- •1 Егіншілік және агрохимия негіздері
- •1.1 Топырақ морфологиясы және оны зерттеу әдістері
- •Көлденеңіңің мөлшері
- •1.1.1 Тапсырма Топырақ кесіндісін сипаттау.
- •1.1.2 Тапсырма Топырақ үлгілерін алу және оларды химиялық талдауға (анализге) дайындау
- •1.1.3 Тапсырма Топырақ монолиттерін алу
- •Монолитті сипаттау
- •Қара топырақтың монолитінің сипаттамасы
- •Қызыл қоңыр топырақтың монолитін сипаттау
- •1.2 Топырақтың гранулометриялық (түйіршік) құрамы және оны зерттеу әдістері
- •1.2.1 Тапсырма Топырақтың гранулометриялық құрамын оның саз бөлшегін сумен шайдыру арқылы анықтау
- •1.2.2 Тапсырма Топырақтың гранулометриялық құрамын
- •1.2.3 Тапсырма Топырақтың гранулометриялық құрамын далалық жағдайда “ылғаудау” арқылы анықтау (н.А.Качинский әдісі)
- •1.2.4 Тапсырма Топырақтың гранулометриялық құрамын анықтау үшін органолептикалық әдісті қолдану
- •1.2.5 Тапсырма Топырақтың гранулометриялық құрамын
- •1.3 Топырақтың структуралық құрамы және структуралық агрегаттардың беріктігі, оларды анықтау
- •1.3.1 Тапсырма Топырақтың структурасын анықтау
- •1.3.2 Тапсырма Топырақтың структуралық агрегаттарының беріктігін н.И. Саввинов әдісі бойынша анықтау
- •1.3.3 Тапсырма Структуралық агрегаттардың беріктігін н.И.Никольский әдісімен анықтау
- •1.4 Топырақтың физикалық қасиеттері және оларды анықтау
- •1.4.1 Тапсырма Топырақтың қатты фазасының тығыздығын аңықтау
- •1.4.2 Тапсырма Топырақтың құрылым тығыздығын (көлемдік массасын) анықтау
- •1.4.3 Тапсырма Топырақтың куыстылығын анықтау
- •1.5 Топырақтың сулық қасиеттері және оларды анықтау
- •1.5.1 Тапсырма Топырақтың гигроскопиялық ылғалдығын анықтау
- •1.5.2 Тапсырма Максимальды гигроскопиялық ылғалдықты және өсімдіктің солу ылғалдығын анықтау
- •1.5.3 Тапсырма Топырақтың далалық ылғалдылығын анықтау
- •1.5.4 Тапсырма Топырақтың су сыйымдылығын анықтау
- •1.5.5 Тапсырма Топырақ ылғалдылығын және топырақтағы су қорын массалық әдіспен анықтау
- •1.5.6 Тапсырма Топырақтың өнімдік ылғалдық қорын (запасын) анықтау
- •1.5.7 Тапсырма Суару нормасын анықтау
- •1.5.8 Тапсырма Топырақтың су өткізгіштігін анықтау
- •1.5.9 Тапсырма Топырақтың су көтергіштік қабілетін (капиллярлылығын) анықтау
- •1.6 Ауыспалы егістер
- •1.6.1 Тапсырма Негізгі далалық дақылдардың алғы дақылдармен танысу және ауыспалы егістердің схемасын құру
- •1.6.1 Тапсырма
- •1.6.2 Тапсырма
- •1.6.3 Тапсырма
- •1.6.4 Тапсырма
- •1.7 Топырақты өңдеу
- •1.7.1 Тапсырма Топырақ өңдеу тәсілдерімен және топырақ өңдейтін машиналар жүйесімен танысу
- •1.7.2 Тапсырма Топырақ өңдеудің сапасының негізгі көрсеткіштері мен оны бағалаудың тәсілдері
- •1.7.3 Тапсырма Әртүрлі дақылдарды өсіруге жер өңдеу тәсілдерін зерттеу және оны қысқаша негіздеу
- •1.8 Егістіктердің арамшөптермен ластануын есепке алу тәсілдері
- •Сандық тәсілдері
- •Егістікте арамшөп қабаттылығын анықтау өлшемі
- •1.8.1 Тапсырма Егістіктің арамшөптермен ластануын сандық – салмақтық әдіспен анықтау
- •Тапсырманы орындау
- •1.8.2Топырақтың арамшөптердің тұқымымен ластануын есепке алу
- •1.9 Топырақтың органикалық заты
- •1.9.1 Тапсырма Топырақтың органикалық затын күйдыру арқылы анықтау
- •1.9.2 Тапсырма Топырақтағы еритін және ерімейтін органикалық заттардың мөлшерін анықтау
- •1.10 Топырақ гумусы
- •1.10.1 Тапсырма Топырақ гумусының әртүрлі формаларын сапалық анықтау
- •1.10.2 Тапсырма и.В.Тюрин әдісі бойынша топырақ гумусын анықтау
- •1.11 Топырақтың химиялық құрамы, қасиеттері және сіңіру қабілеті
- •1.11.1 Тапсырма Топырақтың механиқалық сіңіру қабилетін анықтау
- •1.11.2 Тапсырма Топырақтың физиқалық сіңіру қабілетін анықтау
- •1.11.3 Тапсырма Топырақтың физика-химиялық немесе ауыспалы сіңіру қабілетін анықтау
- •1.11.4 Тапсырма Топырақтың химиялық сіңіру қабілетін анықтау
- •1.12 Өсімдіктердің топырақтағы қөректік заттары
- •1.12.1 Тапсырма Дисульфофенол қышқылың қолдану арқылы нитраттарды анықтау
- •1.12.2 Тапсырма Жеңіл гидролизденетін азотты и.В. Тюрин және м.М. Кононова бойынша анықтау
- •1.12.3 Тапсырма Жылжымалы фосфорды б.П. Мачигин әдісімен анықтау
- •1.12.4 Тапсырма Карбонатты топырақтардағы жылжымалы калийді п.В.Протасов өдісімен анықтау
- •1.12.5 Тапсырма Калийді және натрийді жалынды фотометрде анықтау
- •1.12.6 Тапсырма Калийдің және натрийдің (кальций мен магнийдің) ауыспалы катиондарын Шолленбергер әдісімен анықтау
- •1.12.7 Тапсырма Кальций және магнийдің ауыспалы катиондарын комплексометриялық әдіспен анықтау
- •1.13 Топырақтың сулық ерітіндісін (сығындысын) талдау
- •1.13.1 Тапсырма Сулық сығындыны дайындау
- •1.13.2 Тапсырма Суда еритін заттардың жалпы жиынтығын анықтау (құрғақ қалдық)
- •1.13.3 Тапсырма Суда еритін минералдық заттардың жалпы жиынтығын анықтау (күйдірілген қалдық)
- •1.13.4 Тапсырма Сулық сығындының сілтілігін анықтау
- •1.13.4 Тапсырма Хлор-ионды анықтау
- •1.13.5 Тапсырма Сульфат-ионды анықтау
- •1.13.6 Тапсырма Калий мен натрий иондарын анықтау
- •1.13.7 Тапсырма Кальцийді және магнийді анықтау
- •1.13.8 Сульфаттарды және кальцийді сапалық анықтау
- •1.14 Топырақтың қышқылдығы (топырақ ерітіндісінің реакциясы)
- •1.14.1 Тапсырма Топырақтың актівті және ауыспалы қышқылдығын анықтау
- •1.14.2 Тапсырма Топырақтың гидролитикалық қышқылдығын Каппен әдісімен анықтау
- •1.15 Топырақ карталары және картограммалар
- •2 Өсімдік шаруашылығы
- •2.1 Тұқымтану негіздері
- •2.1.1 Тұқымның қалыптасуы, толысуы, пісуі
- •2.1.2 Тұқымның әртүрлі сапалылығы
- •2.1.3 Тұқым тыныштығы мен тіршілікке қабілеттілігі
- •2.1.4 Тұқымның өнуі және егін көгінің пайда болуы
- •2.1.5 Тұқымның далалық өңгіштігі, оның әртүрлі факторлар мен жағдайларға байланыстылығы.
- •2.1.6 Тұқымның жарақаттануы және оны азайтудың шаралары
- •2.2 Тұқымның себу сапасы және оны анықтау
- •2.2.1 Тапсырма Тұқым тазалығын анықтау
- •2.2.2 Тапсырма Тұқымның өну энергиясын және өнгіштігін анықтау тазалығын анықтау
- •2.2.2 Тапсырма Тұқымның ылғалдылығын анықтау
- •2.2.3 Тапсырма 1000 тұқымның массасын анықтау
- •2.2.4 Тапсырма Тұқымның себуге жарамдылығын анықтау
- •2.2.5 Тапсырма Тұқымның себу мөлшерін есептеу
- •2.2.6 Тапсырма
- •2.3 Өсімдік өнімдерін бағдарлау
- •2.3.1 Өнім бағдарлаудың негіздері
- •2.3.2 Өнім мөлшерін фар кірісімен анықтау
- •2.3.3 Өсімдіктердің өнімділігін ылғал мөлшерімен анықтау
- •2.3.4 Өнімді егістің жапырақ бетінің ауданымен болжау
- •2.3.5 Фотосинтездің таза өнімділігін (фтө) анықтау
- •2.3.7 Ең қолайлы сабақ жиілігін бағдарлау
- •2.4 Өсімдіктау негіздері
- •2.4.1 Тапсырма Астық тұқымдастарды дәні бойынша анықтау (дәннің ерекше сипатты белгілерімен танысу).
- •2.4.3 Тапсырма Астық тұқымдастарды өскініне қарап анықтау
- •2.4.4 Тапсырма Астық тұқымдастарды өсімдік мүшелеріне қарап анықтау (құлақшасы мен тілшігіне қарап)
- •2.4.5 Тапсырма Астық тұқымдастарды гүл шоғырына қарап анықтау
- •2.4.6 Тапсырма Бидай түрлерін анықтау және сипаттау
- •2.4.7 Тапсырма Жұмсақ және қатты бидайдың түрлерін анықтау
- •2.4.8 Тапсырма Арпаның маңызды түрлері мен түр тармақтарын анықтау
- •2.4.9 Тапсырма Сұлының маңызды түрлерін анықтау
- •2) Келесі форманы пайдалана отырып сұлы түрлерін сипаттау
- •2.4.10 Тапсырма Жүгерінің түрлері мен түр тармақтарын анықтау
- •2.4.11 Тапсырма Тарының түрі мен түр тармақтарын анықтау және сипаттау
- •2.4.12 Тапсырма Құмайдың түр тармақтары мен топтарын анықтау және сипаттау
- •2.4.13 Тапсырма Күріштің топтарын сипаттау Oryza sativa l.
- •2.4.14 Тапсырма Қарақұмықтың түр тармақтары мен әртүрлерін анықтау және сипаттау
- •Түр тармақтарының ерекшеліктері
- •2.4.15 Тапсырма Бұршақ тұқымдас дақылдарды дәнібойынша анықтау
- •Дәнді бұршақ дақылдарын тұқымына қарап анықтау кілті
- •2.4.16 Тапсырма Дәнді бұршақ дақылдарын өскіні бойынша анықтау
- •2.4.17 Тапсырма Дәнді бұршақ дақылдарын жапырақтары бойынша анықтау
- •2.4.18 Тапсырма Дәнді бұршақ дақылдарын жемісіне (бұршағына) қарап анықтау
- •2.4.19 Тапсырма Дәнді бұршақ дақылдарының негізгі түрлерін анықтау
1.4.3 Тапсырма Топырақтың куыстылығын анықтау
Әртүрлі топырақ түзуші жыныстарда қуыстылық мынадай болады: сазда – 44-50%, лесте – 45% шамасында, ірі құм мен малта таста – 35-40%, құмда – 36-42%,құмайт топырақтарда – 42-45 % шамасында.
Топырақтарда бөлшектердің диаметрі 0,001 мм-ден (майда шаңнан) ұсақ болған сайын қуыстылықта өседі. Бұл саз бөлшектердің агрегаттар түзу қабілетімен дәлелденеді.
Табиғи қалпы бұзылмаған топырақтың көлем бірлігіндегі барлық қатты бөлшектер және кесекшелер аралық қуыстардың көлемдік жиынтығын жалпы қуыстылық деп атайды. Жалпы қуыстылықтың ауамен толған бөлігін аэрациялық қуыстылық дейді. Егер топырақтың тығыздығы оның қатты фазасын, ал құрылым тығыздығы бұзылмаған қалпындағы барлық қуыстылықты көрсететін болса, онда 1 см3 топырақтың қатты бөлшектері қанша көлемемін, қуыстылық қанша көлемін алып жататынын анықтау керек.
Мысалы, құрылым тығыздығы 1,21 г/см3, қатты фазасының тығыздығы 2,52 г/см3 болса, онда қуыстылық 1,21:2,52=0,48. олай болса 1 см3 топырақтың қатты бөлшектері 0,48 см3 (48 %), ал топырақ қуыстары 0,52 см3 (52%) көлемеді алады. Жалпы қуыстылықты мына формуламен анықтайды
ЖҚ= |
( 1 – |
ҚТ Р |
) 100, немесе |
ЖҚ= |
Р – ҚТ Р |
100, (8) |
мұндағы ЖҚ – жалпы қуыстылық, %;
ҚТ – құрылым тығыздығы, г/см3;
Р – топырақтың қатты фазасының тығыздығы, г/см3.
Формулаға ҚТ және Р-ның мәнін қойсақ, онда
1.21
ЖҚ=(1 – --------) 100 = 52%
2.52
1.21 – 2.52
ЖҚ=------------------- 100 = 52%.
2.52
Топырақтың қуыстылығы беткі қабаттарында 55-70%, төменгі қабаттарында 35-50% болады. Топырақтың қуыстылығы 40%-тен кем болса өсімдік тамырларының өсуі қиындайды.
Топырақтардың грануломктриялық құрамына, структуралылығына, органикалық заттың мөлшеріне қарай қуыстылық 26%-тен 65%-ке дейін өзгереді. Ең төменгі қуыстылық құм және көгіс топырақтарда болады. Мысалы, топырақтың құрылым тығыздығы 2,0, қатты фазасының тығыздығы 2,7 болса, онда ең төменгі жалпы қуыстылық шығады
2,0
ЖҚ=(1 – --------) 100 = 26%.
2,7
Ал, профессор Н.А.Качинскийдің дәлелдеуінше көптеген ауыл шаруашылығы дақылдары үшін оптимальды (қолайлы) қуыстылық 55-65% аралығында болады. Қуыстылықты мұнша жоғарылату үшін топырақты дер кезінде дұрыс баптау, қопсыту, органикалық тынайтқыштарды енгізу, сор топырақтардың тұзын сумен шайдырып жіберу, ауыспалы егістер жүйесінде көп жылдық шөптесін өсімдіктерін егу, т.б. жүргізіледі.
Топырақтың аэрация (ауа жеткіліктілігі) 100 см3 топырақтағы ауаның көлемімен анықталады. Аэрация дәрежесі топырақ жағдайының маңызды көрсеткіші ретінде есептеледі және топырақтағы судың қуыстарды толтыру дәрежесіне байланысты. Топырақ қуыстарры сумен қанша толы болса, өсімдіктер, аэробтық микроағзалар үшін сонша ауа аз болады. Егер топырақтағы ауаның мөлшері 15%-тей болса, онда өсімдіктердің, аэробтық микроағзалардың оттегімен қамтамасыз етілуі қиындайды. Ал, 8% және онан кем болса оттегің ағзаларға түсуі тоқтайды, мезофиттердің тамырлары опат болады, топырақ көгістенеді (батпақтана бастайды).
Топырақтың жалпы қуыстылығын, ылғалдылығын және құрылым тығыздығын білу арқылы топырақтағы ауа мөлшерін (аэрация қуыстылығын) мына формула бойынша анықтайды
Қаэр= ЖҚ – (Х ҚТ) немесе Қаэр= ЖҚ – W, (9)
мұндағы Каэр – 100 см3 топырақтағы ауа көлемі,% (топырақ көлемінен);
ЖҚ – топырақтың жалпы куыстылығы,% (топырақ көлемінен);
ҚТ – топырақтың құрылым тығыздығы, г/см3;
W – топырақтың ылғылдылығы,% (топырақ көлемімен);
Х – топырақтың ылғылдылығы,% (топырақ массасынан).
Қорытындылау
1) алдыңғы екі тапсырманың нәтижесіне қарай жалпы қуыстылықты және аэрация қуыстылығын есептеу;
2) топырақтың аэрациялық қуыстылығы жөнінде қорытынды жасау;
3) топырақтың жалпы физикалық қасиеттері туралы тапсырмалардың нәтижелерін төмендегі кестеге түсіру.
1.4.2 кесте Топырақтың жалпы физикалық қасиеттері туралы тәжірибелердің қорытындысы
Топырақ |
Қабат тереңдігі, см |
Қатты фазаның тығыздығы, г/см3 |
Құрылым тығыздығы, г/см3 |
Қуыстылығы,% |
|
жалпы |
аэрациялық |
||||
|
|
|
|
|
|
Топырақтардың физика-механикалық қасиеттері көбінесе оның саз массасына және суға, сол сияқты соңғыларының ара қатынастарына байланысты болады. Олар: 1) топырақтың иілгіштігі – топырақтың ылғал күйінде өзінің формасын сыртқы күштің әсерінен өзгертуі; 2) жабысқақтығы – топырақтың ылғал күйінде өз бетінде басқа бір затты ұстап тұру қабілеті. Иілгіштігі және жабысқақтығы сазды тоырақтар мен грунттарға тән; 3) семуі – топырақтың құрғағанда көлемін кішірейтуі. Көктемде еріген қар суынан және суарудан кейін болады; 4) ісінуі – топырақтың ылғалданғанда көлемін үлкейтуі. Топырақтардың, грунттардың көтерілуі (биіктеуі), солтүстік облыстарда қайталанып тұратын тоңазуға және тоңданған топырақ қабатының (тоңның) еруіне байланысты. Топырақтың бұл қасиеттері арнайы аспаптармен анықталады.