1.3.1 Тапсырма Топырақтың структурасын анықтау

Жабдықтар мен заттар: топырақ елеуіштері жинағы (комплектісі), техникалық таразы (гирлерімен), қағаз, жіп, (шпагат), картон құтылар.

Тапсырманы орындау

Жұмысты топырақ үлгілерін алудан бастайды.

1) зерттелетін учаскеден шамасы 10 жерден жырту қабаттың тереңдігіне дейін (0-30 см) күрекпен қалыңдығын бірнеше сантиметр етіп массасы 2,5 кг-нан кем емес топырақ пластын (қабатын) алады. Әрбір топырақ үлгісіне этикетка жазып, алынған орнын, күнін жазады;

2) талдау жүргізілетін топырақ ауа-құрғақ болуы керек. Ол үшін топырақты көлеңкеде қағазға немесе фанерге жұқа қабатпен жайып, 5 күннен кейін талдауға кіріседі;

3) әрбір үлгіні жеке қарап, сол танапқа немесе учаскеге орташа үлгі жасау;

4) ауа-құрғак дәрежеге дейін құрғатылған 100 г орташа үлгіні саңлауының диаметрі 10; 7; 5; 3; 2; 1; 0,25 мм елеуіштерден өткізу;

5) топырақты елегенде ірі кесекшелердің тез еленетіндігін, ал ұсақтарының ұсақ еленетіндігін есептей отырып, 2-3 минуттан кейін диаметрі 10;7;5;3; және 2 мм елеуіштерді кезекпен алып тастай отырып қалған елеуіштердегі топырақты қосымша 2-3 минут елеу;

6) әр елеуіште қалған кесекшелерді және елеуіштер түбіндегі шанды өлшеп, әрбір фракциялардың массасын процентпен көрсету. Осының нәтижесінде берік және берік емес кесекшелерге бөлмей – ақ топырақ структурасы туралы қорытынды жасайды.

1.3.2 Тапсырма Топырақтың структуралық агрегаттарының беріктігін н.И. Саввинов әдісі бойынша анықтау

Жабдықтар мен заттар: топырақ елеуіштері жинағы, биіктігі 30-35 см, диаметрі 30 см ванна немесе басқа ыдыс, биіктігі 45 см, диаметрі 7 см жиегі тегіс литрлік цилиндр, шыны қақпақ немесе әйнек, үлкен және кіші фарфор немесе алюминий тостақаншалар, су моншасы, кептіргіш шкаф техникалық таразылар (гирлерімен), жуғыш (промывалка).

Тапсырманы орындау

Алдымен структуралық агрегаттардың шамасын жоғарғы тәжірибедегідей берік және берік емес фракцияларға бөлмей-ақ анықтайды.

1) әрі қарай әрбір фракциядан қосып, массасы 50 г орташа үлгі жасайды;

2) ол үшін фракциялардың әрқайсысынан олардың проценттік мөлшерінің жартысына тең етіп кесекшелерді өлшеп алады. Мысалы, диаметрі 5 мм елеуіште талдауға алынған үлгінің масса бойынша 10,6% қалса, онда бұл фракциядан 5,3 г алады;

3) саңылауы 0,25 мм елеуіштен өткен ұсақ бөлшектер (шаң және майда кесекшелер) өлшемге кірмегенімен есептеуге қосылады. Сондықтан үлгінің салмағы 50 грамнан біраз кем болады;

4) үлгіні литрлік цилиндерге салып жиегіне топырақ деңгейіне біраз жоғары етіп су құяды да 8-10 минут қозғамай қалдырады. Бұл кезде су топырақтағы ауаны ығыстырып шығарады. Мұнан кейін цилиндрді бетіне дейін сумен толтырады;

5) топырақтағы ауаны толық ығыстыру үшін цилиндрді шыны қақпақпен жауып, көлбеуге (90⁰-қа) дейін қисайтып, қайтадан тіқ қояды;

6) цилиндрді әйнекпен жауып тез айналдырып, түбін жоғары қаратады және барлық кесекшелер төмен түскенше осы жағдайда ұстайды. Мұнан соң цилиндрді айналдырып бастапқы қалпына қояды;

7) кесекшелер цилиндр түбіне тұнғаннан кейін қайтадан айналдырып, түбін жоғары қаратады. Осылайша 10 рет қайталанады. Бұл әсерден берік емес топырақ кесекшелері ұсақ бөліктерге бөлінеді немесе түгел еріп кетеді;

8) осыдан кейін қалған кесекшелерді ірілігіне қарай бөледі. Ол үшін суы бар ваннаға бір-біріне бекітілген саңылаулары 3;2;1;0,5 және 0,25 мм елеуіштерді жоғарыдан төмен қарай құрастырып салады;

9) үстінгі елеуіштің жиегі 6 см-дей суға батып тұруы керек. Топырағы бар цилиндрді әйнекпен тығыз жауып, елеуіштердің үстіне су ішінде әйнегін алып төгеді;

10) цилиндрді жәймен елеуіштер үстінде жылжытады. Кесекшелер елеуіштер үстінде түгел түскеннен кейін цилиндрді әйнекпен жауып судан шығарады;

11) су ішінде топырақ кесекшелерін елеуді жүргізеді. Ол үшін елеуіштер жинағын судан шығармай 5 см, көтеріп қайтадан тез 3-4 см төмен түсіріп, елеуішке топырақ кесекшелері толық түскенше 4-5 секунд ұстайды. Елеуіштерді мұндай жоғары-төмен қозғауды 10 рет қайталады;

12) мұнан соң уақкесекшелерден тазарған ірі саңылаулы елеуіштерді босатып алады да, саңылаулары 1;0,5 және 0,25 мм елеуіштерді қосымша 5 рет жоғары-төмен қозғайды. Осымен суда елеуді аяқтайды;

13) әрбір елеуіштегі қалған топырақ кесекшелерін жуғышпен алдын-ала өлшенген фарфор немесе алюминий тостақаншаларға жуып түсіреді, артық суын төгіп тастайды;

14) тұнғаннан кейін суын тағы да төгіп тастап, тостақаншаларды су моншасына қойып, ауа-құрғақ жағдайға дейін кептіреді;

15) мұнан кейін тостақаншаларды кепкен топырағымен суытып өлшейды;

16) әрбір елеуіштегі берік кесекшелердің массасын талдауға алынған массаға шағып және екіге көбейтіп, процентін шығарады;

17) диаметрі 0,25 мм-ден кіші, яғни шаң бөлшекті, барлық берік бөліктердің проценттік жиынтығын 100-ден шегеріп айырмасы арқылы табады.

Егер топырақты бұлай талдауға уақыт жетіспесе, 5 елеуіштің орнына 2-3 елеуіш қана алады. Талдаудың нәтижесін төмендегі 1.3.1 кестеге түсіреді.

1.3.1 кесте – Топырақ үлгісін елеудің нәтижесі

Үлгінің алынған орны _________________________________

Күні________________талдауға алынған топырақтың

Массасы (г) __________________________________________

Фракция агрегат-ың диаметрі, мм	Еленген ауа-құрғақ топырақ				Су ішінде еленген топырақ
	тотақанша №	массасы, г		Фракцияның үлесі,%	тотақанша N	массасы, г		Фракцияның үлесі,%
		топ-қ пен тос-ң	топырақтың			топ-қ пен тос-ң	топырақтың
10-н ірі
10-7
7-5
5-3
3-2
2-1
1-0,5
0,5-0,25
0,25 тен ұсақ
Барлығы