2.4.8 Тапсырма Арпаның маңызды түрлері мен түр тармақтарын анықтау

Жабдықтар мен заттар: арпа сорттарының масақтары.

Тапсырмаға түсініктеме. Кәдімгі арпа негізгі екі түр тармағына бөлінеді: көпқатарлы арпа, екі қатарлы арпа. Көп қатарлы арпа масақ өзегінің буындарына үш жақсы дамыған масақшасымен және олардың бәрінің дән беруімен сипатталады. Масақ тығыздығымен көп қатарлы арпа дұрыс алты қатарлы (алты қырлы) және дұрыс емес алты қырлы болады.

Алты қырлы арпаның масақшалары алты дұрыс тік қатар құрайды.

Екі қатарлы арпада да масақ өзегінің буындарында үш масақшадан орналасқан, бірақ олардың тек ортасындағысы ғана жақсы дамып дән береді. Бүйіріндегі масақшалар дән бермейді немесе түсіп қалады. Сондықтан екі қатарлы арпаның масағында тек қана екі тік қатар масақшалар болады.

Арпаның тармақ түрлері түрлерге масақ тығыздығына, дәнінің қабығына, мұртына, масағының бояуына және мұртының иректігіне қарай бөлінеді.

Тапсырманы орындау

1) көпқатарлы және екі қатарлы арпаның морфологиялық белгілерін зерттеп, төмендегі схема бойынша сипаттап, суретін салу керек:

Түр тармағы және тобы	Түр тармағының белгілері	Суреті

2) түрлердің белгілерімен танысып, кілтінің көмегімен көп қатарлы арпа түрлерін анықтау

Арпа түрлерін анықтауға арналған кілт

Көп қатарлы арпа

А) дәні қабықты

1) масағы тығыз емес, сары, мұртты, мұрттары бүкіл ұзындығына ирек-ирек............................................паллидум (pallidum).

2) масағы тығыз, сары, мұртты, мұрттары бүкіл ұзындығына иректелген, масақ формасы призма................параллелум (parallelum).

Б) дәні жалаңаш, масағы тығыз емес, мұртсыз, жарғақты қосымшасымен............................................трифуркатум (trifurkatum).

Екі қатырлы арпа

А) дәні қабықты

1) масағы тығыз емес, сары, мұртты, мұрты бүкіл ұзындығына иректелген.........................................................................нутанс (nutans).

2) масағы тығыз емес, қара, мұртты, мұрты тегіс......... персикум (persiсum).

Б) дәні жалаңаш, масағы тығыз емес, сары, мұрты иректелген, дәні жалаңаш......................................................................нудум (nudum).

3) арпа түрлерін мына схема бойынша сипаттау керек:

Арпаның тармақ түрі	Түрі	Дәнінің қабығы	Масағының тығыздығы	Масағының бояуы	Мұрты	Мұртының иректелуі

2.4.9 Тапсырма Сұлының маңызды түрлерін анықтау

Жабдықтар мен заттар: сұлы мен қара сұлының сорттарының шашақ гүлі.

Тапсырмаға түсініктеме. Сұлының кәдімгі және жабайы түрлері бар.

Кәдімгі сұлының негізгі түрі – егістік сұлы (Avena sativa). Кәдімгі сұлы қабыршақты және жалаңаш болуы мүмкін. Шашақгүлінің құрылымы бойынша тармақты және бір жалды сұлы деп бөлінеді, егістік сұлыны түрлерге бөлуге осы белгісі негізге алынады.

Сұлының жабайы түрі – қара сұлы, ол қауіпті арамшөп. Қара сұлының кәдімгі сұлыдан айырмашылығы дәнегінің түбінде таға сияқты өсіндісі бар. Ол гүл қауызының түбінің өсіп, түбіне қарай жуандауынан пайда болған.

Көпшілік қара сұлының гүлдік қауызы қалың түкпен жабылған және жақсы дамыған қаттылау мұрты бар, ол ылғалға байланысты олай-бұлай бұралып тұрады, онысы тұқымның жерге енуіне жеңілдік жасайды.

Тапсырманы орындау

1) келтірілген кілтті пайдалана отырып сұлының кәдімгі және жабайы түрлерін анықтау керек;

Сұлы түрлерін анықтауға арналған кілт

Сұлы (тағасы жоқ)

1) масақшасы бір мұртты немесе мұртсыз. Төменгі гүл қауызы екі қырымен, мұрт сияқты үшкірленбеген. Төменгі дәннің сынығы тік. Масақшасын сындырғанда жоғарғы дәнінің өзекшесі төменгі дәнінде қалады........................................................егістік сұлы (Avena sativa L).

2) өменгі гүл қауызшасы екі қырымен, мұрт сияқты үшкірленбеген. Масақшалары ірі, мұртты, мұрттары жіңішке. Төменгі дәнінің сынығы қисық. Масақшасын сындырғанда өзекшесі қақ бөлінеді...............................византий сұлысы (Avena byzantina Koch).

3) гүл қауызы мұрт сияқты екі үшкірімен. Төменгі дәні сабаққа отырған....................................құмдауыт сұлы (Avena strigosa Ichred).

Қара сұлы

4) әр дәннің тағашығы бар, сондықтан әр дән піскенде жеке түседі. Масақшадағы барлық гүлдері мұртты, мұрты бұрышты иілген.................................................кәдімгі қара сұлы (Avena fatua L).

5) төменгі дәнінде тағашығы бар. Бірінші, екінші дәні қатты бұралып иілген мұрттарымен. Гүл қауыздары түкті............................оңтүстік қара сұлысы (Avena ludoviciana Dus).