§ 403. Шакли хозираи давомдори феъл барои ифодаи маънихои зерип истеъмол мешавад:

1. Хозираи давомдор (муайян), ки амали дар айнй хол чараён- доштаро мефахмонад:

Мо номи Партияи Коммунистиро вирди забон намуда, дар тамо- ми сохахо ралаба кардем ва бо номи Партия дар ин фронт хам га- лаба карда истодаем ва ролиб хохем шуд! — Вахш рафта истодай? — Ситорахо дар осмони баланд чимчимак зада истодаанд (Каким Ка­рим). Писараш подаро ба чарогох ронда истодааст (Рахим Чалил). Вакти ту акнун гул карда истодааст, аз хазон ёд макун! (Икромй).

2. Х,озираи давомдор, ки чараёни доимии амалро ифода мекунад:

Аз руи хабархои пухтае, ки харруза ба ман расида истодааст,

кори мо он кадар хуб нест (Айнй). Шаш мох боз вай дар хамон мак- табе, ки номашро хозир хам намедонам. хонда истодааст. Ин марду- мони софдил, пурзур ва борайрати кухй дар хар кадам намунахои кахрамонй нишон дода истодаанд (Хаким Карим).

2. Хозираи давомдор, ки маънии замони гузаштаро низ ифода карда метавонад. Ин маънй дар чумлахои мураккаби тобеъ, ки бо пайрави муайянкунанда ва пуркунанда омадаанд, мушохида меша­вад. Феълй чумлаи пайрав пас аз феълхои ба шакли замони гузашта омадаи сарчумла (дидан, шунидан, донистан, ниндоштан, нигох дош- тан, нигох кардан, пай бурдан, хис кардан ва м. инхо) амалй барда- воми гузаштаеро мефахмонад, ки ба шакли замони хозира вокеъ шу­дааст:

Чамъ

1. ман меравам

2. ту меравй 3. у меравад

У ин гуна хикояхоро бо камоли чиддият ва бо боварии тамом накл мекард ва мепиндошт, ки ман хам тамоман бовар карда исто- даам (Айнй). Хамин ки сарашро бардошт, дид, ки хамшира дар пах- луяш хандида истодааст (Хаким Карим). Дар он гурхона ман на ин ки аз дуньё хабар надоштам ва намедонистам, ки инкилоб шуда истодааст, балки аз худам бехабар будам. — Саидпахлавон хис ме­кард, ки вай охиста-охиста чй будани инкилобро фахмида, худаш хам аз хавои инкилоб нафас кашида истодааст (Икромй). Дар куча касеро диданд, ки як бузро ба тарафе кашолакунон бурда истодааст.

Замони уозира-оянда

§ 404. Феълй замони хозира-оянда аз асосй замони хозира бо иловаи префикси ме- сохта шуда, бо бандакхои феълй тасрнф меё­бад. Масалан:

Танхо

1. мо меравем

2. шумо меравед 3. онхо мераванд

Эзох: 1. Феълй доштан (ба маъной доро будан, сохиб будан) аз чихати сохт Faftpn коидаи умумии шакли хозира-оянда, вале айнан ба хамон маъно, ба шакли аорист (бе префикси ме-) тасриф мешавад: дорам, дорй, дорад (дорем, доред, до­ранд):

Дигар намедонам, дар гирду атроф боз кнхо аз и» доранд. (Рахим Налил). Пахлавонон зотан пайкари салобатнок доранд (Мухаммадиев).

. Феълн доштан ба маънихои дигар, дар феълхои таркибии номй (дуст дош­тан, нигох доштан, пинхон доштан) ва феълй боздошган дар шакли хознра-ояндл префикси ме- кабул мекунад:

Аз одамоне, ки чашм аз хамсухбат пинхон медоранд, эхтист шудан даркор, мегуянд (Мухаммадиев).

3. Феълй дуст доштан ба ду шакли баробармаъно — хам ба шакли хозира- оянда ва хам ба шакли аорист (бештар дар назм) омада метавонад: Ба назарам, г.иразан хам туро дуст медорад (Рахим Чалил). Дуст дорам руи некуи туро.

§ 405. Феълй замони хозира-оянда шакли муштаракест, ки бо мохияти грамматикин худ тобиши маъноии хар се замонро ифода карда метавонад. Чунин тобишхои маъной дар матн муайян меша­ванд.

1. Шакли хозира-оянда амалй доимии бо замони хозира алока-

Мйндро мефах,монад, ки он ба таври умумй, анъапавп, аз руи одат вокеъ мешавад, яъне маънои замонии амал хозир ва уму ман мебо­шад:

Духтархои мо забони туркиро намедонанд, аммо узбекиро ме- фахманд (Икромй). Аз кади хуроку аз бари пушок мезанаду пул ме- гундорад. Боз ин тавр хам мегуянд, ки рохбарон дер намемонанд, балки банд шуда мемонанд. Кемаи Мунавваршох одаму мошинхоро аз хамон нахр мегузаронад. Сал меронад... Нихол мешинонад... Тан­бур менавозад, — хамаи хунархои навозандаи ношиносро якбора ка­тор кард сохибаи хона (Мухаммадиев).

2. Шакли хозира-оянда амали доимии хоси шахсу предметро ифода мекунад:

Ман ба мобаини одамон даромада, ба хар ош катик шудапро бад мебииам. Мегуянд, ки ситорахо низ заминро ба андозае равшан мекунанд (Мухаммадиев). Бобй-мй? — гуфт ва хамчун паррандан гуруснае, ки ба сайди худ хамла мекунад. рост аз чояш хест (Х,аким Карим). Пахта дар чойхои гарму сероб мер.уяд. Амударьё ба бахри Арал мерезад. Bofh бахил сабз намешавад.

2. Шакли хозира-оянда амали замони хозираро мефахмонад, км он ё дар айни хол дазом дорад ва ё бо лахзаи муайян махдуд асг. Давомнокии амал бо маънии феълй хозираи давомд-,р (муайян) муво­фикат дорад:

Мебинам, ки шумо аз гуфтахои май хайрон мешавед. Холо пушай- мон мешаваму суд намекупад (Рахим Налил). Ман, Фируза, аз клу­би занхо ran мезапам (Икромй). Дада, биёед, шуморо фарьёд меку­нанд. Мо боз хар ду дар як хона, дар махаллаи МТС истикомат ме- кунем. — Ин кист? Кй менавозад? (Мухаммадиев).

3. Шакли хозира-оянда амали замони хозираеро мефахмонад, ки дар он тобиши хозира нест:

Он шаб карор доданд, ки пас аз як хафтаи дигар падару писар ба Бухоро мераванд ва аз ахволи назднконашон хабар гирифта бар- мегарданд (Икромй). Ман ба хамрохонам даромада мегуям, ки ба Конибодом рафта, дар хавлии ошноям мехобаму пагохй баргашта меравам. Рузхои сахт гузашта мераванд, калон мешавй, фаромуш ме- кунй (Рахим Налил).

Шакли хозира-оянда амали замони ояпдаро бо тобиши маъноии шарт, хохишу амр ифода карда метавонад, ки чунин тобишхои маъ­нои одатаи бо шакли аорист ё фармонш ифода меёбанд. Дар ин мав­рид префикси ме- тобиши префикси би- ро дорад:

Ошьён гар мегузорй, дар дили иисси гузор (Турсунзода). Шумо, чаноб, маро мебахшед, манфнати давлат, ватан инро талаб менамояд (Рахим Налил). Илочи ту хамин, ки ё аз чон мегузарй, ё ба дилдораг мерасй! Агар ба ман аз Москва ва ё Тошкент телефон шавад, чег мезанед (Икромй).

4. Шакли замони хозира-оянда барои чониок кардани тасвир дар наклй вокеаи гузашта кор фармуда мешавад, ки маънои замони гузаштаро дорад:

Чун агент мебинад, ки чанг мешавад, мачбур мешавад, ки озод кардани махбусонро аз амнр талаб кунад. Амир ваъда медихад. Аммо аскарон ин ваъдаро бовар намекунанд ва мегуянд, ки «мо рафта ба дасти худ махбусонро халос мекунем» (Айни). Николай Тихонов хикоя мекунад, ки боре бо сардории у чанд нафар нависанда- гони советй... ба Карочй мераванд. Вакте ки ба сархад наздик меояд, сардорн посбонон .. ба назди онхо меояд ва бо тамоми дастуру коида- хои харбй хуччатхои онхоро талаб мекунад. Онхо хуччатхоро ба дасти у медиханд. Сардор тасодуфан аввал хуччати Мирзо Турсунзо- даро мекушояд, якбора бар рухи »иддии у табассум гул мекунад (Миршакар).

III. ЗАМОНИ ОЯНДАИ ФЕЪЛ

§ 406. Феълй замони оянда амалеро мефах,монад, ки он пас аз лах,заи нутк, яъне баъд аз сухан рондан дар бораи вай вокеъ меша­вад. Ба эътибори чунин маънии грамматикй чанд шакли феълй мав- чуд аст, ки бевосита ё вобаста ба матн замони ояндаро ифода меку­над. Шаклхои зерипи феъл ба хамин гурух дохил мешаванд.

ФЕЪЛ И ФАРМОИШ