- •1 Егіншілік және агрохимия негіздері
- •1.1 Топырақ морфологиясы және оны зерттеу әдістері
- •Көлденеңіңің мөлшері
- •1.1.1 Тапсырма Топырақ кесіндісін сипаттау.
- •1.1.2 Тапсырма Топырақ үлгілерін алу және оларды химиялық талдауға (анализге) дайындау
- •1.1.3 Тапсырма Топырақ монолиттерін алу
- •Монолитті сипаттау
- •Қара топырақтың монолитінің сипаттамасы
- •Қызыл қоңыр топырақтың монолитін сипаттау
- •1.2 Топырақтың гранулометриялық (түйіршік) құрамы және оны зерттеу әдістері
- •1.2.1 Тапсырма Топырақтың гранулометриялық құрамын оның саз бөлшегін сумен шайдыру арқылы анықтау
- •1.2.2 Тапсырма Топырақтың гранулометриялық құрамын
- •1.2.3 Тапсырма Топырақтың гранулометриялық құрамын далалық жағдайда “ылғаудау” арқылы анықтау (н.А.Качинский әдісі)
- •1.2.4 Тапсырма Топырақтың гранулометриялық құрамын анықтау үшін органолептикалық әдісті қолдану
- •1.2.5 Тапсырма Топырақтың гранулометриялық құрамын
- •1.3 Топырақтың структуралық құрамы және структуралық агрегаттардың беріктігі, оларды анықтау
- •1.3.1 Тапсырма Топырақтың структурасын анықтау
- •1.3.2 Тапсырма Топырақтың структуралық агрегаттарының беріктігін н.И. Саввинов әдісі бойынша анықтау
- •1.3.3 Тапсырма Структуралық агрегаттардың беріктігін н.И.Никольский әдісімен анықтау
- •1.4 Топырақтың физикалық қасиеттері және оларды анықтау
- •1.4.1 Тапсырма Топырақтың қатты фазасының тығыздығын аңықтау
- •1.4.2 Тапсырма Топырақтың құрылым тығыздығын (көлемдік массасын) анықтау
- •1.4.3 Тапсырма Топырақтың куыстылығын анықтау
- •1.5 Топырақтың сулық қасиеттері және оларды анықтау
- •1.5.1 Тапсырма Топырақтың гигроскопиялық ылғалдығын анықтау
- •1.5.2 Тапсырма Максимальды гигроскопиялық ылғалдықты және өсімдіктің солу ылғалдығын анықтау
- •1.5.3 Тапсырма Топырақтың далалық ылғалдылығын анықтау
- •1.5.4 Тапсырма Топырақтың су сыйымдылығын анықтау
- •1.5.5 Тапсырма Топырақ ылғалдылығын және топырақтағы су қорын массалық әдіспен анықтау
- •1.5.6 Тапсырма Топырақтың өнімдік ылғалдық қорын (запасын) анықтау
- •1.5.7 Тапсырма Суару нормасын анықтау
- •1.5.8 Тапсырма Топырақтың су өткізгіштігін анықтау
- •1.5.9 Тапсырма Топырақтың су көтергіштік қабілетін (капиллярлылығын) анықтау
- •1.6 Ауыспалы егістер
- •1.6.1 Тапсырма Негізгі далалық дақылдардың алғы дақылдармен танысу және ауыспалы егістердің схемасын құру
- •1.6.1 Тапсырма
- •1.6.2 Тапсырма
- •1.6.3 Тапсырма
- •1.6.4 Тапсырма
- •1.7 Топырақты өңдеу
- •1.7.1 Тапсырма Топырақ өңдеу тәсілдерімен және топырақ өңдейтін машиналар жүйесімен танысу
- •1.7.2 Тапсырма Топырақ өңдеудің сапасының негізгі көрсеткіштері мен оны бағалаудың тәсілдері
- •1.7.3 Тапсырма Әртүрлі дақылдарды өсіруге жер өңдеу тәсілдерін зерттеу және оны қысқаша негіздеу
- •1.8 Егістіктердің арамшөптермен ластануын есепке алу тәсілдері
- •Сандық тәсілдері
- •Егістікте арамшөп қабаттылығын анықтау өлшемі
- •1.8.1 Тапсырма Егістіктің арамшөптермен ластануын сандық – салмақтық әдіспен анықтау
- •Тапсырманы орындау
- •1.8.2Топырақтың арамшөптердің тұқымымен ластануын есепке алу
- •1.9 Топырақтың органикалық заты
- •1.9.1 Тапсырма Топырақтың органикалық затын күйдыру арқылы анықтау
- •1.9.2 Тапсырма Топырақтағы еритін және ерімейтін органикалық заттардың мөлшерін анықтау
- •1.10 Топырақ гумусы
- •1.10.1 Тапсырма Топырақ гумусының әртүрлі формаларын сапалық анықтау
- •1.10.2 Тапсырма и.В.Тюрин әдісі бойынша топырақ гумусын анықтау
- •1.11 Топырақтың химиялық құрамы, қасиеттері және сіңіру қабілеті
- •1.11.1 Тапсырма Топырақтың механиқалық сіңіру қабилетін анықтау
- •1.11.2 Тапсырма Топырақтың физиқалық сіңіру қабілетін анықтау
- •1.11.3 Тапсырма Топырақтың физика-химиялық немесе ауыспалы сіңіру қабілетін анықтау
- •1.11.4 Тапсырма Топырақтың химиялық сіңіру қабілетін анықтау
- •1.12 Өсімдіктердің топырақтағы қөректік заттары
- •1.12.1 Тапсырма Дисульфофенол қышқылың қолдану арқылы нитраттарды анықтау
- •1.12.2 Тапсырма Жеңіл гидролизденетін азотты и.В. Тюрин және м.М. Кононова бойынша анықтау
- •1.12.3 Тапсырма Жылжымалы фосфорды б.П. Мачигин әдісімен анықтау
- •1.12.4 Тапсырма Карбонатты топырақтардағы жылжымалы калийді п.В.Протасов өдісімен анықтау
- •1.12.5 Тапсырма Калийді және натрийді жалынды фотометрде анықтау
- •1.12.6 Тапсырма Калийдің және натрийдің (кальций мен магнийдің) ауыспалы катиондарын Шолленбергер әдісімен анықтау
- •1.12.7 Тапсырма Кальций және магнийдің ауыспалы катиондарын комплексометриялық әдіспен анықтау
- •1.13 Топырақтың сулық ерітіндісін (сығындысын) талдау
- •1.13.1 Тапсырма Сулық сығындыны дайындау
- •1.13.2 Тапсырма Суда еритін заттардың жалпы жиынтығын анықтау (құрғақ қалдық)
- •1.13.3 Тапсырма Суда еритін минералдық заттардың жалпы жиынтығын анықтау (күйдірілген қалдық)
- •1.13.4 Тапсырма Сулық сығындының сілтілігін анықтау
- •1.13.4 Тапсырма Хлор-ионды анықтау
- •1.13.5 Тапсырма Сульфат-ионды анықтау
- •1.13.6 Тапсырма Калий мен натрий иондарын анықтау
- •1.13.7 Тапсырма Кальцийді және магнийді анықтау
- •1.13.8 Сульфаттарды және кальцийді сапалық анықтау
- •1.14 Топырақтың қышқылдығы (топырақ ерітіндісінің реакциясы)
- •1.14.1 Тапсырма Топырақтың актівті және ауыспалы қышқылдығын анықтау
- •1.14.2 Тапсырма Топырақтың гидролитикалық қышқылдығын Каппен әдісімен анықтау
- •1.15 Топырақ карталары және картограммалар
- •2 Өсімдік шаруашылығы
- •2.1 Тұқымтану негіздері
- •2.1.1 Тұқымның қалыптасуы, толысуы, пісуі
- •2.1.2 Тұқымның әртүрлі сапалылығы
- •2.1.3 Тұқым тыныштығы мен тіршілікке қабілеттілігі
- •2.1.4 Тұқымның өнуі және егін көгінің пайда болуы
- •2.1.5 Тұқымның далалық өңгіштігі, оның әртүрлі факторлар мен жағдайларға байланыстылығы.
- •2.1.6 Тұқымның жарақаттануы және оны азайтудың шаралары
- •2.2 Тұқымның себу сапасы және оны анықтау
- •2.2.1 Тапсырма Тұқым тазалығын анықтау
- •2.2.2 Тапсырма Тұқымның өну энергиясын және өнгіштігін анықтау тазалығын анықтау
- •2.2.2 Тапсырма Тұқымның ылғалдылығын анықтау
- •2.2.3 Тапсырма 1000 тұқымның массасын анықтау
- •2.2.4 Тапсырма Тұқымның себуге жарамдылығын анықтау
- •2.2.5 Тапсырма Тұқымның себу мөлшерін есептеу
- •2.2.6 Тапсырма
- •2.3 Өсімдік өнімдерін бағдарлау
- •2.3.1 Өнім бағдарлаудың негіздері
- •2.3.2 Өнім мөлшерін фар кірісімен анықтау
- •2.3.3 Өсімдіктердің өнімділігін ылғал мөлшерімен анықтау
- •2.3.4 Өнімді егістің жапырақ бетінің ауданымен болжау
- •2.3.5 Фотосинтездің таза өнімділігін (фтө) анықтау
- •2.3.7 Ең қолайлы сабақ жиілігін бағдарлау
- •2.4 Өсімдіктау негіздері
- •2.4.1 Тапсырма Астық тұқымдастарды дәні бойынша анықтау (дәннің ерекше сипатты белгілерімен танысу).
- •2.4.3 Тапсырма Астық тұқымдастарды өскініне қарап анықтау
- •2.4.4 Тапсырма Астық тұқымдастарды өсімдік мүшелеріне қарап анықтау (құлақшасы мен тілшігіне қарап)
- •2.4.5 Тапсырма Астық тұқымдастарды гүл шоғырына қарап анықтау
- •2.4.6 Тапсырма Бидай түрлерін анықтау және сипаттау
- •2.4.7 Тапсырма Жұмсақ және қатты бидайдың түрлерін анықтау
- •2.4.8 Тапсырма Арпаның маңызды түрлері мен түр тармақтарын анықтау
- •2.4.9 Тапсырма Сұлының маңызды түрлерін анықтау
- •2) Келесі форманы пайдалана отырып сұлы түрлерін сипаттау
- •2.4.10 Тапсырма Жүгерінің түрлері мен түр тармақтарын анықтау
- •2.4.11 Тапсырма Тарының түрі мен түр тармақтарын анықтау және сипаттау
- •2.4.12 Тапсырма Құмайдың түр тармақтары мен топтарын анықтау және сипаттау
- •2.4.13 Тапсырма Күріштің топтарын сипаттау Oryza sativa l.
- •2.4.14 Тапсырма Қарақұмықтың түр тармақтары мен әртүрлерін анықтау және сипаттау
- •Түр тармақтарының ерекшеліктері
- •2.4.15 Тапсырма Бұршақ тұқымдас дақылдарды дәнібойынша анықтау
- •Дәнді бұршақ дақылдарын тұқымына қарап анықтау кілті
- •2.4.16 Тапсырма Дәнді бұршақ дақылдарын өскіні бойынша анықтау
- •2.4.17 Тапсырма Дәнді бұршақ дақылдарын жапырақтары бойынша анықтау
- •2.4.18 Тапсырма Дәнді бұршақ дақылдарын жемісіне (бұршағына) қарап анықтау
- •2.4.19 Тапсырма Дәнді бұршақ дақылдарының негізгі түрлерін анықтау
1.12 Өсімдіктердің топырақтағы қөректік заттары
Өсімдіктер тіршілігінде қазіргі болған химиялық элементтердің барлығы дерлік қатысады. Олар жай қоспа емес, маңызды физиологиялық рольдер атқарады. Олардың ішінде 10 химиялық элементтер аса маңызды: С, О, Н (өсімдіктер органикалық заты құрғақ массаның 90 проценттен артығын құрайды), N, P, K, Ca, Mg, S, Fe. Осы макроэлементтердің ішінде өсімдіктердің топырақтан алатындары соңғы жетеуі, ал көп алатындары N,P,K.
Азот белоктық заттардың құрамына кіреді, хлорофилде, нуклеин қышқылында, фосфатиттерде, т.б. тірі клетканың органикалық заттарында болады. Топырақтағы азоттың негізгі массасы оның органикалық затында – гумуста болады. Көптеген топырақтарда бұл элемент гумустың 5-8,3 процентін құрайды. Азот өсімдікке аммоний, нитраттар, нитриттер формасында түседі. NH4 ионы топыраққа тез сіңіп ауыспайтын (бекіген) түрге өтеді. NO3 ионы топыраққа химиялық және физика-химиялық жолдарымен сіңбейді де, негізінен топырақ ерітіндісінде болып, өсімдіктер оларды жеңіл пайдаланады. Сондықтан да ылғалды және суармалы топырақтарда нитраттар шайылып кетіп отырады. Өсімдіктер құрамында азот қоректік элементтердің ішінде бірінші орында. Топырақтағы азот қоры органикалық заттың азотын аммиакқа ауыстыратын аммонификация процесінде, аммиакты азотты қышқылға, сонан соң азот қышқылына ауыстыратын нитрификация процесінде жылына 1 гектарда 100-150 кг, Атмосфералық қалдықтармен түсетін 4 кг, бос (симбиозсыз) тіршілік ететін азотфиксаторлармен 5-10 кг азот жиналуы арқылы толығып отырады. Сол сияқты жоңышқа, беде және т.б екпе бұршақ тұқымдас шөптер 150-200 кг/га азот қалдырады, егіске органиқалық және азотты минералдық тыңайтқыштар енгізу де азот қорын толықтырады.
Фосфор көптеген органиқалық қосындылардың құрамына кіреді. Өсімдіктер фосфорды төменгі қабаттардан алып, топырақтың беткі қабаттарында жинайды. Мысалы, жер қыртысында оның мөлшері 0,1 проценттен аспағанымен қара топырақта жалпы мөлшері 0,35% және одан жоғары болады. Фосфор топырақта органиқалық және минералдық қосындыларда болады. Қара топырақта фосфордың жарты қоры органиқалық затта болады да, минералданғаннан кейін өсімдікке түсетін жағдайға келеді. Минералдық қосындылары көбінесе қиын еритін, өсімдікке нашар түсетін темірдің және алюминийдің фосфаттары, үш кальций фосфаты Ca3(PO4)2 формасында болады. Кальцийдің жеңіл еритін фосфорлы тұздары Ca(H2PO4)2, магнийдің фосфаты Mg(H2PO4)2, калийдің KH2PO4, және KHPO4, аммонийдің (NH4)2HPO4 және NH4H2PO4, фосфаттары топырақта аз. Топырақтағы фосфор апатиттің, фосфориттің, вивианиттің құрамынан пайда болады және топыраққа сіңген фосфат – ион, фосфат – анион түрінде ұсталып тұрады.
Калий өсімдіктерге маңызды физиологиялық функциялар атқарады. Картофель, тамыр жемістілер және т.б. углеводты крахмалды өсімдіктер калийді көп тілейді. Шымтезекті және сусымалы құмды топырақтардан басқа топырақтарда калий оксиді (К2О) 1,2-2,5 процентке жетеді немесе 35-75 т/га құрайды. Калий гранулометриялық құрамы сазды топырақта көп болады. Мысалы, бір топырақ типінің өзінде құм және құмайт топырақтарда 2,17, ауыр сазды және сазды топырақтарда 2,33% болады. Калий топырақта, негізінен, өсімдікке түспейтін немесе аз түсетін формада ортоклаз, мусковит, биотит, нефелин минералдарында болып, өсімдіктер тамырларынан бөлінген көмір қышқылымен және химиялық үгілудің әсерінен еритін түрге өтеді. Калий топырақта ауыспалы және ауыспайтын сіңу жағдайында, сол сияқты жай тұздар түрінде кездеседі. Ол қара топырақтарда және сұр топырақтарда 100 грамм топыраққа есептегенде 50мг-ға дейін болады. Өсімдіктер негізінен ауыспалы калиймен қоректенеді. Топырақ ерітіндісіне өтетін ауыспалы және ерітіндіге нашар өтетін ауыспайтын калий арасында белгілі мөлшерде тепе-теңдік орнайды, өсімдіктер алған ауыспалы калийдің қоры ауыспайтын калиймен толығып отырады. Мұның да азотпен фосфор сияқты топырақта жылжымалы формалары жетіспейтіндіктен, калийлі тыңайтқыштар түрінде қосымша енгізуді қажет етеді.
Кальций және магний. Бұлар да өсімдіктер тіршілігінде маңызды физиологиялық роль атқарады. Магний хлорофильдің құрамына кіреді. Топырақтағы магнийдің негізгі бөлігі силикаттарда болады және өсімдіктерге қиын түседі. Суда еритін және ауыспалы магний оның жалпы қорының 10 проценттейін құрайды, жеңіл топырақтарда 100г топыраққа 0,5-2,5 мг магний келеді.
Кальций топырақтың физика-химиялық және биологиялық қасиеттерін жақсартады, топырақ структурасында, агрегаттарына суда еріміетін беріктік береді. Өсімдіктер үшін топырақтағы кальций мен магнийдің жай тұздарының (хлоридтердің, нитраттардың, карбонаттардың, сульфаттардың, фосфаттардың) маңызы үлкен.
Көптеген топырақтарда кальций сіңген катиондар ішінде бірінші орында, магний екінші орында тұрады. Кальций мен магнийдің иондары басым түрде топырақ ерітіндісіде жүреді. Бұл элементтердің карбонаттары қиын еритін қосындылар түрінде топырақта көп жиналып, суда еріген көмір қышқылының әсерінен ерігіш бикарбонаттарға ауысып топырақ ерітіндісіне өтеді:
CaCO3+CO2+H2O=Ca(HCO3)2
MgCO3+CO2+H2O=Mg(HCO3)2
Өсімдіктер кальцийдің және магнийдің жетіспеуінен зардап шекпейді, бірақ қышқыл топырақтар әктеуді (известеуді), сілтілі топырақтар (гипстеуді) қажет етеді. Сортаң топырақтарда өсімдіктерге кальцийдің жетіспеуі сіңген натрийдің көп мөлшеріне байланысты болады.