَبْعَةَ عَشَرَ يَوْماً	سَبْعَ عَشَرَةَ	سَبْعَةَ عَشَرَ
он жеті жыл	он жеті күн	он жеті
ثَمانِي عَشَرَةَ شَرِكَةً	ثَمانِيةَ عَشَرَ مَعْمَلاً	ثَمانِي عَشَرَةَ	ثَمانِيةَ عَشَرَ
он сегіз фирма	он сегіз завод	он сегіз
تِسْعَ عَشَرةَ هِرَّةً	تِسْعَةَ عَشَرَ كَلْباً	تِسْعَ عَشَرَةَ	تِسْعَةَ عَشَرَ
он тоғыз мысық	он тоғыз ит	он тоғыз

Одан жоғары жиырма, отыз, қырық жүзге дейін сан есімге қосылатын тіркес жекеше түрде мансуб халінде қала береді. Ал сан есімнің бірінші бөлігі сөйлемдегі орнына байланысты рафғ (даммалы), насб (фатхалы) джәр (кәсралы) болып өзгереді және сан есіммен тіркесетін сөзге қарама-қарсы текте келеді. Мысалы: خَمْسَةٌ وَ عِشْرُونَ رَجُلاً – жиырма бес ер адам. Мысалы: خَمْسٌ وَ عِشْرُونَ اِمْرأَةً – жиырма бес әйел. Жиырмадан жоғары сан есімдердің жасалу жолы:

Ер тегі	Сан	Әйел тегі
وَاحِدٌ وَ عِشْرُونَ	жиырма бір	وَاحِدَةٌ وَ عِشْرُونَ
اِثْنانِ وَ عِشْرُونَ	жиырма екі	اِثْنتانِ وَ عِشْرُونَ
ثلاثَةٌ وَ عِشْرُونَ	жиырма үш	ثلاثٌ وَ عِشْرُونَ
أَرْبَعَةٌ وَ عِشْرُونَ	жиырма төрт	أَرْبَعٌ وَ عِشْرُونَ
خَمْسَةٌ وَ عِشْرُونَ	жиырма бес	خَمْسٌ وَ عِشْرُونَ
سِتَّةٌ وَ عِشْرُونَ	жиырма алты	سِتٌّ وَ عِشْرُونَ
سَبْعَةٌ وَ عِشْرُونَ	жиырма жеті	سَبْعٌ وَ عِشْرُونَ
ثَمانِيَةٌ وَ عِشْرُونَ	жиырма сегіз	ثَمانٍ وَ عِشْرُونَ
تِسْعَةٌ وَ عِشْرُونَ	жиырма тоғыз	تِسْعٌ وَ عِشْرُونَ

عِشْرُونَ	-	жиырма		ثَلاثُونَ	-	отыз
أَرْبَعُونَ	-	қырық		خَمْسُونَ	-	елу
سِتُّونَ	-	алпыс		سَبْعونَ	-	жетіс
ثَمانُونَ	-	сексен		تِسْعُونَ	-	тоқсан

Сан есім жүзден асқанда жүз, мың, миллион сандары текке байланысты өзгермейді. Сөйлемдегі орнына байланысты харекеттері өзгереді. Сан есімге жалғанатын тіркес жекеше түрде мәджрур (кәсралы) болады.

Мысалдар:

Сан есім және сөз тіркесі	Аудармасы
مِئَةُ طالِبٍ وَ مِئَةُ طالِبَةٍ	Жүз студент және жүз студент қыз
مِئَتا طالِبٍ وَ مِئَتا طالِبَةٍ	Екі жүз студент және екі жүз студент қыз
ثَلاثُمِئَةِ طالِبٍ وَ ثَلاثُمِئَةِ طالِبَةٍ	Үш жүз студент және үш жүз студент қыз
أَرْبَعُمِئَةِ طالِبٍ وَ أَرْبَعُمِئَةِ طالِبَةٍ	Төрт жүз студент және төрт жүз студент қыз
خَمْسُمِئَةِ طالِبٍ وَ خَمْسُمِئَةِ طالِبَةٍ	Бес жүз студент және бес жүз студент қыз
سِتُّمِئَةِ طالِبٍ وَ سِتُّمِئَةِ طالِبَةٍ	Алты жүз студент және алты жүз студент қыз
سَبْعُمِئَةِ طالِبٍ وَ سَبْعُمِئَةِ طالِبَةٍ	Жеті жүз студент және жеті жүз студент қыз
ثمانِيمِئَةِ طالِبٍ وَ ثمانِيمِئَةِ طالِبَةٍ	Сегіз жүз студент және сегіз жүз студент қыз
تِسْعُمِئَةِ طالِبٍ وَ تِسْعُمِئَةِ طالِبَةٍ	Тоғыз жүз студент және тоғыз жүз студент қыз

Мың санының жасалу үлгісі жүз санының жасалу үлгісіне ұқсайды. Мысалы: أَلْفُ طالِبٍ - мың студент, أَلْفُ طالِبَةٍ – мың студент қыз. أَلْفا طالِبٍ - екі мың студент, أَلْفا طالِبَةٍ – екі мың студент қыз . ثَلاثَةُ آلافِ طالِبٍ – үш мың студент. ثَلاثَةُ آلافِ طالِبَةٍ – үш мың студент қыз.

Мысалы, 23315 студент деп айту үшін бірінші 23000-ды аламыз, оның тіркесі мың أَلْفٌ ер тегінің формасында болғаны үшін жиырма үштегі үш саны қарама-қайшы текте тұруы тиіс, яғни أَلْفٍ ثلاثَةٌ وَ عِشْرُونَ – 23000, үш жүз – ثَلاثُمِئَةِ, ең соңғы он бес санындағы бес ер тегіндегі студент сөзіне қарама-қайшы болуы тиіс خَمْسَةَ عَشرَ оған қосылатын тіркес яғни студент оның сан есімі жүзге жетпегендігі үшін жекеше түрде мансуб болады:طالِباً . Барлығын қосқанда:

ثلاثَةٌ وَ عِشْرُونَ أَلْفٍ وَ ثَلاثُمِئةِ وَ خَمْسَةَ عَشرَ طالِباً

Мысалдар:

1.  تُوفِيَ جَمَالُ عَبْدُ النَّاصِرِ فِي الْيَوْمِ الثَّامِنِ وَالْعِشْرِينَ مِنَ الشَّهْرِ التَّاسِعِ عَامَ ألْفٍ وتِسْعِمِائةٍ وسَبْعِينَ.

2. قَرَأَ التَّلَامِيذُ مِئَةً واثنَتَيْ عَشْرَةَ مَجَلَّةً وَمِئَةَ كِتَابٍ

3. . تَخَرَّجَ منْ مَدْرَسَتِنا مِئَتانِ وَاِثْنَانِ وعِشْرونَ طَالبًا وَطَالِبَةً. 

4. في الْمَكْتَبَةِ ألْفٌ وَسَبْعُمِائَةٍ وَثَمانٍ وتِسْعُونَ مَجَلَّةً

5. زَارَ الْمُفَتِّشُ قَبْلَ ثَلاثَةِ أَسَابِيعَ مِئَةً وسَبْعَ عَشْرَةَ مدْرَسَةً ثانَويَّةً وألْفًا وَثَلاثَةَ عَشَرَ صَفًّا.

6. ولِدَ رَئِيسُ كازَخْستان نورسُلْطانْ نَظَرْبايفْ في الْيَوْمِ السَّادس منَ الشَّهْرِ السَّابِعِ الْعَامَ ألْفٍ وَتِسْعِمِائَةٍ  وَ أَرْبَعِينَ

7. .حَضَرَ المؤتمرَ خَمْسُمِائَةٍ وَثَمانِيَةُ أَطِبّاءَ مُخْتَصّينَ .

8. في الْكِتَابِ أَلْفٌ وَأَرْبعُمِائَةٍ وَسَبْعَ عَشْرَةَ صَفْحَةً .

9. دَعَوْنا ألْفَيْنِ وَثَلاثَمِائَةٍ وثَلاثَةً وثَلاثِينَ ضَيْفًا .

10. شيّدَتْ الْحُكُومَةُ أرْبَعَ مَدارِسَ وخَمْسَةَ عَشَرَ مَرْكَزًا طِبّيًّا خِلالَ مِئَةٍ وأَحَدَ عَشَرَ يَوْمًا.

11. صَرَّفَتْ الشركةُ عَلَى الْمَشْرُوعِ تِسْعَةَ آلافٍ وَسَبْعَمِائَةٍ وسِتّةَ عَشَرَ   دُلار

12. اِقْتَلَعَتْ الرِّياحُ سَبْعًا وَخَمْسِينَ شَجَرَةً .

13. مَضَى ألْفَانِ وَخَمْسُ سَنَوَاتٍ عَلَى مِيلَادِ الْمَسِيحِ .

14. بَدَأَتْ الْحَرْبُ الْعَالَمِيَةُ الْأولَى عَامَ ألْفٍ وَتِسْعِمِائَةٍ وَأرْبَعَةَ عَشَرَ .

Аудармасы

1. Жәмәл Абдунасир 1970-жылы 28-қыркүйекте қайтыс болды.

2. Оқушылар 112 журнал және 100 кітап оқыды.

3. Мектептен 222 оқушы бала және оқушы қыз бітіріп шықты.

4. Кітапханада 1798 журнал бар

5. Ревизор үш апта бұрын 117 орта мектепке, 1013 сыныпқа кіріп шықты.

6. Қазақстан Республикасының президенті Нұрсұлтан Назарбаев 1940-жылы 6-шілдеде туды.

7. Конференцияға 508 кәсіби дәрігер қатысты.

8. Кітапта 1417 бет бар.

9. 1333 қонақ шақырдық.

10. Үкімет 111 күннің ішінде 4 мектер, 15 емделу орталығын тұрғызды.

11. Фирма бұл жобаға 9717 доллар жұмсады.

12. Қатты жел 57 ағашты құлатты.

13. Мәсихтың туғаныны 2005 жыл өтті.

14. Бірінші дүниежүзілік соғыс 1914 жылы басталды.

Тапсырмалар:

1-жаттығу: Күрделі сан есімнің жасалу жолына мән бер, 11-19 сандарына мысал келтір.

2-жаттығу: ондықтар мен жүздіктерге мысал келтір және сан есімге жалғанатын тіркестің харкетіне мән бер.

3-жаттығу: Сандарға келтірген мысалдарды аудар.

4-жаттығу: Құран аяттарынан сан есімдерді тауып мағынасын айт¹.

1 - {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا}.

2 - {إِنِّي رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَبًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ} .

3 - {وَقَطَّعْنَاهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْبَاطًا أُمَمًا}

4 - {لَوَّاحَةٌ لِلْبَشَرِ * عَلَيْهَا تِسْعَةَ عَشَرَ}

5 {إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ} .

6 - {وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شَهْرًا}.

7 - {وَإِذْ وَاعَدْنَا مُوسَى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً} .

8- {فَلَبِثَ فِيهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلَّا خَمْسِينَ عَامًا}.

Ескерту: Қосымша мәліметті аудио дисктегі 19-сабақтан ала аласыз.