§28. Хiх ғасырдың 60жылдарындағы әкiмшiлiк реформалар

Патша үкiметi 1867–1868 жылдары Қазақстан аумағында әкiмшiлiк реформа жүргiздi. Оның негiзгi мақсаты сұлтандар то бын өкiмет билiгiнен бiржолата ығыстырып, жалпыимпериялық бас қару тәртiбiн енгiзу едi. Жаңадан енгiзiлген шаралар өлкенi шару ашылық жағынан отарлауға ықпал етуге және оған Ресейдiң еуро палық бөлiгiнен қоныс аударатын шаруаларды одан сайын қапта туды қамтамасыз етуге тиiс болды.

1. Қазақстанда реформа жүргiзудiң себептерi және оны әзiрлеу барысы. 1822 және 1824 жылдары жүргiзiлген реформалар ХIХ ға сырдың 60жылдарына қарай бiртебiрте жарамсыз болып қала бас тады. Сондықтан да жаңа реформалар жүргiзудiң қажеттiгi туын дады. Gйткенi, бiрiншiден, қазақ даласында сұлтандардың билiгi әлi де бұрынғысынша сақталып қала берген едi. Олардың билiгi патша үкiметiнiң Қазақстан аймағын неғұрлым тезiрек отарлауына кедергi келтiрумен болды. Екiншiден, кезiнде тиiстi жарғыларға сай қабыл данған әкiмшiлiкаумақтық бөлiнiс оған қосымша аумақтардың қосылуына байланысты жаңа жағдайдағы өзгерiстерге сәйкес кел мей қалды. Мәселен, ХIХ ғасырдың 60жылдарында Ресей империя сына Оңтүстiк Қазақстан мен Жетiсу аумағы қосылған болатын. Сондықтан да ендi осы аймақтарды әкiмшiлiк жағынан бағындыру және шаруашылық жағынан нығайта түсу қажет болды. Gлкенi бас қару iсiн Ресейдiң өзге аймақтарындағы басқару құрылымына ба рынша жақындатып, бiрыңғайландыру талап етiлдi. Үшiншiден, Ре сейдiң еуропалық бөлiгiнде қарқынды дамып келе жатқан өнеркәсiп үшiн арзан шикiзат көздерi мен жұмысшы күшi қажет болды. Төртiншiден, Қазақстанның кеңбайтақ аумағын мекендеген қазақ тар үшiн бiрыңғай салық жүйесiн енгiзу талап етiлдi. Бесiншiден, Ресейдiң еуропалық бөлiгiндегi жерi жоқ шаруаларды Қазақстан аумағына ұйымдастырылған түрде көшiру көзделдi. Мiне, тап осы себептерге байланысты Қазақстанда жаңа әкiмшiлiкаумақтық және әлеуметтiкэкономикалық реформалар жасау қажеттiгi туындады.

2. «Торғай, Орал, Ақмола және Семей облыстарын басқару тура

лы уақытша Ереже». Gлкенiң өзiндiк ерекшелiктерiн зерттеу үшiн және оны басқару туралы ереженiң жобасын әзiрлеу мақсатымен 1865 жылы елдiң Iшкi iстер министрi Гирстiң басшылығымен «Дала комиссиясы» құрылды. Оның құрамына ресейлiк шенеунiктер мен офицерлер кiрдi. Жаңа ереженi жасауға қазақ ақсүйектерi қатыс тырылмады. 1867 жылы II Александр: «Сырдария мен Жетiсу облыстарын басқару туралы уақытша Ережеге» қол қойды. 1868 жылы «Торғай, Орал, Ақмола және Семей облыстарын басқару ту ралы уақытша Ереженiң» жобасын да бекiттi.

12—6903

185

Қазақстанның 1867–1868 жылдардағы реформалар бойынша әкiмшiлiкаумақтық бHлiнiсi

Басқарудың жаңа ережесiн 1869 жылғы 1 мамырдан бастап енгiзу көзделдi. Әкiмшiлiк реформалардың себептерiн егжейтегжейлi тү сiндiретiн мәлiмдеме қазақ және орыс тiлдерiнде жазылып, таратылды.

1867–1868 жылдардағы реформалар бүкiл Қазақстанды тұңғыш рет түгел қамтыды. Онда үш генералгубернаторлық әкiмшiлiк құ рылды. Әрбiр генералгубернаторлық облыстарға бөлiндi. Мәселен, Орынбор генералгубернаторлығы – Орал және Торғай облыстарын, Батыс Сiбiр генералгубернаторлығы – Ақмола және Семей облыста рын, ал Түркiстан генералгубернаторлығы – Жетiсу және Сырдария облыстарын қамтыды. Соңғы екi облыстың құрамына қазақ жерiнiң едәуiр үлкен бөлiгi, сондайақ қырғыз және өзбек жерлерiнiң бiр бөлiгi ендi.

Әкiмшiлiк бөлiнiс былай болды: әр облыс – уездерден, әр уезд – болыстардан, әр болыс – ауылдардан тұрды.

Семей iшкi округi Семей облысының Павлодар және Семей уездерiнiң құрамына, ал Iшкi Орда (бұрынғы Бөкей хандығы) Астра хан губерниясының құрамына қосылды.