Патша үкiметiнiң Қазақстандағы билер сотының Hкiлеттiгiн
шектеуi. Билер сотының дала тұрғындарының арасындағы беделi зор болатын. Көп жағдайда Қазақстандағы орыстардың өздерi де империялық соттан гөрi қазақтың билер сотына жүгiнгендi артық санады. Мәселен, мынадай бiр елеулi оқиға туралы айта кетуге бола ды: 1865 жылға дейiн Көкшетау сыртқы округiнде орыстар 117 рет билер сотына шағым түсiрген. Билер сотының артықшылығын қазақ тардың тұрмысы мен әдет заңын зерттеумен айналысқан орыс зерт теушiсi А. Гейнс өте жақсы байқаған болатын. Ол былай деп жазды:
«Билер соты ашық және барынша әдiл жүргiзiледi. Сондықтан да оны қазақтар ғана емес, орыс зиялылары да, казактар да құрметтейдi, олар дың көпшiлiгi билер сотына барып шағынады». Патша үкiметi ХIХ ғасырдың 20–90жылдары аралығында билер сотын тарата бастады. Gйткенi билер соты отаршыл өкiмет орындарының жалпыимперия лық басқару тәртiбiн енгiзуiне көп кедергi келтiрген болатын. Озық ойлы қазақ зиялыларының өкiлдерi билер сотының бұрынғы қал пында өзгерiссiз қала беруiн жақтады. Мәселен, қазақтың көрнектi ғалымы Шоқан Уәлиханов билер сотына жоғары баға бердi.
1. Билер, билер соты және олардың жергiлiктi тұрғындар өмiрiнде қандай рөл атқарғаны туралы айтып берiңдер. 2. Куәлер қалай тағайындалды?
Сот барысына қатысушылардың ант iшу рәсiмiн қалай орындағаны туралы осы параграфта сөз болатын мәтiндi табыңдар. 4. Қазақтарда жазаның қандай түрлерi қолданылды? 5. Барымта дегенiмiз не? 6. Патша үкiметi қазақтардың дәстүрлi билер сотына қатысты қандай саясат ұстанды? 7. Билердiң пайда болуы мен қалыптасуы туралы шағын әңгiме құрастырыңдар. 8. Қосымша материалдарды пайдалана отырып, белгiлi қазақ билерiнiң қызметi, олардың тапқырлығы мен шешендiгi туралы әңгiме айтыңдар.
Айып – қылмыс жасап, жазалы болғандығы үшiн заттай не ақшалай төленетiн ақы.
Барымта – жауласқан екi рудың бiрiнiңбiрi малмүлкiн күшпен тартып алып, кек қайтаруы.
Құн – кiсi өлтiрген адам тарапынан төленетiн төлем.
Уәлиханов Шоқан Шыңғысұлы (1835–1865) – аса көрнектi қазақ ғалымы.
«Билер
сотының ең басты артықшылығы, бiздiң
ойымызша, онда нем
құрайлылық пен қандай да болсын кертартпа ескiшiлдiктiң жоқтығында болып табылады. Бидiң билiк кесiмi оның беделiне негiзделген және бұл атақ оған сот iстерiне қатысуға берiлген патент саналады. Жүгiнетiн бидi таңдау... оларды сайлап қою тәртiбiн толық алмастыра алады, тiптi әдетте ондай сайлау өткiзу кезiнде көзделген мақсаттан да жақсы нәтижеге қол жетер едi. Бiздегi билер қазiр сот iсiмен өздерiнiң бойына бiткен табиғи қабiлетi бойынша айналысады және өздерiнiң беделi мен атақдаңқына дақ түсiрмеуге тырысады. Егер олар сайлап қойылатын шенеунiктерге айналатын болса, онда қай жағынан алсақ та, қазiргi басшыларымызға ұқсап шыға келер едi, жұрттың бәрiнен болмашы нәрселердi сылтауратып пара алуды және өзi де басқалардың бәрiне пара берудi үйренер едi... Ондай арам ойлы би қазiргi жағдайда ешқандай даудамайсызақ назардан тыс қалар едi».
Уәлиханов Ш.Ш. Шығармаларының бес томдық жинағы. Алматы,1985, 4 том, 93бет.
Билер сотының ең басты артықшылығы неде едi? 2. Билер неге
өздерiнiң беделi мен атақ даңқына дақ түсiрмеуге тырысты? 3. Билердi ресми түрде сайлап қойған немесе тағайындаған жағдайда қандай қауiптiң төнуi мүмкiн едi?