ВСЕ / ИСТОРИЯ / Беларусь / 694280_314511pdf

БЕЛАРУСЬ У ПРАСТОРЫ ЕЎРАПЕЙСКАЙ МІЖКУЛЬТУРНАЙ КАМУНІКАЦЫІ

3.Шестакова, Л. Л. Иноязычные вкрапления в текстах поэтов Серебряного века (по материалам сводного словаря поэтического языка) / Л. Л. Шестакова, А. С. Кулева // Изв. РАН. Серия лит-ры и языка. – 2015. – Т. 74, № 1. – С. 68–76.

4.Хлебников, В. Творения / В. Хлебников. – М. : Сов. писатель, 1986. – 736 с.

Лариса Леонидовна Шестакова, Анна Сергеевна Кулева, Институт русского языка имени В. В. Виноградова Российской академии наук, г. Москва, Россия.

Larisa Shestakova, Anna Kuleva

Vinogradov Institute of the Russian Language, Russian Academy of Sciences, Moscow, Russia e-mail: lara.shestakova@mail.ru, an_kuleva@mail.ru

THE BELARUSIAN THEME IN THE POETRY OF THE SILVER AGE

The article considers the linguistic features of the Belarusian theme in the poetry of the Silver age. Multivolume «Dictionary of Language of the

20th Century Russian Poetry» and Russian National Corpus are used to analyze the functioning of various lexical units (in particular, proper names) and metalanguage reflection. It is demonstrated that Russian poetry of the XX century is characterized by the inclusion of Belarusian markers as geographical, historical and cultural elements.

Keywords: corpus, dictionary, lexicology, lexicography, poetic language, Russian National Corpus.

УДК 821.161.09(092)+929Гарэцкі

А. У. Ярмоленка

ЭКЗІСТЭНЦЫЯЛЬНАЯ ПРАБЛЕМАТЫКА Ў МАСТАЦКАЙ ПРОЗЕ М. ГАРЭЦКАГА І Ф. КАФКІ

Исследованы ключевые проблемы творчества М. Горецкого и Ф. Кафки: одиночество, страх и смерть. Проанализирована философская концепция творчества писателей, которая основана на экзистенциальном мировоззрении. Определены особенности поэтики повестей М. Горецкого «В чём его обида?» и «Меланхолия» и рассказа Ф. Кафки «Превращение», которые заключаются в создании новаторского типа героя, использовании кумулятивной сюжетной структуры, отображении пограничного и замкнутого пространства, психологического конфликта и трагичной развязки.

Ключевые слова: одиночество, страх, смерть, экзистенциализм, вина, конфликт.

У гісторыі развіцця чалавечага грамадства мастацтва слова амаль заўсёды адказвае за асэнсаванне і ацэнку глабальных праблем цывілізацыі, якія непасрэдна ўплываюць на існаванне і развіццё асобы. Пачатак ХХ стагоддзя, які адзначаны такімі катастрафічнымі падзеямі, як арганізацыя рэвалюцый і ўступленне асобных краін у грамадзянскую і Першую сусветную вайну, знікненне і фарміраванне новых дзяржаў, дагэтуль не атрымаў адназначнай ацэнкі ў шматлікіх гістарычных і мастацтвазнаўчых даследаваннях. Тым каштоўней для сучасных даследчыкаў творчасць пісьменнікаў, якія, перажыўшы гібельныя для кожнага чалавека катаклізмы, здольныя асэнсаваць і перадаць наступным пакаленням праўдзівы малюнак жыцця пачатку ХХ стагоддзя.

Як ніхто іншы мастакі слова выяўляюць і адлюстроўваюць у сваёй творчасці ўплыў сацыяльна-эканамічных і палітычных фактараў на асабістае жыццё чалавека, пераацэнку маральных прынцыпаў і духоўных каштоўнасцей традыцыйнага грамадства. Адказам філосафаў і пісьменнкаў на катаклізмы пачатку ХХ стагоддзя з’ўляецца, такім чынам, узнікненне экзістэнцыяльных ідэй, якія адлюстроўваюць сутнасць эпохі, дазваляюць растлумачыць духоўны і фізічны стан чалавека новай фармацыі. Экзістэнцыяналізм – філасофская плынь, прадстаўнікоў якой цікавіць існаванне чалавека з усім комплексам яго сацыяльных і псіхалагічных праблем.

Класікамі экзістэнцыяльнай філасофіі ХХ стагоддзя прынята лічыць нямецкіх філосафаў М. Гайдэгера, К. Ясперса, французскіх пісьменнікаў Ж.-П. Cартра, А. Камю. У Расіі раннія формы філасофіі экзістэнцыялізму бяруць свой пачатак у вучэннях рускіх філосафаў М. Бярдзяева і Л. І. Вета. Сярод пісьменнікаў, якія на першы план вылучаюць не абстрактныя усеагульныя сутнасці, а рэальнае трагічнае жыццё адзінкавага чалавека з яго хваляваннямі, трывогамі і праблемамі, можна назваць Ж.-П. Cартра, А. Камю, Ф. Кафку, М. Гарэцкага, В. Быкава.

З пералічанага шэрагу пісьменнікаў менавіта Ф. Кафка і М. Гарэцкі вылучаюцца пільнай увагай да маральнага, эканамічнага і палітычнага крызісаў, якія ахопліваюць чалавецтва да і падчас Першай сусветнай войны; бурнага росту навукі і тэхнікі і выкарыстання тэхнічных дасягненняў на шкоду чалавеку; узмацнення жорсткасці, бесчалавечнага стаўлення да асобы; бяссілля чалавека перад прыродай і перад тэхнагенным грамадствам. Творчасць класікаў літаратуры заснавана на агульнай філасофскай канцэпцыі, якая адлюстроўвае экзістэнцыяльнае светаадчуванне Ф. Кафкі, М. Гарэцкага. У сваіх мастацкіх творах яны сцвярджаюць унікальнасць чалавечай асобы, глыбіні яе пачуццяў, перажыванняў, трывог, надзей, жыцця чалавека ў цэлым; супярэчнасць паміж унутраным светам чалавека і навакольнай рэальнасцю; адчужэнне і адзіноту асобы; жах і бессэнсоўнасць чалавечага жыцця; адчуванне трывогі і бездапаможнасці перад непазбежнай смерцю.

У беларускай літаратуры М. Гарэцкі з’яўляецца адным з тых пісьменнікаў пачатку ХХ стагоддзя, якія на ўласным прыкладзе змаглі адчуць катастрафічны ход гісторыі, здолелі пераадолець і абстрагавацца ад уласных пачуццяў, ацаніць перажытыя падзеі, вызначыць ролю і месца асобы ў гістарычным працэсе. Адзін з нямногіх пісьменнікаў гэтага перыяду М. Гарэцкі ўвасабляе экзістэнцыяльнае адчуванне жаху, адзіноты, тугі і пакутлівага расчаравання ў ідэалах эпохі. Героі пісьменніка перажываюць гістарычны працэс, падзеі часу як частку свайго мікракосму, сваё духоўнае развіццё. Гарэцкі адлюстроўвае лёс краіны і свету праз супярэчлівыя перажыванні асобы, далучанай да гістарычнага працэсу, асэнсоўвае варожасць навакольнай прасторы, адзіноту і пакінутасць у чужым свеце.

Блізкія погляды на навакольны свет выказвае ў сваіх творах Ф. Кафка. Адметнай рысай творчасці пісьменніка з’яўляецца трагічны і песімістычны погляд на чалавека як на ахвяру лёсу. Такое ўспрыманне прадыктавана

381

БЕЛАРУСЬ У КАНТЭКСЦЕ ЕЎРАПЕЙСКАЙ ГІСТОРЫІ: АСОБА, ГРАМАДСТВА, ДЗЯРЖАВА

як уплывам папулярных на мяжы стагоддзяў філасофскіх вучэнняў, асабліва ідэй Ф. Ніцшэ, так і абставінамі яго ўласнага жыцця. Ф. Кафка нарадзіўся і ўсё жыццё пражыў у Празе ў яўрэйскай сям’і. Чэхія ўваходзіла тады ў склад Аўстра-Венгерскай імперыі. У сям’і Кафкі гаварылі па-нямецку (маці гаварыла па-чэшску). Такое спецыфічнае становішча паміж нацыянальнасцямі – нямецкай, яўрэйскай, чэшскай, аўстрыйскай – спрыяла фарміраванню пачуцця прамежкавага існавання, неўкаранёнасці і няўпэўненасці ва ўласным жыцці.

Адчуванне пастаяннага, бесперапыннага страху перад навакольным светам, безабароннасць перад знешнім бокам жыцця Ф. Кафка ўвасабляе ў сваіх мастацкіх творах. Героі пісьменніка, як і ён сам, пакутуюць ад няўмення прыстасавацца да абставін, адчуваюць глыбокае пачуццё віны перад жыццём і перад людзьмі, уступаюць у бясконцы канфлікт з уласнай асобай, які прыводзіць да адчужэння і адзіноты.

Адзінота. Асноўная тэма аповесцей М. Гарэцкага, якая адлюстроўвае настрой і перажыванні асобы, – вострае адчуванне адзіноты. Драма адзіноты, пазнанне сутнасці жыцця праз пагранічную сітуацыю, сам-насам з анталагічнымі катэгорыямі адбываецца як у ранняй, так і больш позняй прозе пісьменніка. Носьбітам экзістэнцыяльнай свядомасці з’яўляецца створаны М. Гарэцкім і знакавы для беларускай літаратуры вобраз герояінтэлігента. Калі ў ранніх апавяданнях пісьменнік толькі робіць захады да асэнсавання драматычнага становішча айчыннай інтэлігенцыі на зломе эпох, то ў аповесцях «У чым яго крыўда?» (1926) і «Меланхолія» (1916) пісьменнік на поўную моц выяўляе асаблівасці светаадчування галоўнага героя Лявона Задумы.

Адзінота ў аповесцях «У чым яго крыўда?» і «Меланхолія» М. Гарэцкага выступае індывідуальным матывам творчасці. Матыў адзіноты праяўляецца на тэкставым, падтэкставым і інтэртэкстуальным узроўнях аповесцей. На тэкставым узроўні ён прадстаўлены вызначанымі словамі ці, нават, слоўнымі формуламі. На ўзроўні асэнсавання тэксту матыў звязаны з тэмай і ідэяй, канфліктам, прасторай і часам твораў. Цытаты і рэмінісцэнцыі, якія выкарыстоўвае Гарэцкі ў аповесцях «У чым яго крыўда?» і «Меланхолія», дапамагаюць пашырыць межы тэкста, асэнсаваць адзіноту як анталагічную філасофскую катэгорыю.

Сюжэтная схема аповесці «У чым яго крыўда?» мае кумулятыўную структуру, падзеі і персанажы сканцэнтраваны вакол асобы галоўнага героя. Негатыўныя здарэнні ў жыцці Лявона Задумы акумулююцца, прыводзяць да абвастрэння психалагічнага канфлікту і трагічнай развязкі. З пачатку твора М. Гарэцкі дае зразумець, што адзінота героя тлумачыцца як знешнімі, так і ўнутранымі фактарамі. Знешнімі фактарамі з’яўляюцца сацыяльнае паходжанне і ўзровень адукацыі Лявона Задумы, якія вылучаюць яго з пералічаных у аповесці сацыяльных груп. Адукацыя і выхаванне робяць яго чужым для сялян. У той жа час уласныя перакананні не дазваляюць яму далучыцца да мясцовай «інтэлігенцыі»: пісара, паштовага начальніка, і паліцэйскага ўрадніка. Каставыя «забабоны» адлучаюць Лявона ад яўрэяў і мясцовай шляхты. Унутраныя прычыны адарванасці героя ўзыходзяць да духоўных пошукаў асобы ў час «між дзвюх эпох, калі багі старых бацькоў трацяць свой аўтарытэт ці, проста кажучы, – павагу, уваччу нават малых дзяцей» [1, с. 139–140]. У такі час Лявон Задума стаіць перад пакутлівым выбарам уласнага шляху самапазнання і самаідэнтыфікацыі. Вобраз выгнанніка, які выбірае сваю дарогу ў жыцці, вызначае свае ідэалы і духоўныя каштоўнасці, уваходзіць у парадыгму адзіноты.

Адзіноту і ачужанасць героя адлюстроўвае і хранатоп аповесцей «У чым яго крыўда?» і «Меланхолія». Наратыўная прастора акрэслена топасам Цёмналесся – глухой вёскі, з якой паходзіць малады інтэлігент. Гісторыя адарванага ад цывілізацыі месца ўзмацняе сацыяльную і духоўную беспрытульнасць галоўнага героя, выяўляе супярэчнасці, якія аддаляюць яго ад «родных каранёў», роду з якога паходзіць Лявон Задума. У той жа час і горад (цывілізацыя), да якога герой імкнецца, жадаючы знайсці аднадумцаў, выступае як варожая, небяспечная прастора, якая не прымае выгнанніка. Чужое гарадское асяроддзе ў аповесці «Меланхолія» прымушае Лявона Задуму шукаць прытулку на малой радзіме, вярнуцца да «роднага карэння», свайго роду, каб пазбавіцца ад бясконцай тугі і расчаравання ў сябе і людзях, знасці разуменне і падтрымку.

Прааналізаваўшы творчасць пісьменніка можна выдзеліць хранатоп пагранічнай прасторы, паміж небам і зямлёй, дзе час спыняецца і герой застаецца сам-насам са сваімі думкамі і перажываннямі. Падобны хранатоп, які характарызуе трансцэндэнтнае становішча галоўнага героя з дапамогай народнай прыказкі «Ад зямлі адарваўся і неба не дастаў», сустракаецца ў тэксце аповесці «У чым яго крыўда?» М. Гарэцкага. Пагранічная прастора з’яўляецца ключавой для разумення духоўнага стану героя, які суадносіцца з азначэннем адзіноты ў філасофскім даследаванні М. Бярдзяева: «Я адчуваў сябе істотай, не той, што выйшла з «гэтага свету» і не прыстасаванай да «свету гэтага». Я не думаў, што я лепш за іншых людзей, укаранёных ў свет, часам думаў, што я горш за іх. Я пакутліва адчуваў чужасць усякага асяроддзя, усякай групоўкі, усялякага напрамку, усякай партыі. Я ніколі не згаджаўся быць прылічаным да якой-небудзь катэгорыі. Я не адчуваў, што я ўваходжу ў сярэдне-агульны стан чалавечага жыцця. Гэта пачуццё чужасці, якое часам прыносіла мне сапраўдныя пакуты, выклікаў ува мне ўсякі сход людзей, усякая падзея жыцця. Ува мне самом мне многае чужое» [2, с. 45].

Матыў адзіноты ў Ф. Кафкі даведзены да абсурду ў апавяданні «Ператварэнне» (1915), калі чалавек, ператвораны ў насякомае цалкам выключаецца з грамадскага жыцця, апынаецца па-за соцыумам. Агідная абалонка сімвалізуе безумоўную ізаляцыю, герой трапляе ў пагранічную прастору паміж сном і явай, дзе час, як і ў аповесцях М. Гарэцкага спыняецца, герой застаецца ў сваім цесным пакоі сам-насам са сваімі думкамі і пачуццямі. Ф. Кафка ў апавяданні неаднаразова адзначае трансцэндэнтнае становішча, якое вызначае духоўны стан героя: «Ён прыгадаў, што яму часцяком ужо даводзілася ў ложку адчуваць лёгкі боль у выніку нязграбнай позы пры ляжанні; гэты боль, пасля таго як ён уставаў, здаваўся абсалютна прымроеным, і Рыгор напружана чакаў, як паступова будуць знікаць ягоныя сённяшнія мроі» [3, с. 60].

382

БЕЛАРУСЬ У ПРАСТОРЫ ЕЎРАПЕЙСКАЙ МІЖКУЛЬТУРНАЙ КАМУНІКАЦЫІ

Персанаж-істота Ф. Кафкі Рыгор Замза – абсалютна самотнае стварэнне, якое з’яўляецца ахвярай незразумелых містычных сіл і не мае надзеі на выратаванне. У апавяданні пісьменніка пануе змрочны, народжаны хваравітым уяўленнем настрой. Аб персанажы Ф. Кафкі практычна нічога нельга сказаць пэўна, ён «размыты», незразумелы, зноходзіцца ў пераходным стане паміж чалавекам і насякомым. Герой апавядання «Ператварэнне» існуе ў стане разлома: прагне адзіноты і страшыцца яе, імкнецца да чалавечых зносін, і пазбягае іх. Аўтар апісвае вялікую колькасць блізкіх і знаёмых людзей у жыцці Рыгора, сярод якіх галоўны герой твора не знаходзіць падтрымкі і разумення. Адчуванне ўласнай недасканаласці з аднаго боку, і імкненне сцвердзіць сваё права на паўнавартаснае чалавечае жыццё з другога боку, прыводзяць Рыгора да адчужанасці ад уласнага асяроддзя.

Адзінота героя раз’ядае душу і робіць жыццё бессэнсоўным, ператвараючы яго ў суцэльную пакуту. Рыгор знаходзіцца ў асаблівым эмацыйным стане, пры якім ён балюча перажывае сваю непатрэбнасць і не адчувае самога сябе. Нікому не патрэбны герой губляе самога сябе з-за адсутнасці кантактаў з іншымі людзьмі, правальваецца ў пустэчу, у якой яго, як асобы, няма. Асноўная праблема адзінокага чалавека, якую ўздымае мастацкі твор Ф. Кафкі заключаецца ў адсутнасці паўнавартаснай ўвагі з боку іншых людзей, недахопе станоўчай эмацыйнай сувязі з роднымі і блізкімі. Уся справа ў форме ўзаемаадносін – чалавека прымаюць за жахлівую нязграбную пачвару, якую не слухаюць, не чуюць і не разумеюць: «Ніякія Рыгоравы просьбы не дапамагалі, ніякія просьбы, зрэшты, не былі зразуметыя; ён мог яшчэ больш пакорліва круціць галавою, а бацька толькі мацней тупаў нагамі. <…> Бацька няўмольна напіраў і шыпеў, нібы дзікун. Рыгор яшчэ зусім не быў спрактыкаваны хадзіць задам, таму ён сапраўды рухаўся надта павольна. Калі б Рыгор мог павярнуцца назад, ён бы адразу апынуўўся ў сваім пакоі, але яго палохала тое, што бацька можа за гэты працяглы час яго паварочвання страціць цярпенне; а бацькаў кіёк кожную хвіліну пагражаў нанесці смяртэльны ўдар яму па спіне або па галаве» [3, с. 74].

Такім чынам, у творчасці М. Гарэцкага і Ф. Кафкі адлюстравана драма адзіноты асобы ў індустрыяльным грамадстве, пакутлівае асэнсаванне і прыняцце самога сябе, сваёй індывідуальнсці. Трагічны і песімістычны погляд аўтараў на чалавека сфарміраваны ўласнымі перажываннямі пісьменнікаў, якія асэнсоўваюць катастрафічны ход гісторыі, увасабляюць экзістэнцыяльнае адчуванне адзіноты на зломе эпох. Матыў адзіноты праяўляецца на тэкставым, падтэкставым і інтэртэкстуальным узроўнях мастацкай прозы пісьменнікаў. Сюжэтная схема аповесцей М. Гарэцкага «У чым яго крыўда?» і «Меланхолія», апавядання Ф. Кафкі «Ператварэнне» мае кумулятыўную структуру, у якой падзеі і персанажы сканцэнтраваны вакол асобы галоўнага героя, а негатыўныя здарэнні ў жыцці герояў акумулююцца, прыводзяць да абвастрэння канфлікту і трагічнай развязкі. Характэрнай асаблівасцю творчасці пісьменнікаў з’яўляецца адметны хранатоп (замкнёная і пагранічная прастора), які дапамагае раскрыць асаблівасці светаадчування герояў, падкрэсліць іх адарванасць ад навакольнага свету.

Жах. Жах перад безданню, якім з’ўляецца неўпарадкаванае і безнадзейнае жыццё з штохвілінным адчуваннем катастрофы, хісткасці і няўстойлівасці неўладкаванага быту адлюстроўваюць М. Гарэцкі і Ф. Кафка ў сваіх творах. Хрысціянскія каштоўнасці, якія адмаўляе экзістэнцыяльны чалавек, больш не даюць надзеі на выратаванне, не аказваюць падтрымку ў мітуслівым жыцці. Бясконцыя сумненні і экзістэнцыяльны жах авалодваюць свядомасцю асобы. Героі пісьменнікаў баяцца іншых людзей, нягледзячы на імкненне да сабе падобных, губляюць выратавальную надзею быць пачутымі і зразумелымі.

Герой апавядання Ф. Кафкі «Ператварэнне» жахлівае і агіднае насякомае, ганьба і мука для родных, якія не ведаюць, што з ім рабіць. Сям’я Рыгора Замзы і навакольны асяроддзе аказваецца бяздушным, абыякавым да яго пакут, беспадстаўна бязлітасным і жорсткім. «Страшную» рэальнасць пісьменнік «прапускае» скрозь ўласную душу, супастаўляе са сваім асабістым вопытам і сваім унутраным светам, і гэтая рэальнасць дзівіць сваёй безвыходнасцю і недарэчнасцю. Апавяданне ўражвае апісаннем нарастаючай трывогі і страху, якімі пранікнуты думкі галоўнага героя і членаў яго сям’і.

Рыгор Замза ахоплены расплывістым, працяглым і смутным жахам з нагоды свайго ператварэння. Ён прадчувае рэальную смяротную небяспеку і не ўяўляе, як з ёй справіцца. Эмацыянальны стан галоўнага героя пісьменнік адлюстроўвае як складаную камбінацыю са страху, смутку, сораму і пачуцця віны. Ф. Кафка апісвае паталагічны ўзровень жаху, калі герой губляе кантроль з боку свядомасці, страчвае надзею на міжасобасныя адносіны і прыстасаванне да сацыяльнай рэчаіснасці: «Рыгор цяпер быў адсечаны ад маці, якая праз ягоную віну, мажліва, была пры смерці; ён не мог адчыніць дзверы, калі не хацеў напалохаць сястру, што павінна была заставацца каля маці; зараз яму не заставалася нічога іншага, як чакаць. І, пакутуючы ад турбот і згрызот сумлення, ён пачаў поўзаць – поўзаў па ўсім: па сценах, па мэблі і столі, а, урэшце, калі ўвесь пакой пачаў ужо як бы круціцца ў яго ўваччу, зваліўся проста на сярэдзіну вялікага стала» [3, с. 92].

Экзістэнцыяльны жах у творчасці М. Гарэцкага звязаны з інтэлектам і выкліканы разважаннямі над пытаннямі, якія закранаюць праблемы жыцця і смерці. Гэта страх перад смерцю, перад часам, перад бессэнсоўнасцю чалавечага існавання. Месца галоўнага героя, якому належыць роля назіральніка за катастрафічнымі падзеямі пачатку ХХ стагоддзя, адводзіцца герою аповесцей пісьменніка «У чым яго крыўда?» і «Меланхолія» Лявону Задуме. Характар Лявона паказаны М. Гарэцкім праз раскрыццё ўнутранага свету, вобразаў памяці і ўяўлення. Менавіта душэўныя перажыванні галоўнага героя дапамагаюць зразумець экзістэнцыяльны жах і самоту адзінокага чалавека ў катастрафічна зменлівым свеце. Выкарыстоўваючы традыцыйныя прыёмы псіхалагічнай паэтыкі, аўтар адлюстроўвае пакутлівыя сумненні Лявона Задумы ў неабходнасці ўласнага існавання, імкненне скончыць жахлівыя выпрабаванні лёсу самагубствам: «Што мне такое зрабілася, адкуль гэтая хвароба? Ці тут якая нездаровая спадчыннасць? Дык, здаецца ж, у раду маім усе былі здаровыя, цягучыя ў

383

БЕЛАРУСЬ У КАНТЭКСЦЕ ЕЎРАПЕЙСКАЙ ГІСТОРЫІ: АСОБА, ГРАМАДСТВА, ДЗЯРЖАВА

недагоднасцях жыцця, і жылі памнога. Чаму без прычыны робіцца мне так цяжка, так сумна, што калі-небудзь у ліхую гадзіну я, сапраўды, магу на сябе і рукі налажыць» [1, с. 244].

Даследаванне творчасці М. Гарэцкага і Ф. Кафкі паказвае, што героі іх твораў жывуць у свеце, дзе амаль няма надзеі, а ёсць бясконцыя пакуты і смерць. Асаблівасць прозы пісьменнікаў заключаецца ў тым, што яны перадаюць новы стан чалавека – існаванне без надзеі ў свеце абсурду, жах перад бязлітаснай і жорсткай рэальнасцю. Аўтары ствараюць адметны тып героя, які адчувае страх перад смерцю, часам і бессэнсоўнасцю чалавечага існавання. Псіхалагічны аналіз духоўных перажыванняў такога героя дапамагае пісьменнікам зразумець прыроду і стан чалавека ў пагранічнай сітуацыі, вызначыць фатальны ўплыў катастрафічных падзей на існаванне асобы ў пачатку ХХ стагоддзя.

Смерць. Галоўныя героі М. Гарэцкага і Ф. Кафкі востра перажываюць канец чалавечага існавання. Вельмі часта яны думаюць пра смерць, ацэньваюць падзеі ўласнага жыцця з пункту погляду непазбежнага фізічнага і духоўнага знікнення. Адмаўленне ад барацьбы, адчуванне ўласнай нікчэмнасці і бяссілля тлумачыцца ясным усведамленнем смяротнасці, бездапаможнасці перад небяспечнымі падзеямі, якія могуць здарыцца кожную хвіліну. Нішто не застаецца важным перад тварам смерці.

Жыццё Рыгора Замзы з апавядання «Ператварэнне», хай і ў абліччы насякомага, заканчваецца трагічнай недарэчнай смерцю: беднага героя з былога роднага дома служанка выкідвае, як нікому не патрэбнае смецце. Смерць героя адлюстроўвае бессэнсоўныя намаганні чалавека дасягнуць узаемаразумення з сабе падобнымі, пераадолець трывогу і жах, адчужанасць і адзіноту, на якія асуджаны чалавек пачатку ХХ стагоддзя. Смерць Рыгора ўздымае яго над варожым яму светам, спазнаўшы самога сябе, галоўны герой асэнсоўвае невыноснасць свайго становішча. Ператварэнне ў насякомае служыць, з аднаго боку, прысудам, вынесеным герою мастацкага твора, з другога – маральна апраўдвае і трагічна яго ўзвышае. Адчужэнне і смерць Рыгора Замзы, якое ўзнікае ўнутры сям’і, набывае характар усеагульнасці, адлюстроўвае рысы асабістай сітуацыі як глабальную катастрофу эпохі, у якую асоба ператвараецца ў недарэчную і нікчэмную істоту.

Імкненне да смерці галоўнага героя аповесцей «У чым яго крыўда?» і «Меланхолія» М. Гарэцкага Лявона Задумы тлумачыцца адмовай прыняць частку сваёй жыццёвай сітуацыі і перакананнем, што выпрабаванні лёсу з’яўляюцца занадта страшнымі для таго, каб з імі змагацца. Нярэдка ў аповесцях пісьменніка адлюстравана жаданне героя, які апынуўся ў цяжкай сітуацыі, скончыць сваё існаванне, пазбавіцца ад пакут, якія прыносіць адчужанасць і адзінота, злоснае незадавальненне навакольным светам і самім сабой, уласнымі паводзінамі і ўчынкамі.

Такім чынам, смерць у мастацкай прозе М. Гарэцкага і Ф. Кафкі з’яўляецца вызначальным пунктам і сродкам асэнсавання чалавечага жыцця. У эпоху адносных ідэй, скептыцызму і вагання ў галоўных перакананнях героі пісьменнікаў пакутліва шукаюць цвёрдых, непарушных асноў духоўнага існавання, але знаходзяць толькі страх смерці і пачуццё няздольнасці да жыцця. Смерць палохае і ў той жа час нястрымна цягне персанажаў празаічных твораў М. Гарэцкага і Ф. Кафкі да самазнішчэння, здаецца выратаваннем ад зямных пакут.

Мастацкая каштоўнасць класічных твораў літаратуры заключаецца ў асэнсаванні анталагічных праблем чалавечай цывілізацыі. Заслугай М. Гарэцкага і Ф. Кафкі з’яўляецца глыбокі аналіз гістарычнай сітуацыі, адлюстраванне экзістэнцыяльнай праблематыкі ў мастацкай прозе, асэнсаванне псіхалагічнага стану герояў з іх абсурдным адчуваннем рэчаіснасці, пакутлівымі пошукамі выйсця з бясконцага лабірынту недарэчных падзей.

Спіс літаратуры

1.Гарэцкі, М. Прысады жыцця : апавяданні, аповесці / М. Гарэцкі ; уклад. Т. Голуб. – Мінск : Маст. літ., 2003. – 479 с.

2.Бердяев, Н. А. Самопознание (опыт философской автобиографии) / Н. А. Бердяев. – М. : Книга, 1990. – 446 с.

3.Кафка, Ф. Прысуд : апавяданні і мініяцюры / Ф. Кафка ; пер. з ням. Л. Баршчэўскага ; прадм. П. Васючэнкі. – Мінск : Маст. літ., 1996. –

246 с.

Алена Уладзіміраўна Ярмоленка, Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт транспарту, г. Гомель, Рэспубліка Беларусь.

Alena Yarmolenka

Belarusian State University of Transport, Gomel, Belarus

e-mail: ermolenko80@tut.by

EXISTENTIALIST PROBLEMATICS IN M. HARETSKY’S AND F.KAFKA’S FICTIONAL PROSE

The article examines the key problems of M. Haretsky’s and F. Kafka's creativity: loneliness, fear and death. The author analyzes the philosophical concept of the writers’ creativity, which is based on the existential worldview. The features of the poetics of M. Haretsky’s novels «What is his offense?» and «Melancholy» and F. Kafka’s short story «Transformation», which consist of the creation of an innovative type of a hero, the use of a cumulative plot structure, the display of border and closed space, psychological conflict and tragic denouement are defined.

Keywords: loneliness, fear, death, existentialism, guilt, conflict.

УДК 811.161.1, 811.161.3

О. В. Белова

НАБЛЮДЕНИЯ НАД «НАРОДНЫМ ЯЗЫКОМ» РУССКО-БЕЛОРУССКОГО ПОГРАНИЧЬЯ:

ПО МАТЕРИАЛАМ НАЧАЛА XX В. ИЗ ФОНДОВ ГОСУДАРСТВЕННОГО АРХИВА СМОЛЕНСКОЙ ОБЛАСТИ

Представлен анализ лексического материала, собранного в начале XX в. приходскими священниками при описании сел Смоленской губернии и хранящегося в фонде 391 Государственного архива Смоленской области. Диалектизмы, зафиксированные собирателями в раз-

384

БЕЛАРУСЬ У ПРАСТОРЫ ЕЎРАПЕЙСКАЙ МІЖКУЛЬТУРНАЙ КАМУНІКАЦЫІ

ных уездах Смоленской губернии, позволяют расширить базу лексических данных русско-белорусского пограничья и уточнить семантику некоторых лексических регионализмов, отражающих особенности бытового уклада и народные верования.

Ключевые слова: язык традиционной культуры, славянская диалектология, смоленские говоры, русско-белорусское пограничье.

В Государственном архиве Смоленской области (ГАСО) в фонде 391 (Орловский Иван Иванович) находятся описания сел уездов Смоленской губернии, выполненные приходскими священниками, откликнувшимися на призыв смоленского историка и краеведа И. И. Орловского (1869–1909) составить подробное описание Смоленской епархии [1]. В 1903 г. И. И. Орловский опубликовал в газете «Смоленские епархиальные ведомости» программу-вопросник, на которую должны были ориентироваться собиратели [2, с. 57–59]. Описания сел «во исполнение указа Смоленской духовной консистории от 8 ноября 1903 г. № 13746» отсылались И. И. Орловскому в Смоленск (к материалам архивных дел приложены почтовые конверты). В фонде отложились материалы, записанные корреспондентами И. И. Орловского в 1903–1906 гг., а также поступившие в епархию после его смерти (записи за 1912–1914 гг.).

Обратим внимание на вопрос 22 программы Орловского: «Этнографические особенности прихода в прошлом и настоящем. Черты быта, нравов, обычаев, языка, народной словесности; суеверия и остатки языческих верований и обрядов. Народные праздники. “Свеча”. Приметы и гаданья. Колдуны и ворожеи. Правовые воззрения и явления. Остатки родового быта. Община на родственном начале» [2, с. 59].

Как видим, И. И. Орловский счел необходимым специально отметить в своей программе языковые черты местного населения, правомерно считая особенности «народного языка» одним из ярких этнографических показателей губернии. Для современного исследователя «словарные» материалы из фонда Орловского интересны как тексты, не только отражающие языковую ситуацию на русско-белорусском пограничье, но и как образцы межкультурной коммуникации (устное слово и его письменная фиксация; диалект и нормативный, литературный язык). Несомненный интерес представляют эти материалы в сопоставлении с уже зафиксированными на Смоленщине и на сопредельных белорусских землях регионализмами, вошедшими в словари. Для сравнения в первую очередь нами были использованы «Смоленский областной словарь» В. Н. Добровольского, «Словарь русских народных говоров», «Словарь белорусского наречия» И. И. Носовича и областной словарь Витебщины Н. И. Каспяровича [3–6].

Выполняя поручение по заполнению анкеты, некоторые корреспонденты предваряли записи местных слов и выражений кратким описанием «народа» и его характеристиками, чаще всего нелицеприятными (отмечалась нечистоплотность в быту – «полы не моются, а сами одеваются грязно и неряшливо» (с. Яковлевичи Ельнинского у.), «живут грязно; хозяйки нечистоплотны» (с. Язвено Ельнинского у.); моральные качества – «крестьяне наши серы и, как белорусы, прижимисты, хитры» (с. Язвено Ельнинского у.)). При этом нравственные характеристики напрямую увязываются с особенностями местного наречия: «нравы грубы; язык тоже грубый» (с. Язвено Ельнинского у.) [1, д. 3а, л. 84, 94].

Диалектный материал, собранный в целом стихийно и бессистемно, представлен в делах фонда в виде небольших словариков, оформленных в виде списка-перечисления или в виде переводного словаря (далее материал подается в соответствии с оригиналом, сохраняется орфография и пунктуация первоисточника).

Примером первого типа подачи лексического материла может служить подборка из с. Язвено Ельнинского уезда, составленная священником Павлом Юденичем (1904 г.):

«якъ» (какъ), «сянни» (сегодня), «нуняжъ» (неужели), «быднувъ» (укралъ), «схапи́въ» (то ж самое), «позычать» (занять), «демберить» (толковать), «казавъ» (сказалъ), «пуга» (кнутъ), «обезпечить» (обидеть), «сёлита» (нынче) // коли́(если), ховтуры (похороны), дейкать (разговоръ), зюкать (то ж), боговать (хорошо [нрзб.]), позябъ (смерзъ), скалемый (скупой), клямка (пропило [так? – О. Б.]), дѣвицкiй (дѣвичiй), запрядай дверь (затвори), закутай дверь (то ж), пасага (приданое), за́тѣи [оставлено без толкования. – О. Б.], цыцъ (молчи), попъ (священникъ), протасеи (хоругви), раить (советовать) <…> рученец (период кормления молоком), брыкает (балуется), заколодило (остановилось) [1, д. 3а, л. 84–84 об.].

Не ко всем лексемам собиратель смог подобрать толкования. Так, без пояснения у него осталось слово за́теи, представляющее собой редкий смоленский регионализм, зафиксированный в Словаре русского языка Академии наук в 1903 г. в значении ‘распорядок’: «Затѣй, я, м.: 2. Распорядок. У Прокопа хороший за́тiй, чему там не жить. Живу за готовым затiем. Смол.» [7, стб. 2212] (с глухой ссылкой на Добровольского, при этом в форме, фонетически близкой к белорусскому, ср. бел. за́цiй ‘затея’ и бел. зацѣй ‘побуждение’: «Сам без зацѣю нихто не возмецца» [5, с. 192]).

Неясно толкование слова боговать – толкование не читается из-за помарки в рукописи. В смоленских говорах слово боговать зафиксировано в 1958 г. в Дорогобужском районе в значении ‘думать, размышлять’: «А я богую, кто такой это. Дорогоб. Смол.» [4, вып. 3 (1968), с. 47].

Обратим внимание еще на одну лексему из этой подборки – протасеи (хоругви). Ее бытование в Краснинском и Бельском уездах Смоленской губернии подтверждается словарями, ср.: «Протасии, прытавесы – хоругви. Идуть папы с прытасэими и пиють куралесу. Красн. у., с. Глубокое» [3, с. 739]; «Протасе́я, ж Церковная хоругвь. Идуть попы с протасеями и поють куролесу Красн Смол,1914 Смол.» [4, вып. 32 (1998), с. 263]; ср.: «Процесы – хоругви. Нясуть папы працесы. Бельск. у., с. Сельцо» [3, с. 741].

Следующая лексема, привлекающая внимание, это рученец; слово снабжено толкованием: «период кормления молоком». Обращение к словарю В. Н. Добровольского, где это слово отмечено в Краснинском уезде, позволяет уточнить значение, ср.: «Ручанец – двенадцать дней после того, как поросится свинья. Ручанец вы-

385

БЕЛАРУСЬ У КАНТЭКСЦЕ ЕЎРАПЕЙСКАЙ ГІСТОРЫІ: АСОБА, ГРАМАДСТВА, ДЗЯРЖАВА

шел, можна поросенка бить. Краснин. у., с. Зверовичи» [3, с. 803–804]; ср. также: «Рученец (2). Срок в 12 дней после рождения какого-л. домашнего животного (обычно поросенка), когда мясо его уже можно употреблять в пищу» [4, вып. 35 (2001), с. 279] с примерами из других регионов России.

В словарной подборке из с. Язвено содержится также несколько фразеологических единиц, передающих образность народной речи: «урожайная женщина (здоровая, полная)», «земля заяловѣла (год не пашется)» [1, д. 3а, л. 84 об.]; отмечена местная поговорка с толкованием: «из долины всё придеть, а из глубины нѣтъ (т. е. из далекаго мѣста <…> все можно ожидать, а из могилы нѣтъ)» [1, д. 3а, л. 84 об.].

Завершает свою подборку составитель выводом: «Разговоръ близокъ къ славянскому языку, напр., хлѣба нынче умиленiе, галголить, свариться (ссориться), вочи (глаза), удавличь (ср. удовольствие)» [1, д. 3а, л. 84 об.].

Однако собирателя привлекали не только традиционная лексика и фразеология. Далее священник Павел Юденич обратился к неологизмам, отметив «попытки к модным словам» в основном среди молодежи, которая «привыкаетъ говорить чище»: «припензiя (претензия), фарсонъ (фасонъ), мечтально (моментально), прахтика [без пояснения. – О. Б.], балхонъ (балконъ), андеи (идеи), миньтюрный (мелкий), ляпортъ (рапортъ), грубурнаторъ [без пояснения. – О. Б.] и т. п.» [1, д. 3а, л. 84 об.].

По такому же принципу составил свой перечень «непонятных» слов, услышанных «в разговорах крестьян» с. Яковлевичи Ельнинского уезда, священник Стефан Соколов (1903 г.): «патрофлять, зробить, ни трясса (?) [сопроводил слово знаком вопроса. – О. Б.], вече́рить, усло́нъ (скамейка), пошукай, якже, ти даси́мине, вместо звука с произносятъ з зъ лукомъ, ти видив, ти прише́въ» [1, д. 3а, л. 94]. Помимо лексики, кажущейся собирателю почти иноязычной, он отмечает фонетические особенности говора (отсутствие оглушения звонкого согласного перед звонким, «у неслоговое»).

Примером второго типа может служить словарик из с. Деребуж Рославльского уезда, составленный дьяконом Кириллом Лызловым (1904 г.) [1, д. 4, л. 99–101 об.]. Слова с толкованиями («переводом») расположены в два столбца на странице, а в конце (л. 101об.) даны сплошным списком-перечислением. Словарю предшествует краткая преамбула, в которой собиратель отмечает наиболее характерные, с его точки зрения, особенности местного говора. Любопытно, что акающее произношение оценивается им как «мягкое» в отличие от оканья.

(л. 99) Языкъ прихожанъ чисто славянскiй, есть помѣсь польскаго и еврейскаго. Говорятъ у насъ мягко на букву а, тамъ гдѣ нужна буква о, напр.: каня (над словом помета: род. п.) – конь, папа̀(над словом помета: род. п.) – попъ, агонь – огонь; вмѣсто е – я: бяреза – береза, бяру – беру, тяпло – тепло; вмѣсто щ – ш, напр.: // (л. 99 об.) роша – роща, шука – щука; вмѣсто з – ж: ѣжжу – ѣзжу, вожжи – возжи, вожжаца – возжаться.

Примѣры словъ и выговоровъ. рыю вмѣсто рою, мыю – мою, сляпэй – слѣпой, вада – вода, галава – голова,

востровъ – островъ, дужа – сильно, колько – сколько, рубахою – рубашкою, жонка – жена, бяру – беру, тяпло – тепло, середа – среда,

вазьмице – возьмите вижжитъ – визжитъ

сѣмячко – подсолшушное сѣмя л. 100

кровъ вмѣсто кровь любовъ – любовь, маськовскiй – московскiй, дѣвонька – дѣвушка, другей – другой, пропавъ – погибъ, схувався – спрятался,

схували значитъ похоронили, густэй вмѣсто густой, кали – когда, сляпэй – слѣпой, капейка – копейка, Ванька – Иванъ,

Сашка – Александръ дирявенскiй – деревенскiй шипаць – щипать, вулица – улица, цвяты – цвѣты, чяго – чего што – что.

(л. 100об.)

веселле вмѣсто веселье, свиня – свинья, удивлене – удивленье,

386

БЕЛАРУСЬ У ПРАСТОРЫ ЕЎРАПЕЙСКАЙ МІЖКУЛЬТУРНАЙ КАМУНІКАЦЫІ

браця – братья, попадя – попадья, майво – моего, майму – моему, зна́ишь – зна́ешь, знаить – знаетъ, зна́ите – знаете, умѣишь́ – умѣешь, умѣить́ – умѣетъ, умѣите́ – умѣете, зямли – земли,

всей дяревни – всей деревни, дѣвки (над словом помета: дат. п.) – дѣвкѣ въ вярьху – въ верху, гарохъ – горохъ, беряжокъ – бережокъ, (л. 101)

дяруца (над словом помета: возвр.) вмѣсто деруться сварюца – ругаются, бьютца – бьются,

караць (над словом помета: неоп.) – карать, ро́сь – рости, драца – драться, куды вмѣсто куда, рафинъ – графинъ, таперь – теперь, пяю̀ть – поютъ,

у Скрисенья – въ Воскресенье, потерявъ – потерялъ, дванадцать – двѣнадцать, тысячь – тысяча, кричевъ – кричалъ, висчить – визжитъ,

висшчить ------------,

улятевъ – влетелъ, таматка – тамъ звутра – съ утра, (л. 101об.)

лубка – лукошко, сляпова – слѣпого, ти чувъ ты – слышал-ли ты, няшь – неужели, нягошь – да правда, нима – нѣтъ, прать – бить, пранникъ – валекъ, что бѣлье бьютъ, и проч. он гыть – онъ говоритъ, баюць – говорятъ.

О чем говорит эта подборка? Собиратель ориентировался на фонетику и пытался передать наиболее очевидные для него различия местного говора и привычного для него произношения. Так, он отмечает не только яканье, но и очень мягкий звук [т], характерный для белорусских и польских говоров, «у неслоговое», отсутствие йотации, смену акцентной парадигмы: «зямли – земли», «дяруца (над словом помета: возвр.) вмѣсто деруться», «тцихо – тихо», «цёмный – темный», «кровъ вмѣсто кровь», «сляпэй – слѣпой», «веселле вмѣсто веселье», «наллю – налью», «ро́дный – родно̀й».

Некоторые позиции вызывают недоумение, например: «урядцникъ – урядникъ» (попытка передать гипотетическое дзеканье при сохранении мягкого [р], ср. бел. ураднiк).

Лексические единицы последовательно снабжены переводом, отмечается употребление слов из «разных языков» с синонимичным значением, например: «схували значитъ похоронили», «жлуктить – бучить белье», «скрыня – ящикъ въ столѣ», «отчинѝ – оттвари», «въ избѣ и въ хатѣ говорятъ».

Обещанной в преамбуле «помеси польского и еврейского» в словаре не отмечено, однако стоит обратить внимание на ряд колоритных регионализмов, бытование которых подтверждается и другими словарями.

Ворок в значении ‘хлев’ зафиксировано также в Смоленском и Бельском уездах, а колоритным примером словоупотребления может служить поговорка из Рославльского уезда: «От пустого ворка ни стыдна с пустым мишком идить (с. Тананыкино)» [3, с. 86]; это слово в значении ‘хлев’ с пометой «смоленское» и отсылкой к словарю Добровольского вошло также в [4, вып. 5 (1970), с. 111]. Благодаря же словарику из ГАСО стало возможным уточнить региональное распространение лексемы на русско-белорусском пограничье.

Сравнение словарных толкований к слову постоялка дает возможность уточнить его семантику. Если в словарике из ГАСО дается значение ‘молоко’, то в [4] с пометой «смоленское» значение уточняется: «Отстоявшееся (но не прокисшее) молоко» а также указывается наличие этой лексемы в соседнем регионе – на Брянщине [4, вып. 30 (1996), с. 234].

Некоторые лексемы и их толкования могут вызвать недоумение у непосвященного читателя; они явно адресованы знатокам и носителям местной языковой традиции. Такова пара «выть – поросята». Слово выть вовсе не означает название поросят на местном наречии; за его «переводом» стоит целый фрагмент бытового уклада, о чем свидетельствует словарь Добровольского, где со ссылкой на Смоленский уезд говорится: «Выть – крик на поросяток и подсвинков; криком же “цу, юз” прогоняют и заворачивают больших свиней. Раздаются последовательно восклицания пастушков: “выть у поле! юз у поле! цу, куда?”» [3, с. 107]. Со ссылкой на словарь Добровольского смоленское междометие выть вошло и в более поздние словари: «ВЫТЬ-ВЫТЬ-ВЫТЬ, междом. 1. Слово, которым подзывают поросят и подсвинков. Смол., 1914» [4, вып. 6 (1970), с. 46].

387

БЕЛАРУСЬ У КАНТЭКСЦЕ ЕЎРАПЕЙСКАЙ ГІСТОРЫІ: АСОБА, ГРАМАДСТВА, ДЗЯРЖАВА

Поскольку словарные подборки содержат лексику народного языка, то странно было бы не увидеть среди зафиксированных слов таких, что отражают фольклорно-мифологические представления крестьян. Рассмотрим один интересный пример. Уже упомянутый священник Павел Юденич записал несколько бранных выражений в с. Язвено Ельнинского уезда, отметив при этом, что у женщин в ходу бессмысленная «брань из набора деревенских фраз» [1, д. д. 3а, л. 78 об.]: детям адресуются проклятия «пранцы тебя возьми», «смерти на тебя нет», «родимец тебя забей», скоту – «волки́тебя заколи».

Исследователи народных верований сразу же отметят, что упомянутые пра́нцы в устах смоленских крестьянок вовсе не бессмысленны. Пранцы, пранцузы – это память о 1812 годе, когда через смоленские земли прокатилось французское нашествие. Именно с этого времени и закрепились в смоленских и калужских говорах экспрессивные выражения типа «калуж. Хранцуз тя огложи́!», значении «Чтоб ты пропал, Пропади пропадом!» [4, вып. 22 (1987), с. 318], «2. Пранец (пранцы) тебя заточи (ешь). Бранно. Выражение неприязни по отношению к кому-л. А пранец те ешь, мне с тобой неколи зюкать. Смол., 1914» [4, вып. 31 (1997), с. 67]. Таким образом, в

круг мифологических персонажей, которыми пугают детей (черт, леший, цыган, еврей и т. п.), добавляется француз. На Смоленщине пранец (пранцы) означает также «французскую болезнь» (сифилис) [3, с. 697], ср. в белорусских говорах в том же значении [5, с. 493].

Еще одно значение, зафиксированное для слова пранцы – ‘голод, нищета’; пранцы есть – ‘терпеть голод’; Салдат будит ранцы тресть, а я буду пранцы есть [3, с. 697]. Этот термин и поговорка органично вписываются в круг народных легенд о французах, которые терпели всякие лишения, отступая из России. В легенде из Слуцкого повета говорится о том, что «знiшчылi пранцузы ўвесь край, змарнавалi ўсё дабро, так што i самi пачалi падыхаць з голаду. Пераелi, паганыя, сабак ды катоў, палавiлi мышэй да пацукоў, пастралялi ўсiх варон <…> Сам цар Напальён ходзiць сабе на балоце ды ловiць жабы або чарапахi, каб пасiлкавацца, бо голад не свой брат, кожнага як засмокча, дык гатоў сам сабе руку адгрызцi. Соваюцца галодныя пранцузы, бы сонныя мухi, ды збiраюць чарвякоў, жукоў да ўселякiх слiзнякоў, каб хоць гэтаю пошкуддзю набiць сабе лантух» [8, с. 252, № 324].

О том, что в народной речи «пранцы» мифологизируются, можно судить и по тому, как В. Н. Добровольский в своем словаре толкует значение этого слова: «пранцы – в смысле “злыдня” – голод, нищета» [3, с. 697]. Название одного мифологического персонажа объясняется через название другого, и образуется пара «пранцы – злыдни» как образное наименование бедности, нищеты и т. п., ср. : «Злыдни – бедность, несчастье» [3, с. 270]; «Злыдни – олицетворение бедности и нищеты, зимнего холода и мрака» [3, с. 271]. Сходный термин был зафиксирован и на Витебщине (д. Кули Кузнецовского р-на): «Злыднi – бедность, недостатки. У маёй гаспадарцы усё злыднi» [6, с. 133]; одной из ранних фиксаций термина можно считать его наличие в словаре Носовича: «Злыдни – бедственное состояние, крайняя нищета. Уѣлися злыдни, як воши в цѣло. Посл.» [5, с. 210]. Представления о злыднях характерны для русско-белорусского пограничья. В Себежском уезде Витебской губернии (ныне – Себежский район Псковской области) была записана легенда о Злыдне, у которой вместо души – «черт с горшком, в коем разные мерзости», которые Злыдня раздает людям; на Смоленщине бытуют поверья, что злыдня оборачивается ребенком, человечком, нищим стариком, бывает невидима, но имеет голос [9, с. 473–474]. В сказке, записанной в Рогачевском уезде Могилевской губернии, святой Микола из ревности к святому Юрию, чей конь больше понравился мужику, посылает к нему Злыдню, чтобы та съела урожай [10, с. 20]. В сказке из Гомельского уезда злыдни «косматыя, ня то коты, ня то собаки» разоряют богача, «съедают» его добро (аналогичный вариант был записан в Чериковском уезде; см. : [10, с. 48, 207–209]).

Дальнейшее исследование памятников «лексикографии» из ГАСО, на наш взгляд, должно состоять в том, чтобы детально описать механизмы презентации языкового материала (очевидно, что в данном случае позиция собирателя (священник) четко отделена от позиции носителя диалекта (крестьянин), и этим обусловлены толкования лексем), выявить редкие регионализмы и, опираясь на уже доступный словарный материал, архивные и полевые сведения (в первую очередь на «Словарь смоленских говоров» [11] и его картотеку), дополнить фонд языка культуры русско-белорусского пограничья новыми данными.

Список литературы

1.Государственный архив Смоленской области. – Ф. 391. Оп. 1. Д. 1–6.

2.Степченков, Л. Л. И. И. Орловский, его роль в изучении и описании Смоленской епархии / Л. Л. Степченков. – Смоленск : Коллек-

ция, 2007. – 96 с.

3.Добровольский, В. Н. Смоленский областной словарь / В. Н. Добровольский. – Смоленск : Тип. П. А. Силина, 1914. – 1022 с.

4.Словарь русских народных говоров / гл. ред.: Ф. П. Филин, Ф. П. Сороколетов [и др.]. – Л. : СПб. : Наука, 1965. – Вып. 1 – (продолжающееся издание).

5.Словарь белорусского наречия, составленный И. И. Носовичем. – СПб. : Отд-ние рус. яз. и словесности Акад. наук, 1870. – 756 с.

6.Касьпяровiч, М. I. Вiцебскi краёвы слоўнiк (матар’ялы) / М. I. Касьпяровiч ; пад рэд. М. Я. Байкова, праф. Б. І. Эпімаха-Шыпілы. – Менск : Ін-т Бел. культуры, 2011. – 372 с.

7.Словарь русского языка, составленный Вторым отделением Императорской академии наук. Т. 2. – Вып. 7 : Засада–Заудиться. – СПб. : Тип. Императорской академии наук, 1903. – 2232 стб.

8.Легенды i паданнi / склад.: М. Я. Грынблат, А. I. Гурскi. – Мiнск : Навука и тэхнiка, 1983. – 544 с.

9.Белова, О. В. Фольклорные нарративы пограничья: проблемы и перспективы исследования (на примере народно-христианских ле-

генд и топонимических преданий) / О. В. Белова // Письменность, литература, фольклор славянских народов. История славистики / XV междунар. съезд славистов (Минск, 20–27 авг. 2013 г.) : докл. рос. делегации / отв. ред. А. М. Молдован. – М. : Древлехранилище,

2013. – С. 466–485.

10. Романов, Е. Р. Белорусский сборник. Вып. 4 : Сказки космогонические и культурные / Е. Р. Романов. – Витебск : Типо-литография Г. А. Малкина, 1891. – 220 с.

388

БЕЛАРУСЬ У ПРАСТОРЫ ЕЎРАПЕЙСКАЙ МІЖКУЛЬТУРНАЙ КАМУНІКАЦЫІ

11. Словарь смоленских говоров / Смоленский пед. ин-т им. К. Маркса ; под ред. А. И. Ивановой. – Смоленск : [б/и], 1974–2005. Вып.

1–11.

Ольга Владиславовна Белова, Институт славяноведения Российской академии наук, г. Москва, Россия.

Olga Belova

Institute of Slavic Studies, Russian Academy of Sciences, Moscow, Russia

e-mail: olgabelova.inslav@gmail.com

OBSERVATIONS ABOUT THE «PEOPLE’S LANGUAGE» OF THE RUSSIAN-BELARUSIAN BORDERLAND: ON THE MATERIALS OF THE BEGINNING OF THE XX CENTURY FROM THE FUNDS

OF THE STATE ARCHIVE OF THE SMOLENSK REGION

The article presents the analysis of lexical material collected at the beginning of the 20th century by parish priests when describing the settlements of the Smolensk province and stored in the Fund № 391 оf the State Archive of the Smolensk region. Dialecticisms recorded by collectors in different districts of Smolensk province allow to expand the lexical database of the Russian-Belarusian borderland and to clarify the semantics of some lexical regionalisms reflecting the peculiarities of everyday life and folk beliefs.

Keywords: the language of the traditional culture, Slavic dialectology, dialects of Smolensk region, the Russian-Belarusian borderland.

УДК 811.161.3+811.162.3

Г. В. Алексяевіч

СТАРАЧЭШСКАЯ ПІСЬМОВАЯ МОВА ПА-ЗА МЕЖАМІ ЯЕ ЭТНІЧНАЙ ТЭРЫТОРЫІ

Изучены причины и пути проникновения чешского письменного языка в сопредельные с Чешским королевством силезские, польские, словацкие, венгерские земли, а также в Великое Княжество Литовское. Рассматриваются исторические особенности формирования чешского письменного языка, который успешно функционировал не только на своей этнической территории, но использовался в административно-правовой и судебной деятельности других государств, а также в международном общении.

Ключевые слова: старочешский язык, Силезия, Польша, Словакия, Великое Княжество Литовское.

Гістарычны перыяд чэшскай мовы пачынаецца з канца X ст., якраз з гэтага часу ў пісьмовых помніках пачынаюць фіксавацца асобныя чэшскія словы. Галоўным чынам, гэта багемікі, глосы і прыпіскі ў стараславянскіх (Венскія глосы, Пражскія глосы) і лацінскіх тэкстах (Codex diplomaticus et epistolaris regni Bohemiae, Chronica Boemorum, некралогах, а таксама на манетах, пячатках, у судовых запісах і інш.) [1, с. 91-92; 2, с. 18–20; 3, с. 31–39].

Факты ранняй пісьмовай фіксацыі чэшскай мовы сведчаць пра паслядоўны характар яе гістарычнага

ідыёма» [4, с. 218]. Выкарыстанне чэшскай мовы ў якасці пісьмовай суадносіцца з узнікненнем у другой палове XIII ст. першых мастацкіх твораў – Ostrovská píseň і Kunhutina modlitba. Чэшская мова на працягу некалькіх стагоддзяў знаходзілася ва ўмовах прамога кантакту і нават канкурэнцыі з мовамі больш развітых культурных традыцый. Пачынаючы з IX ст., пісьмовыя помнікі ствараліся на стараславянскай і лацінскай мовах, з XIII ст. – таксама на нямецкай. На пэўным этапе яны адыгралі ролю каталізатараў, стымулюючы яе ўнутраны рэсурс. У выніку за досыць кароткі перыяд чэшская мова з культурнага вуснага ідыёма ператварылася ў поліфункцыянальную пісьмовую мову. Напрыканцы XIIІ ст. з’явіліся першыя духоўныя песні, у наступным стагоддзі – духоўная (легенды) і свецкая (рыцарскі эпас) эпіка, свецкая лірыка і драматургія. З сярэдзіны XIV ст. пачынае развівацца проза, у тым ліку спецыяльная літаратура, сярод якой, напрыклад, юрыдычны дапаможнік Rožmberská kniha і філасофскія трактаты Томаша Шцітнага [5, с. 23–36; 2, с. 26–32; 6, с. 14–21; 3, с. 46–59; 1, с. 73–76]. Такім чынам, «<…> чэшская пісьмовая мова за XIV ст. развілася ў літаратурную мову з багатымі магчымасцямі стылістычнай дыферэнцыяцыі: яна была здольная выражаць базавую апазіцыю высокага і нізкага стылю пры дапамозе лексічных і сінтаксічных сродкаў» [3, с. 59].

Іншай асаблівасцю чэшскай пісьмовай мовы была ўніфікаванасць яе нормы. У аснове гэтай нормы – моўны узус Прагі і пражскіх ваколіц, што, вядома, з’яўляецца сведчаннем сацыяльна-культурнага прэстыжу Прагі. Дыялектызмы вельмі рэдка сустракаюцца ў пісьмовых помніках. Не выключана, што высокая прадуктыўнасць гэтай маладой пісьмовай мовы залежыла ў немалой ступені ад аднастайнасці, уніфікаванасці яе нормы [7, с. 19; 3, с. 43].

На новым этапе ў XV ст. маштабны рэфармацыйны рух, які суправаджаўся рэлігійнай, ваенна-палітычнай і нацыянальнай трансфармацыямі ўнутры краіны, адбіўся і на развіцці чэшскай пісьмовай мовы. Гусіты прапагандавалі нацыянальную ідэю, дзе чэшская мова займала цэнтральнае месца. У якасці адміністрацыйнай і прававой мовы ў 20-ых гг. XV ст. пераважна ўжываецца чэшская. Пасля выдання ў 1409 г. Кутнагорскага дэкрэта быў абмежаваны доступ іншаземцаў у Карлаў універсітэт, што пашырыла функцыі чэшскай пісьмовай мовы: яе пачалі выкарыстоўваць у навуковай дзейнасці, найперш у тэалогіі і прыродазнаўстве [5, с. 36–44; 2, с. 33–37; 3, с. 63–71; 6, с. 21–27; 1, с. 76–78].

На працягу XVI ст. адбывалася ўпарадкаванне і частковая кансервацыя чэшскай пісьмовай мовы. Фанетычныя працэсы працягваюць развівацца на базе дыялектаў, у межах пісьмовай мовы фанетычнае развіццё ў цэлым было завершана. Стабілізацыя граматычнай сістэмы суправаджалася дыскусіямі вакол перакладу біблейскіх тэкстаў. Напрыканцы XVI ст. усталяваліся нормы, якія сталі асновай для кадэфікацыі сучаснай чэшскай літаратурнай мовы [5, с. 49–64; 2, с. 38–47; 3, с. 73–89; 6, с. 27–33; 1, 78–81].

389

БЕЛАРУСЬ У КАНТЭКСЦЕ ЕЎРАПЕЙСКАЙ ГІСТОРЫІ: АСОБА, ГРАМАДСТВА, ДЗЯРЖАВА

1.Функцыянаванне чэшскай пісьмовай мовы ў Сілезі. Пачынаючы з Х ст., сілезскія княствы знаходзіліся пад непасрэдным чэшскім уплывам. У другой палове XIII ст. гэты ўплыў узмацняецца, галоўным чынам, у палітычным, прававым і культурным жыцці Сілезіі, якая ў XIV ст. была далучана да Чэшскага каралеўства. Першыя запісы на чэшскай мове ў Сілезіі датуюцца яшчэ XIII ст., але афіцыйны статус яна набывае ў XV ст. Чэшская пісьмовая мова актыўна ўжываецца ў напісанні грамат, судовай справе, карэспандэнцыі князёў, шляхты і духавенства. Інтэнсіўнае развіццё сілезскага справаводства пры княжацкіх, шляхецкіх, гарадскіх канцылярыях патрабавала, акрамя лацінскай і нямецкай моў, выкарыстання таксама зразумелай мовы. Паколькі

ўXV ст. на польскай мове яшчэ не ствараліся адміністрацыйна-прававыя дакументы, гэтую ролю пачала выконваць чэшская мова. Галоўным чынам па-чэшску вялося справаводства ў Верхняй Сілезіі. Што тычыцца Ніжняй Сілезіі, якая ў большай ступені была анямечанай, там перавага аддавалася выкарыстанню лацінскай і нямецкай моў [8, с. 230–244; 9, с. 34–36; 10].

Пашырэнне чэшскай пісьмовай мовы ў верхнесілезскіх землях пачалося, верагодна, з Кернаўскага і Опаўскага княстваў, дзе яна набыла статус афіцыйнай мовы ўжо ў 30-ыя гг. XV ст. Па-чэшску пісаліся адрасаваныя ў Сілезію граматы чэшскіх князёў, ёй карысталіся ў судовай справе, па-чэшску перапісваліся князі, шляхта і прадстаўнікі духавенства. Чэшская мова замацавалася ў судаводстве Северскага, Заторскага і Асвенцімскага княстваў, дзе яна паспяхова канкурыравала з лацінскай і нямецкай мовамі. Першая грамата, створаная па-чэшску, датуецца 1434 г. і паходзіць з Цешынскага княства. Паступова статус чэшскай мовы ў якасці афіцыйнай быў заканадаўча замацаваны ў апольска-раціборскім і цешынскім статутах XVI ст. [8, с. 232]. Прыкметна, што пасля 1620 г., калі ў дзелавой пісьменнасці Чэхіі чэшская мова выцяснялася нямецкай, сілезцы карысталіся ёй у справаводстве ажно да XVIII ст.

Асаблівая роля належыла верхнесілезскім княствам у пашырэнні чэшскай мовы на польскія тэрыторыі. Як слушна заўважае Б. Гаўранак: «Увогуле польская Верхняя Сілезія становіцца брамай ўздзеяння чэшскай культуры і мовы на польскае асяроддзе» [7, с. 291]. Сапраўды, з верхнесілезскіх зямель чэшская мова пранікае ў Малую Польшчу. Пры кракаўскім каралеўскім двары, а таксама ў каралеўскай канцылярыі добра валодалі чэшскай мовай. Напрыклад, запісы, якія тычыліся сілезскіх спраў, уносіліся ў польскую каронную метрыку пачэшску, акрамя таго, каралеўскі двор і польская шляхта перапісваліся з сілезскімі князямі і шляхтай, а таксама з наёмнымі чэшскімі ротамі па-чэшску [11, с. 906–908; 5, с. 46; 7, с. 291; 12].

2.Функцыянаванне чэшскай пісьмовай мовы ў Польшчы. Прысутнасць чэшскай пісьмовай мовы ў польскай культуры на працягу некалькіх стагоддзяў істотна паўплывала на развіццё польскай літаратурна-пісьмовай спадчыны. Чэшскае пісьменства было добра вядомым у Польшчы. Да сённяшняга дня ў польскіх бібліятэках захавалася немалая колькасць чэшскіх рукапісных біблій, казанняў, малітоўнікаў і вершаваных твораў. У віленскай бібліятэцы польскага караля і вялікага князя Жыгімонта І, напрыклад, былі знойдзены чэшская біблія і чэшскі пераклад твораў Яна Златавуста. Каралева Ядзвіга, па сведчанні Я. Длугаша, звярталася хутчэй да чэшскіх, чым польскіх рукапісаў [7, с. 294; 13, с. 168]. З пачаткам і пашырэннем эпохі кнігадрукавання польскія тыпаграфіі друкавалі ў тым ліку чэшскія кнігі [14]. Раннія перакладныя творы былі амаль заўсёды арыентаваны на чэшскі арыгінал ці рэдакцыю. У сувязі з тым, што лацінская мова доўгі час займала пануючае становішча ў пісьменстве Польшчы і гэтым стрымлівала развіццё пісьмовай нацыянальнай мовы, ролю славянскай кніжнай мовы ў польскім культурным асяродку часта выконвала менавіта чэшская мова.

Пачатак чэшскага ўплыву на польскую мову звязаны з хрысціянізацыяй Польшчы. У 966 г. хрысціянства атрымала статус афіцыйнага набажэнства. Годам раней князь Мешка І ажаніўся з чэшскай князёўнай Дубраўкай Пржэмыслаўнай, якая была выхавана ў каталіцкім веравызнанні і пазней садзейнічала пашырэнню хрысціянства ў польскіх землях. Вядома, што яе суправаджалі прадстаўнікі чэшскага духавенства, якія, відавочна, таксама актыўна ўдзельнічалі ў працэсе хрысціянізацыі Польшчы. Паступова ў польскай мове складваецца новы лексічны пласт для абазначэння хрысціянскіх рэалій, прычым яго аснову ўтвараюць запазычанні з чэшскай мовы [5, с. 44–45; 7, с. 292–293; 15, с. 9–11; 16, с. 218–220], колькасць багемізмаў дасягае 77 % ад агульнага ліку польскіх рэлігійных тэрмінаў [17].

Наступная хваля чэшскага ўздзеяння на польскую мову суадносіцца з палітычным уплывам Чэхіі у польскіх і сілезскіх землях. Чэшскі кароль Вацлаў ІІ быў каранаваны польскай каронай у 1300 г., але неўзабаве памірае (1305 г.), пакінуўшы чэшскі і польскі прастол свайму сыну і пераемніку Вацлаву ІІІ. Апошні ўладарыў да 1306 г. Моцныя палітычныя пазіцыі Чэхія мела ў Сілезіі, адкуль чэшская пісьмовая мова шырылася ў польскія землі, найперш у Малую Польшчу. З другой паловы XV ст. палітычныя сувязі паміж Чэхіяй і Польшчай зноў узмацняюцца, але ўжо пры новых умовах. Абраны ў 1457 г. чэшскім каралём гусіт Іржы з Подзебрадаў выклікаў абурэнне каталіцкай царквы. Папа рымскі Павел ІІ абвясціў супраць яго крыжовы паход, які ўзначаліў венгерскі кароль Мацяш Корвін. Чэшска-венгерскія войны вымусілі Іржы з Подзебрадаў шукаць падтрымкі ў польскага караля і вялікага князя Казіміра IV Ягелончыка. Пасля смерці Іржы з Подзебрадаў чэшскай каронай у 1471 г. быў каранаваны сын польскага караля Уладзіслаў ІІ. З гэтага часу дынастыя Ягелонаў панавала ў Чэхіі да 1526 г. [11, с. 762–778; 8, с. 98–113].

Цесныя палітычныя кантакты паміж Чэхіяй і Польшчай, якія падмацоўваліся таксама грамадскаэканамічнымі, ваеннымі і культурнымі сувязямі, спрыялі пашырэнню чэшскай пісьмовай мовы ў польскім асяродку. З 1470–90-х гг. захаваліся каралеўскія граматы, напісаныя ў Новым Сончы, Кракаве, Новым Корчыне, Пётркаве, Троках (1471–1488 гг.), таксама граматы польскіх чыноў, напрыклад, кракаўскага кашталяна Якуба з Дэбна, кракаўскага бургграфа Мікулаша Сынавца з Сандавіц, граматы Камароўскага і яго падначаленых,

390