Қорытынды

Қымбатты достар!

Мiне, сендер Қазақстанның жаңа тарихы курсын оқып бiтiрдiң дер. ХVIII ғасырдың бiрiншi жартысы қазақтар үшiн аса ауыр за ман болды. Қазақжоңғар соғысының қиынқыстау жағдайында Қа зақстан бiртебiрте Ресей империясының отарына айнала бастады. Патша үкiметi бiрде қоқанлоқы күш көрсету, ендi бiрде дипломатия лық айлашарғы тәсiлдерiн қолдану арқылы Қазақстан аумағына тереңдеп ене бастады. Қазақ мемлекеттiлiгi тәуелсiздiгiнiң символы саналып келген Шыңғысхан ұрпақтары билiк басынан бiртебiрте шеттетiле бастады.

ХVIII ғасыр сонымен қатар Абылайдың тұсында Қазақ ханды ғының күшейген кезi болды. Абылай хан жоңғар басқыншыларына соққы берудi ұйымдастырушылардың бiрiне, әрi жеңiмпаз жетекшi сiне айналды. Ол Қазақ хандығын дүние жүзiнiң аса iрi алпауыт мем лекеттерi Ресей мен Қытайға тәуелдi болудан аман сақтап қалды. Алайда 1822–1824 жылдары Кiшi жүз бен Орта жүзде хандық билiк жойылды. Жәңгiр ханның қайтыс болуына байланысты хандық билiк Бөкей хандығында да жойылды.

Қазақстанды отарлау үрдiсiн шапшаңдату үшiн патша үкiметi Ресейдiң басқару жүйесiн енгiзе бастады. Мұның өзi қазақ халқының наразылығын туғызды. Ол наразылық қазақтардың Ресей империя сына қарсы ұлтазаттық күресiне ұласты. 1773–1775 жылдары қазақ тар Е. Пугачев бастаған шаруалар көтерiлiсiне қатысты.

ХIХ ғасырдың екiншi жартысынан бастап Қазақстан Ресей импе риясының түпкiлiктi қалыптасқан отарына айналды. Патша үкiметi аграрлық саясатының отаршылдық бағыты жергiлiктi халық пен Ресейден қоныс аударып келген шаруалардың сан жағынан арақаты насын бiртебiрте түбегейлi өзгерттi. Қазақтардың мал өсiру кәсiбi барған сайын тоқырауға ұшырады. Патша үкiметi қазақтардың ежелгi атақоныстарын, шұрайлы жерлерiн ашықтанашық тартып ала бастады. Шаруалардың басыбайлы бағыныста болуы туралы тәртiп жойылғаннан кейiн патша үкiметi Ресейдiң еуропалық бөлi гiндегi шаруаларды Қазақстанға жаппай қоныс аударту саясатына көштi. Қазақстанның жерiн мемлекеттiк меншiк деп жариялады, оның ең таңдаулы және құнарлы аймақтарын қазақтардан барып тұрған озбырлықпен тартып ала бастады. Елдiң шикiзат байлығын тағылық жыртқыштықпен талантаражға салып, тасып әкетудi кү шейттi. Көшпелi халықтың бiр бөлiгi мал жайылымын, сондайақ қосымша күнкөрiс қамымен жұмыс iздеп, Ресейдiң шекаралас гу берниялары мен Қытай аумағына қоныс аударуға мәжбүр болды. Ал ол жақта жердi жалға алып күн көру жүйесi қалыптасты.

Бұл кезде бұқара халық жаппай кедейленiп, қайыршылық халге жеттi. Мұның өзi қазақ халқының ең ауыр кезеңдi басынан кешiруi едi. Алымсалық мөлшерi мен түрлi мiндеттер атқарудың көбейе түсуi, атамекенiндегi ежелгi жерлерiнiң тартып алынуы қазақ ауыл дарындағы iшкi қарамақайшылықтарды шиеленiстiрiп жiбередi. 1905–1907 жылдары Қазақстанда да социалдемократиялық топтар дың ұйымдары пайда болды. Қазақ халқының арасында петициялық қозғалыс жаппай өрiс алды. Оны басқарған көшбасшылар қазақтың ендi қалыптасып келе жатқан бiлiмдi де зиялы жастары едi. Жалпы ұлттық демократиялық қозғалыстың қалың жұрт таныған жетекшiсi Ә. Бөкейханов болды. 1906–1907 жылдары қазақтардан сайланған депутаттар қазақ қоғамының пiсуi жеткен өткiр проблемалары ту ралы Ресей Мемлекеттiк Думасының биiк мiнберiнен батыл мәлiм демелер жасап, жалынды сөздер сөйледi.

Басқа да кез келген империялар сияқты, Ресей империясы да Қазақстанға бiрқатар елеулi өзгерiстер ала келдi. Қалалар салуды арттырудың қарқынды үрдiсi қалыптасты. Темiр жолдар салына бастады. Мектептер мен ауруханалар ашылды. Осы кезеңде ресейлiк, шетелдiк және қазақ ғалымдары Қазақстанды ғылыми тұрғыдан белсендi түрде зерттей бастады. Қазақ өлкесiнде зайырлы мектептер құрылды. Сондықтан да екi ғасыр тоғысында жергiлiктi қазақ халқының арасынан аса көрнектi қоғам және мемлекет қай раткерлерiнiң бiртұтас тамаша шоғырының бой көрсетуi кездейсоқ нәрсе емес едi.

Қазақ халқы жоңғар қалмақтары сияқты жер бетiнен жоғалып кеткен жоқ, қайта барлық қауiпқатерлер мен қиынқыстау сын са ғаттарды ерлiкпен әрi төзiмдiлiкпен бастарынан кешiре отырып, ұлт азаттығы жолында күреске шықты. Ғажайып ерлiк пен өмiр шеңдiктiң тамаша үлгiсiн көрсете бiлдi. Халықтың бiртуар перзент терi – аса көрнектi мемлекет қайраткерлерi Абылай хан, Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би, Кенесары хан, қазақ батырлары Бөгенбай, Қабанбай, Райымбек, Сырым, Исатай, Махамбет, Жоламан, Жан қожа, Есет, халық ағартушылары Абай Құнанбаев, Шоқан Уәлиха нов, Ыбырай Алтынсарин, ХХ ғасырдың бас кезiндегi ұлы рефор маторлар Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынов, М. Дулатов және басқа лары бүкiл ұлтты басқарудың басықасында болды. Олар қазақ ха лқының тарих сахнасынан жойылып кетпеуi үшiн қолдарынан келгендерiнiң бәрiн де жасады. Қазақстан бүгiнгi таңдағы мемле кеттiк тәуелсiздiгi мен ұлттық егемендiгiне солардың өнегелi өмiрi мен жан қиярлық жасампаз еңбегi арқасында қол жеткiздi.