БЕЛАРУСЬ У ПРАСТОРЫ ЕЎРАПЕЙСКАЙ МІЖКУЛЬТУРНАЙ КАМУНІКАЦЫІ
Варта заўважыць, што ў большасці з прыведзеных прыкладаў смерць успрымаецца як трагічная непазбежнасць, якая знішчае свет асобы. Страх перад момантам страты, фіналу жыцця знаходзіць сваё выражэнне ў культуры мовы. Лексема «смерць» належыць да моўнага табу, якое адлюстроўваецца ў эўфімізацыі намінацыі памірання. У творах Я. Коласа лексема «смерць» мае наступнае моўнае выражэнне: «канец», «мяжа», «міг вызвалення», «змярканне», «апошні крок твайго блукання», «захад маўклівы», «зло неадхільна», «сляпіца», «згасанне», «паміранне» адпаведна – «канаю», «перагарэў», «адстаў», «знікаю», «выбраўся», «сышоў з жыцця дарогі», «аддаў душу», «лёг у труну».
Прыведзеныя прыклады паказваюць варыянтнасць адценняў ва ўспрыманні жыцця і смерці. Звернем увагу на першыя два прыклады. Я. Колас, з характэрнай яму праўдзівасцю ў паказе жыццёвых рэалій, адзначае, што для беларускага селяніна, пастаўленага часам у ненармальныя ўмовы існавання, вартасць жыцця і смерці мяняюцца месцамі. Жыццё лірычнага героя верша «Ноч у астрозе» «нудна бы ў магіле, глуха, бы ў труне» [4, с. 91], смерць у вершы «Могілкі» – гэта адпачынак мужыку ад гора, а могілкі – «сховішча думак-згрызот» [5, с. 27]. Я. Колас не раз выкарыстоўвае матыў могілак у сваёй творчасці для ўзмацнення карціны невыноснага жыцця беларускай вёскі (вершы «Наша сяло», «Пахаванне», апавяданне «Могілкі»). Магілы, струхлелыя крыжы становяцца арганічнай часткай вясковага пейзажу як сімвалы бедаў і пакутаў беларуса. Васіль Чурыла, герой аднайменнага апавядання, знаходзіць жудасны «вечны пакой» – ён замярзае, але для лесніка гэта «лёгкасць, свабода, супакой, выратаванне ад «мордаў ляснічага, яго вышчараных зубоў» [6, с. 44]. Так глыбока трагічна Я. Колас паказвае драматызм жыцця «забітай, прыніжанай душы простага чалавека» [6, с. 43].
Тым не менш такія адносіны да смерці – гэта хутчэй выключная рэакцыя на нечалавечыя ўмовы як фізічнага жыцця, так і маральнага прыгнёту. Беларус застаецца чалавекам, які прагне жыцця, спазнання яго таямніц:
Бо свет і жыцце мнагалучны
Імнагавобразны, выключны. Таемна схованы, цікавы
Іразнастайны іх праявы,
Дзе кожны момант хвалі новай Нам штось гуторыць сваёй мовай
Для сэрца і для разумення [7, с. 236-237].
У паэме «Новая зямля» чытаем пра смерць ляснічага:
Жывы і крэпкі яшчэ ўчора, Сягоння быў ён нерухомы,
Глухі на ўсё, чужы жывому [7, с. 266].
Тры падкрэсленыя эпітэты выразна паказваюць кардынальнае адрозненне жывога ад не жывога, вылучаючы асноўныя «жыццёвыя» каштоўнасныя ўстаноўкі беларускага селяніна: дзейснае асваенне навакольнага жыцця, цікавасць, чуйнасць да ўсіх праяваў наваколля. Смерць спыняе рух чалавека па шляху ажыццяўлення гэтых мэтаў. І вобраз дарогі мы найчасцей сустракаем у Я. Коласа як увасабленне чалавечага жыцця: апавяданні «Сірата Юрка», «Думкі ў дарозе», паэмы «Новая зямля», «Сымон-музыка». Смерць выступае непазбежным завяршальнікам гэтага шляху, які замыкае дарогу жыцця ў кола.
Шчаслівы міг, бо палі путы! Канец – і нейкі круг замкнуты І небыццё ідзе і гіне, Каб месца іншай даць часіне;
І веры ў той канец няўхільны Знішчае тлен гнілы, магільны [8, с. 265].
У гэтым эпізодзе найбольш выразна знайшоў увасабленне архетыпічны вобраз дарогі. Паводле старажытных уяўленняў жыццё Чалавека – гэта і ёсць невялікі адрэзак у ланцугу часу, шэрагу пераўвасабленняў, нараджэння і смерці. Такіх колаў бясконцае мноства: гэта і вялікае касмічнае кола, архетыповае кола жыцця Сусвету, якому падпарадкоўваецца не толькі Чалавек, але і Прырода. У лірыцы Я. Коласа нярэдка вобразы «вясна – восень» з’яўляюцца выражэннем апазіцыі «жыццё – смерць». Восень – пара, калі «стаіць лес сірацінай», «смутныя ёлкі бы ўдовы», «сірацее рэчка», «амярцвелы дол». Пры гэтым самотнае развітанне з жыццём не безнадзейна-трагічнае, а поўнае светалага чакання адраджэння.
Хвалююцца дрэвы, а красачкі ў скрусе Зямлі адбіваюць паклон.
«Не бойцеся, – з неба гукаюць ім гусі, – Не вечны зімовы палон…» [9, с. 329].
Паэма «Новая зямля» – творчае адлюстраванне паяднання цыклаў жыцця Прыроды і Чалавека. У творы мы бачым як поўны каляндарны цыкл: ад зараджэння жыцця ўвесну да згасання ўвосень, так і жыццё Міхала, як увасабленне жыццёвага цыклу селяніна. Сусвет паядноўвае гэтыя колы, а смерць набывае новае значэнне: страта дзеля нараджэння, рух наперад, які замыкае метафізічны рух вечнага, бясконцага абнаўлення. У такой «высокай» трактоўцы смерці ў разуменні Я. Коласа гучаць новазапаветныя хрысціянскія матывы: смерць дзеля нараджэння, перамога духоўнага над грахоўным, матэрыяльным («тленам праху»).
Мізэрнай часткай такога кола адчувае сябе Міхал у паэме «Новая зямля». Апошні раздзел твора цалкам прысвечаны пакутлівым пошукам героя сэнсу смерці. Такая цяжкая ўнутраная праца патрабуе мабілізацыі ўсіх
371
БЕЛАРУСЬ У КАНТЭКСЦЕ ЕЎРАПЕЙСКАЙ ГІСТОРЫІ: АСОБА, ГРАМАДСТВА, ДЗЯРЖАВА
душэўных сіл, каб асэнсаваць змест і прызначэнне жыцця, перагледзець веды аб тым, што ёсць смерць, каб годна прыняць яе. Такая складаная, выключна драматычная сітуацыя прыводзіць да змены каштоўнасных установак героя, мяняе аснову яго паводзінаў:
Ітое, што даўней, бывала, Яго так моцна захапляла, Цяпер здавалася няўзрачным
Інепатрэбным і нязначным; Яго цікавіць лёс уласны, Лёс пагражаючы, няясны,
Зацята схованы, замкнёны [8, с. 274].
Драматызм сітуацыі, як бачым, ускладняецца тым, што пошук сэнсу смерці «заўсёды трагічны, незавяршальны і індывідуалізаваны, а выпрацоўка адзінага рашэння … для усіх і назаўсёды немагчыма» [7, с. 58]. Тым не менш кожны не проста сам-насам вышуквае рэцэпт выратавання, а абапіраецца на культурныя коды, матрыцы, якія створаны многімі пакаленнямі і закладзены на падсвядомым узроўні.
І пачуванне адзіноты, Пустэчы цёмнае, тускноты
Яго прыгнула, прыдушыла [7, с. 271].
У развагах, трызненнях Міхала сутыкаюцца два абсалютна розныя пачаткі. З аднаго боку герой разумее, што падыходзіць да завяршэння жыццё, як спосаб пазнання свету. Гэта «ўласнае», найбольш індывідуалізаванае жыццёвае кола, не халодная і недасягальная вечнасць, а радасць штодзённага існавання, засваенне Прыроды паводле спрадвечных законаў сялянскай працы: зямля, сям’я, людзі. Смерць адмяжоўвае чалавека ад таго, што яму ўдалося адваяваць у несправядлівага лёсу, што вымагала душэўнай моцы і жыццёвай смеласці.
Канец кладзецца між табою
Ітым, што дорага і міла, Што душу грэла і хіліла
Ісэрца моцна парывала [7, с. 265].
Фінал гэтага кола выклікае ў Міхала самыя цяжкія перажыванні. Выратаванне, ахову шукае селянін толькі ў сваім асяроддзі:
З глыбокім жалем, садрыганнем Ратунку просіць у людзей, У брата, жонкі і дзяцей, Бо неба жорстка, неба глуха
І не прыклоніць свайго вуха, Хоць ты прасі, хоць ты малі, Хоць грудзі рві і сэрца выні – Ты не кранеш яго цвярдыні, Яно далёка ад зямлі.
Яно зацята, бо нямое, Яно маўкліва, бо пустое [7, с. 279].
Селяніну блізкае і зразумелае толькі тое, што побач з ім, прадметны, рэальны свет, дасягальны для яго як для фізічнай асобы, па гэтай прычыне найбольшы трагізм выклікае менавіта канцовасць матэрыяльнага:
«Няўжо памру і стану трупам, Згнію ў зямлі нікчэмным струпам На целе гэтае зямлі?» [7, с. 271].
Прызвычаены апеляваць практычнымі рэчамі і з’явамі селянін Міхал палохаецца існавання ТАМ, бо не ведае якое яно. Яго жыццёвая практыка, уласны досвед падказвае яму, што смерць – гэта толькі знішчэнне, бясследнае зніканне. І толькі зямля да канца застаецца вернай ахоўніцай для земляроба. Матыў апошняга прытулку ў роднай зямлі выразна гучыць у творах Я. Коласа (верш «Смерць арыштанта», «Перад дарогай», апавяданне «Бунт»). Гэта, па-першае, паказвае, што зямля – галоўная каштоўнасць селяніна, па-другое, у аснове светаадчування беларуса ляжыць вартасць лакальнай прасторы (вёска, сям’я, род), выхад за межы гэтай прасторы або яе страту ён вельмі балюча перажывае (апавяданне «Дзеравеншчына», раздзел «Дзядзька ў Вільні»).
З другога боку, Міхал усведамляе, што яго жыццё і смерць – гэта вялікая таямніца, дзеянне сіл, непадуладных яго разуменню. Менавіта па гэтай прычыне назва «жыццё» набывае такія кантэкстуальныя сінонімы як «доля», «лёс». Назіранне са светам прыроды прыводзіць да высновы, што Чалавек толькі маленькая дэталь у вялікім руху Жыцця. Таму і параўноўвае сябе з пылінкай, а ўласнае жыццё з блуканнем, якое доўжыцца адну хвілінку. Неабходна зазначыць, што ў свядомасці беларускага селяніна смерць выступае універсальным «знішчальнікам», у пэўным сэнсе выпраўляючы сацыяльную несправядлівасць:
– Ох, браце: смерць не разбірае …Ці многа жыў, ці жыў ты мала, Ці ты багаты, ці ты бедны,
Ці ты зайздросны, ненаедны [7, с. 262].
372
БЕЛАРУСЬ У ПРАСТОРЫ ЕЎРАПЕЙСКАЙ МІЖКУЛЬТУРНАЙ КАМУНІКАЦЫІ
У імкненні пераадолець страх перад звышнатуральнымі сіламі, якія вырашаюць пачатак і фінал жыцця кожнага, свядомасць беларуса пачынае шукаць падказкі ў «сваім», «абсяляненым» свеце.
Цяпер драбніца … І з гэтай смерцю сувязь мае, Ці куры ў хаце сваім дурам Падымуць часам шурум-бурум; Ці абярэцца з іх якая.
Знячэўку пеўнем заспявае Для большай важнасці, вагі; …Ці ў юшках песню завіруха Зацягне жаласна, нудліва; Ці загукае страхліва Злы гэты дух – сава-начніца
…Або сабака той завые. – Усё гэта – дрэннае злучэнне,
Праявы страшнай абвяшчэнне [7, с. 267–277].
Нягледзячы на разуменне непазбежнасці заканчэння жыцця, смерць для селяніна застаецца драматычнай праявай невядомых яму сіл, якія так ці інакш парушаюць гармонію жыцця. Смерць застаецца трагедыяй. Паказальна, што нават хрысціянскія дагматы не змянілі разуменне смерці ў свядомасці беларускага селяніна. Міхал не шукае для сябе апраўдання, выратавання ў ідэях вызвалення, збаўлення душы, ён проста скраецца прадвызначанасці сваёй долі. Так адным са сродкаў пераадолення разбуральнай сілы страху заканчэння зямнога жыцця дапамагае перакананенне, што за межамі гэтага існавання чакаюць свае. Паводле старажытных уяўленняў душы памерлых не толькі дапамагаюць жывым (Ганна пры пераездзе пакідае хлеб у покуце хаты для душ продкаў, якія ахоўваюць дом), але і з’яўляюцца трывалым механізмам сувязі пакаленняў. Разуменне сувязі
зпапярэднімі пакаленнямі дапамагае прыняць непазбежнасць заканчэння жыццёвага шляху, адчуць сваю сувязь
зСусветам. Факт смерці выступае момантам паяднання Вечнасці і асобы, іх прымірэння.
Такім чынам, адносіны да мастацкага канцэпта смерці, яго разуменне ў інтэрпрэтацыі Якуба Коласа – складанае і шматузроўневае ўтварэнне, якое вызначае аснову каштоўнасных арыенціраў карціны свету нацыі і развіваецца па двух напрамках. З аднаго боку, гэта вертыкальная вось, стрыжань, які паядноўвае зямлю і неба, далучаючы селяніна, зямнога па сваіх каштоўнасных устаноўках, да Сусвету, як жыццё Вечнага Духу, які знаходзіцца ў бесперастанным стане аднаўлення. Гарызантальная вось – гэта кола індывідуальнага чалавечага жыцця, канкрэтная рэалізацыя Духу ў матэрыяльнай экзістэнцыі. Кожнае кола звязана як па гарызанталі – іншыя лёсы і жыцці, так і па вертыкалі – непарыўная сувязь пакаленняў. Менавіта смерць дазваляе выйсці за вузкія рамкі «свайго» жыццёвага кола, наблізіцца да разумення Універсуму.
Спіс літаратуры
1. Анціпенка, А. Этнас, нацыя, нацыянальная свядомасць: да вызначэння падставовых паняццяў / А. Анціпенка // Беларусіка – Albaruthenika: Кн. 3 : Нацыянальныя і рэгіянальныя культуры, іх узаемадзеянне / рэд. А. Мальдзіс [і інш.]. – Мінск : Навука і тэхніка,
1994. – С. 406–411.
2. Бахтин, М. М. Эстетика словесного творчества / М. М. Бахтин / сост. С. Г. Бочаров ; текст подгот. Г. С. Бернштейн и Л. В. Дерюгина ; примеч. С. С. Аверинцева и С. Г. Бочарова. – М. : Искусство, 1979. – 424 с.
3.Сартр, Ж. П. Что такое литература? / Ж. П. Сартр. – СПб. : Алетейя, 2000. – 466 с.
4.Колас, Я. Ноч у астрозе / Я. Колас / Збор твораў : у 20 т. – Мінск, 2007. – Т. 1. – С. 91.
5.Колас, Я. Могілкі / Я. Колас / Збор твораў : у 20 т. – Мінск, 2007. – Т. 1. – С. 48.
6.Колас, Я. Васіль Чурыла / Я. Колас / Збор твораў : у 20 т. – Мінск, 2008. – Т. 5. – С. 43–44.
7.Колас, Я. Новая зямля / Я. Колас / Збор твораў : у 20 т. – Мінск, 2009. – Т. 8. – С. 236–279.
8.Колас, Я. Сымон-музыка / Я. Колас / Збор твораў : у 20 т. – Мінск, 2009. – Т. 9. – С. 265–274.
9.Колас, Я. Восень / Я. Колас / Збор твораў : у 20 т. – Мінск, 2001. – Т. 1. – С. 329.
Святлана Віктараўна Чувак, Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы, г. Гродна, Рэспубліка Беларусь.
Sviatlana Chuvak
Yanka Kupala State University of Grodno, Grodno, The Republic of Belarus
e-mail: sv_chuvak@grsu.by
CONCEPT DEATH IN YAKUB KOLAS’ WORKS
The article is an analysis of the meteonomic fragments of the linguistic picture of the world. The key-idea of the «death» is the main part of the linguistic picture of the world. The concept of the «death» is connected with metaphors of the Yakub Kolas’ works.
Keywords: constant, peasants, Yakub Kolas, death.
УДК 81(450) Ло Гата+882.6(092) Купала
У. І. Чарота
ТВОРЧАСЦЬ ЯНКІ КУПАЛЫ Ў ДАСЛЕДАВАННЯХ ІТАЛЬЯНСКАГА СЛАВІСТА Э. ЛО ГАТА
Рассматривается деятельность итальянского слависта Этторе Ло Гатто по популяризации творчества Янки Купалы в Италии. Автор анализирует, как представлено наследие белорусского писателя в публикациях зарубежного литературоведа: в очерке «Молодая литература древнего народа», в статье «Янка Купала» в «Энциклопедии Треккани», в разделе «Белорусская литература» шеститомной «Истории современных литератур Европы и Америки».
Ключевые слова: итальянская белорусистика, Э. Ло Гатто, Янка Купала, белорусская литература.
373
БЕЛАРУСЬ У КАНТЭКСЦЕ ЕЎРАПЕЙСКАЙ ГІСТОРЫІ: АСОБА, ГРАМАДСТВА, ДЗЯРЖАВА
Літаратуразнаўца і перакладчык Этарэ Ло Гата (Ettore Lo Gatto; 25.05.1890, Неапаль – 16.03.1983, Рым) шырока вядомы ў свеце перш за ўсё сваімі працамі па рускай літаратуры, гісторыі і мастацтве, перакладамі на італьянскую мову твораў А. С. Пушкіна, М. Ю. Лермантава, І. А. Ганчарова, М. В. Гогаля, І. С. Тургенева, Ф. М. Дастаеўскага, М. А. Някрасава, Л. М. Талстога, А. І. Купрына, І. А. Буніна, А. П. Чэхава, М. А. Булгакава. Аднак кола навуковых інтарэсаў гэтага неапалітанца русістыкай не абмяжоўвалася. Нездарма з яго імем даследчыкі звязваюць заснаванне італьянскай славістыкі наогул, а самога вучонага называюць не інакш як яе «бацькам», «патрыярхам» і «мэтрам». Велізарная бібліяграфія Э. Ло Гата ўключае працы па балгарскай, польскай, чэшскай, украінскай літаратурах, а таксама пераклады твораў С. Пшыбышэўскага, У. С. Рэйманта, К. Г. Махі, Б. Немцавай і інш.
У яго навуковай спадчыне ёсць таксама публікацыі, прысвечаныя беларускаму прыгожаму пісьменству. На жаль, яны пакуль што застаюцца без належнай увагі. Калі аўтары замежных публікацый пра італьянскага славіста Этарэ Ло Гата адзначаюць, як правіла, што ён даследаваў, у ліку іншых, беларускую літаратуру [1, с. 223; 2, с. 248; 3, с. 36–37], то ў нас нават спецыяльныя даведнікі і энцыклапедыі не даюць інфармацыі пра «першага італьянца, які пазнаёміў у Італіі з гэтай (беларускай. – У. Ч.) літаратурай» [4, с. 108] (пераклад з рускай і італьянскай на беларускую мову тут і далей наш. – У. Ч.).
Відавочна, наспела патрэба ў айчынным друку акрэсліць хоць бы асноўныя этапы жыццёвага і творчага шляху незаслужана абыйдзенага ўвагай замежнага беларусіста, прааналізаваць, як прадстаўлена творчасць Янкі Купалы ў яго публікацыях.
Будучы славіст рана праявіў літаратурныя здольнасці: ужо ў падлеткавым узросце напісаў і апублікаваў прыгодніцкі раман «Таямніцы Сібіры» (1903), крыху пазней – трылогію «Драмы смерці» (1906), кнігу вер-
шаў [5, с. 330; 6, с. 15–17].
Пазней, вывучаючы права ў Неапалітанскім універсітэце, малады чалавек захапіўся германістыкай, з 1915 па 1919 г. у розных выдавецтвах убачылі свет яго пераклады твораў Ф. Ніцше, Р. Вагнера, паэзіі Г. Сакса [6, с. 19, 22]. Ужо атрымаўшы дыплом юрыста, ён стаў таксама студэнтам факультэта філалогіі і філасофіі таго ж універсітэта.
Падчас Першай сусветнай вайны, а канкрэтна – 21 мая 1916 года, лейтэнант пяхотнага палка Э. Ло Гата трапіў у палон і апынуўся ў аўстрыйскім канцэнтрацыйным лагеры. Якраз там (у нейкім сэнсе – выпадкова) ён заняўся вывучэннем рускай мовы і літаратуры, што ў рэшце рэшт прадвызначыла яго далейшы жыццёвы і навукова-творчы шлях. А выпадковасць была адносная, бо вязнямі аўстрыйскага лагера для ваеннапалонных Зігмундсхерберг, да таго, як туды патрапіў Этарэ Ло Гата, былі рускія афіцэры. І ў пакоі, дзе італьянцу наканавана было правесці больш за паўтара года, у шуфлядзе стала аказаліся пакінутыя дзве кнігі, брашура і прыватны ліст на рускай мове [7, c. 10]. Ло Гата ўзяўся за паглыбленае вывучэнне мовы Пушкіна і ў хуткім часе «асвоіў» змест неспадзяванай» спадчыны».
Пасля вызвалення і вяртання на радзіму Э. Ло Гата разгарнуў надзвычай актыўную дзейнасць па папулярызацыі рускай літаратуры і культуры, а з 1920 года стаў рэдактарам і выдаўцом (за свой кошт) перыядычнага выдання «Расія: часопіс літаратуры, гісторыі і філасофіі», якое з перапынкамі выходзіла на працягу шасці гадоў. Сярод аўтараў гэтага часопіса былі М. Горкі, M. Асаргін, Я. Ляцкі, П. Муратаў, Я. Шмурло, Б. Якавенка.
У 1921 годзе пры падтрымцы Міністэрства замежных спраў з «мэтай развіваць і распаўсюджваць уласна навуковымі метадамі даследаванні, якія датычацца Усходняй Еўропы» [5, с. 337] у Рыме быў створаны Інстытут Усходняй Еўропы, пры якім пачаў выдавацца часопіс «Усходняя Еўропа» (1921–1943). Э. Ло Гата працаваў спачатку сакратаром названага інстытута, а потым – кіраўніком славянскага аддзела. Адначасова ён з’яўляўся галоўным рэдактарам названага часопіса, а пазней стаў адным з яго дырэктараў-выдаўцоў. Дарэчы, у гэтым перыядычным выданні былі апублікаваны артыкулы «Беларуская літаратура» (1923, № 1) украінца Усевалада Шэбедзева і «Савецкая Беларусь» (1926, № 3) італьянскага вучонага, тэолага Аўрэліа Пальміеры (Aurelio Palmieri).
Як кіраўнік славянскага аддзела Інстытута Усходняй Еўропы Э. Ло Гата неаднаразова наведваў Польшчу і Югаславію, часта бываў у Празе [7, c. 148]. Пазней у кнізе «Мае сустрэчы з Расіяй» ён пісаў: «Я не толькі пазнаёміўся, але і часта бываў у гасцях у гісторыка літаратуры Яўгена Ляцкага, які стаў маім блізкім сябрам на многія гады» [7, c. 14]. Я. А. Ляцкі – прафесар і загадчык кафедры рускай мовы і славеснасці Карлавага ўніверсітэта, – паводле прызнання італьянскага славіста, істотна паўплываў на яго ўспрыманне творчасці шэрагу рускіх літаратараў, на пераасэнсаванне ім канкрэтных твораў рускай славеснасці: «Ляцкі першым без ідэалагічнай прадузятасці ўвёў мяне ў свет Бялінскага і Чарнышэўскага, першым дапамог мне ўсвядоміць значнасць “Слова пра паход Iгара”… Назаўсёды я застаўся ўдзячным даўжніком Ляцкага за гутаркі пра Ганчарова і асабліва пра яго раман “Абломаў”, першы італьянскі пераклад якога я зрабіў…» [7, c. 14]. Хутчэй за ўсё, у размовах славістаў з такімі шырокімі коламі інтарэсаў фігуравалі не толькі згаданыя вышэй асобы і творы. Таму найверагодней, што менавіта Яўген Ляцкі сваімі расповедамі пра беларускую літаратуру і яе прадстаўнікоў, а таксама зместам сваіх прац, зацікавіў італьянца і падштурхуў звярнуць увагу на «маладую літаратуру старажытнага народа».
Пра паважлівае стаўленне італьянскага вучонага да ўсходнеславянскага калегі і сябра, а таксама пра ступень блізкасці іх сям’яў, сведчаць лісты [8]. Акрамя таго, «плён дваццацігадовай даследчыцкай і выкладчыцкай дзейнасці» «патрыярха» італьянскай славістыкі – «Гісторыя рускай літаратуры», якая на працягу ХХ стагоддзя перавыдавалася больш за 10 разоў і была перакладзена на іншыя раманскія мовы [7, с. 148], – мае прысвячэнне:
374
БЕЛАРУСЬ У ПРАСТОРЫ ЕЎРАПЕЙСКАЙ МІЖКУЛЬТУРНАЙ КАМУНІКАЦЫІ
«Прага, 19 кастрычніка 1941. Яўгену Аляксандравічу і Відзе Паўлаўне Ляцкім, памяці пра доўгія гады сардэчнага сяброўства гэтая кніга прысвячаецца» [8, с. 149–150]. А ў канцы прадмовы да трэцяга выдання «Гісторыі рускай літаратуры» (1944) ёсць вось якія словы аўтара: «Я хацеў бы падзякаваць сябру Яўгену Аляксандравічу Ляцкаму, які ў Празе падказаў мне, дзе трэба падправіць некаторыя моманты ў першым выданні; на жаль, Яго ўжо няма, і мне застаецца толькі з настальгіяй і жалем думаць пра радасць, якую б Ён адчуў ад поспеху гэтай кнігі, у чым вялікая таксама і Яго заслуга» [8, с. 149].
Я. А. Ляцкі нарадзіўся ў Мінску, а калі апынуўся ў эміграцыі, асабліва ў пражскі перыяд жыцця, як сведчаць літаратуразнаўцы, «адчуў сябе беларусам» [9, c. 37]. Так ці інакш, Ляцкі сапраўды падтрымліваў сувязі з беларускімі дзеячамі навукі і культуры, з некаторымі вёў перапіску, публікаваў у замежным перыядычным друку свае артыкулы па беларусазнаўстве і рэцэнзіі на кнігі, прысвечаныя айчыннай літаратуры і культуры, выступаў з дакладамі пра культурна-нацыянальнае адраджэнне беларускага народа і яго прыгожае пісьменства. Малаверагодна, што Э. Ло Гата нічога не ведаў пра гэтую дзейнасць «блізкага сябра» на ніве беларускай культуры, што не цікавіўся, чым той займаецца і над чым працуе.
Як мы ўжо адзначылі, часопіс «Расія» ў 1926 годзе спыніў сваё існаванне, а як своеасаблівы працяг яго Ло Гата засноўвае «Часопіс славянскіх літаратур» (1926–1932). Вераснёўскі нумар гэтага часопіса за 1927 год змешчае яго артыкул «Славянскія даследаванні ў Італіі», дзе не без гонару адзначана: «Праз яго («Часопіс славянскіх літаратур». – У. Ч.) італьянцы пачалі бліжэй знаёміцца з балгарскай, чэхаславацкай, беларускай (падкрэслена намі. – У. Ч.), руска-закарпацкай, сербалужыцкай літаратурамі» [10, с. 467]. Аднак у спасылцы з пералікам яго ўласных не згадана ніводная, звязаная з нашым прыгожым пісьменствам. Наколькі нам удалося высветліць на дадзены момант, першае беларусазнаўчае даследаванне «Маладая літаратура старажытнага народа» Э. Ло Гата датуецца 1928 годам. Таму, хутчэй за ўсё, ён меў на ўвазе апублікаваны «Часопісам славянскіх літаратур» (сакавік 1927 года) артыкул Я. А. Ляцкага «Паэт Беларусі, якая адраджаецца: Якуб Колас» [11].
А яго ўласны зборнік «Нататкі па рускай гісторыі і літаратуры» датуецца 1931 годам. Менавіта ў ім змешчаны кароткі нарыс па гісторыі беларускага мастацтва слова – «Маладая літаратура старажытнага народа», у канцы якога як дата напісання пазначаны 1928 год. Дарэчы, можа гэта і выпадковае супадзенне, але якраз у 1928 годзе Ло Гата ўпершыню наведаў Савецкі Саюз як прадстаўнік Італіі на святкаванні ў Маскве стагоддзя з дня нараджэння Льва Талстога [7, c. 147]. Між тым, шлях з Рыма ў Маскву па чыгунцы пралягае праз тэрыторыю Беларусі; прычым Беларусь аказвалася першай савецкай рэспублікай, якую мог убачыць вучоны італьянец. Але звернемся непасрэдна да зместу названага зборніка.
Самое жанравае азначэнне, уключанае ў яго назву, сведчыць, што італьянскі даследчык не прэтэндаваў на паўнату ахопу матэрыялу і яго дэталёвы аналіз. Адпаведна, у невялічкім нарысе, прысвечаным непасрэдна Беларусі, аўтар прыводзіць некаторыя звесткі па гісторыі і геаграфіі Беларусі, ацэньваючы «як народную паэзію, так і нядаўнюю літаратуру» яе, гаворыць пра «нямалазначныя творчыя здольнасці» беларусаў [12, с. 82]. Э. Ло Гата адзначае, што сапраўдны нацыянальны літаратурны рух і беларускае адражэнне пачаліся пасля публікацыі зборніка паэзіі Мацея Бурачка (маецца на ўвазе «Дудка беларуская» Ф. Багушэвіча). У тым, што стаў чутны голас маладой літаратуры, на думку аўтара, немалаважную ролю адыграла літаратурна-культурная суполка «Загляне сонца і ў наша аконца». З мастакоў слова Беларусі італьянскі славіст вылучае Янку Купалу, Якуба Коласа і Максіма Багдановіча – «самых што ні ёсць сапраўдных паэтаў, чые імёны хутка сталі вядомымі за мяжой» [12, с. 84], паколькі яны, «авалодаўшы ўжо дасканалымі мастацкімі сродкамі, … выдатна іх выкарысталі» [12, с. 86]. Даследчык падкрэслівае, што само паходжанне новачасных паэтаў вяло іх да таго, каб чэрпалі сваё натхненне ў багаццях стыхійнай народнай творчасці, хоць у плане формы на іх паўплывалі іншыя культуры, перш за ўсё руская.
З канца 1920-х гадоў Э. Ло Гата меў непасрэднае дачыненне да рэалізацыі буйнога нацыянальнага культурнага праекта Італіі – падрыхтоўкі «Італьянскай энцыклапедыі навук, літаратуры і мастацтваў» (скарочаная назва: «Італьянская Энцыклапедыя» або «Энцыклапедыя Трэкані»), 35 тамоў якой былі выдадзены на працягу 1929–1937 гадоў. Даследчыкі спадчыны «патрыярха італьянскай славістыкі» налічылі ў ёй больш за 80 яго артыкулаў, прысвечаных рускай, чэшскай і ўкраінскай літаратурам [5, с. 347–348]. Падчас пошуку матэрыялаў па беларускай літаратуры ў названай энцыклапедыі намі былі выяўлены артыкул «Янка Купала» [13, с. 310] і раздзел пра мову і літаратуру ў артыкуле «Беларусь» [14, с. 337–338], напісаныя Э. Ло Гата.
Янка Купала ў згаданым асобным артыкуле прадстаўлены як паэт, які ў першай кнізе вершаў, апублікаванай у 1908 г. («Жалейка». – У. Ч.) адлюстраваў памкненні і барацьбу беларускага селяніна пераважна ў песімістычных танах, прычым такія настроі аўтара яшчэ ўзмацніліся ў наступных зборніках («Гусляр», «Шляхам жыцця»). Ло Гата лічыць, што «нацыяналістычныя тэндэнцыі», якімі насычаны яго вершы, адступаюць на другі план у драматургічных творах («Паўлінка», «Раскіданае гняздо» і інш.), і там ужо абарона сялян набывае ліберальнарэвалюцыйны каларыт. На думку італьянскага даследчыка, толькі пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі Янка Купала адмаўляецца ад гэтага «каларыту», каб праз фазу, якую тагачасная беларуская крытыка называла «дробнабуржуазнай», наблізіцца да бальшавіцкіх ідэй. Паводле Э. Ло Гата, цесна звязаны з народнай традыцыяй пясняр удасканаліў тэхніку беларускай паэзіі, прыўнёс у яе стылёвую разнастайнасць і ўзбагаціў тэмамі, матывамі. Аўтар адзначае, што Купалавай драматургіі ўласціва тэндэнцыя выкарыстоўваць больш сучасныя формы – такія, напрыклад, як гратэск. У падагульненні да артыкула італьянскі славіст падкрэслівае велізарнае значэннне творчасці Купалы для фарміравання сучаснай беларускай літаратурнай мовы, у якую ён увёў шматлікія неалагізмы, а таксама адзначае, што з яго спадчыны чэрпала натхненне маладое пакаленне беларускіх паэтаў.
375
БЕЛАРУСЬ У КАНТЭКСЦЕ ЕЎРАПЕЙСКАЙ ГІСТОРЫІ: АСОБА, ГРАМАДСТВА, ДЗЯРЖАВА
У раздзеле пра мову і літаратуру артыкула «Беларусь» гаворыцца наступнае: «Над аморфнай масай шматлікіх спроб узняліся такія што ні ёсць сапраўдныя паэты, як Янка Купала (нар. 1882), Якуб Колас (нар. 1882), Максім Багдановіч – паэты розныя па сацыяльным паходжанні, не глухія да ўплываў большых літаратур, з якімі мелі дачыненні, але ў той жа час не пазбаўленыя арыгінальнасці» [14, с. 338]. І гэта ўся інфармацыя пра Я. Купалу, якая была змешчана ў 30-м томе «Італьянскай энцыклапедыі навук, літаратуры і мастацтваў».
Этарэ Ло Гата быў таксама аўтарам раздзелаў па ўсходнеславянскіх літаратурах, змешчаных у 5-м томе шасцітомнай «Гісторыі сучасных літаратур Еўропы і Амерыкі» (1958–1960) пад рэдакцыяй К. Пелегрыні. Італьянская славістка А. Д. Амелія сцвярджае, што гэтыя раздзелы, апублікаваныя толькі ў 1958, былі напісаны Э. Ло Гата яшчэ ў 1943 годзе [15, с. 654].
Акрамя ўжо сказанага пра Я. Купалу ў разгледжаных вышэй працах, тут Э. Ло Гата падкрэслівае сувязь беларускага паэта, «як і найлепшых яго сучаснікаў», з «Нашай нівай», пры гэтым адзначае, што менавіта з яго творчасці пасля рускай рэвалюцыі 1905 года «пачынаецца эпоха росквіту беларускай паэзіі» [16, с. 266]. На думку аўтара раздзела «Беларуская літаратура», Купала лепш за ўсіх «у сваіх вершах апеў прыгажосць і прыродныя багацці сваёй радзімы» і «перадаў пачуцці рэвалюцыйнага сялянскага класа, змагаючыся, таксама праз паэзію, за нацыянальнае вызваленне беларусаў і асабліва бедных сялян» [16, с. 266]. Італьянскі даследчык тлумачыць: уласцівы паэтычнай творчасці Янкі Купалы песімізм, з якім ён ішоў нават насустрач рэвалюцыі 1917 г., быў звязаны з сумненнямі паэта наконт таго, што рэвалюцыйны рух адначасова з вызваленнем селяніна можа прынесці і вызваленне яго радзімы. Разам з тым, італьянскі славіст лічыць, што значэнне паэта для гісторыі беларускай літаратуры звязана «не з ідэалогіяй, а з формаю: беларуская паэзія абавязана яму сваёй тэхнікай, сваёй сучаснай мовай, па-майстэрску выкананымі стылізацыямі казак і легенд народнага эпасу» [16, с. 266].
На жаль, у дадзены момант мы не маем доступу да іншых крыніц, у якіх могуць змяшчацца матэрыялы пра песняра беларускага народа. Але намерваемся пошукавую працу весці далей і спадзяёмся, што распачатае даследаванне папоўніцца новымі звесткамі пра тое, як творчасць Я. Купалы была прадстаўлена італьянскаму чытачу намаганнямі слыннага славіста.
У падагульненне выкладзенага адзначым: Этарэ Ло Гата, італьянскі славіст з вялікім міжнародным аўтарытэтам, нямала зрабіў для папулярызацыі ў Італіі беларускай літаратуры – як творчасці Я. Купалы, так і іншых айчынных пісьменнікаў. Прычым унёсак яго – не толькі ўласныя даследчыцкія і папулярызатарскія працы, але і рэдактарская дзейнасць, у выніку якой на старонках часопісаў «Усходняя Еўропа», «Часопіс славянскіх літаратур» з’явіліся амаль усе вядомыя на дадзены момант даваенныя публікацыі пра Беларусь і яе літаратуру. Адпаведна, наш артыкул – гэта як спроба прааналізаваць успрыманне творчасці Янкі Купалы замежным літаратуразнаўцам, так і спроба аддаць належнае італьянскаму вучонаму як беларусазнаўцу, пакуль што амаль зусім у нас невядомаму.
Спіс літаратуры
1.Giuliani, R. La scuola di russistica della “Sapienza”: le personalità, i libri, il magistero / R. Giuliani // Ricerche slavistiche. – 2012. – 10 (56). – P. 221–232.
2.Варварцев, М. М. Ло Гатто (Lo Gatto) Етторе / М. М. Варварцев // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) [та ін.]. – Київ : Наук. думка, 2009. – Т. 6 : Ла – Мі. – С. 248.
3.Кусенко, О. И. Современная итальянская историография русской философии : дис. ... канд. филос. наук : 09.00.03 / О. И. Кусенко. –
М., 2016. – 245 c.
4.Naumow, A. Letteratura bielorussa / A. Naumow // Letteratura russa e altre letterature slave : Guide bibliografiche / A cura di F. Malcovati. – Milano : Garzanti, 1989. – P. 108.
5.D’Amelia, A. Un maestro della slavistica italiana: Ettore Lo Gatto / A. D’Amelia // Europa Orientalis. – VI (1987). – P. 329–382.
6.Маццителли, Г. Очерки итальянской славистики: книги, архивы, судьбы / Г. Маццителли ; пер. и науч. ред. М. Г. Талалай. – М. : Ин-
дрик, 2018. – 296 с.
7.Ло Гатто, Э. Мои встречи с Россией / Э. Ло Гатто ; пер. К. Гладыш, И. Дергачева ; под ред. А. Ло Гатто Мавер. – М. : Кругъ, 1992. – 158 с.
8.Tria, M. Le lettere di Ettore Lo Gatto a Evgenij Aleksandrovič Ljackij / M. Tria // Russica Romana. – Vol. XX (2013). – P. 141–169.
9.Чмарава, М. І. Шляхі ўзаемнага пазнання: беларуская літаратура ў Чэхаславакіі (1920–1945) : манагр. / М. І. Чмарава. – Магілёў : МДУ імя А. А. Куляшова, 2004. – 136 с.
10. Lo Gatto, E. Gli studi slavi in Italia / E. Lo Gatto // Rivista di letterature slave. – 1927 (Anno II). – Fasc. III (Settembre). – P. 455–468.
11. Ljackij, E. Il poeta della Russia Bianca rinascente: Jakub Kolos / E. Ljackij // Rivista di letterature slave. – 1927 (Anno II). – Fasc. I (Marzo). – P. 117–122.
12. Lo Gatto, E. La giovane letteratura d’un vecchio popolo / E. Lo Gatto // Note di storia e della letteratura russa / E. Lo Gatto. – Roma : Istituto per l’Europa Orientale, 1931. – P. 81–88.
13. E. L. G. [Ettore Lo Gatto]. Kupala Janka / E. Lo Gatto // Enciclopedia Italiana di scienze, lettere ed arti : [in 35 vol.]. – Roma : Istituto della Enciclopedia Italiana fondata da Giovanni Treccani, 1933. – Vol. XX. – P. 310.
14. E. L. G. [Ettore Lo Gatto]. Russia Bianca: lingua e letteratura / E. Lo Gatto // Enciclopedia Italiana di scienze, lettere ed arti : [in 35 vol.]. – Roma : Istituto della Enciclopedia Italiana fondata da Giovanni Treccani, 1936. – Vol. XXX. – P. 337–338.
15. D’Amelia, A. A la memoire de Ettore Lo Gatto / A. D’Amelia, J. Catteau // Revue des etudes slaves. – 1983. – T. 55. – Fasc. 4. – P. 643–658.
16. Lo Gatto, E. La letteratura bielorussa / E. Lo Gatto // Storia delle letterature moderne d’Europa e d’America : in 6 vol. / diretta da C. Pellegrini. – Milano : Vallardi, 1958. – Vol. 5. – P. 263–267.
Уладзімір Іванавіч Чарота, Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, г. Мінск, Рэспубліка Беларусь.
Uladzimir Charota
Center of Studies of Belarusian Culture, Language and Literature of the National Academy of Sciences of Belarus,
Minsk, The Republic of Belarus e-mail: vladimir.charota@gmail.com
376
БЕЛАРУСЬ У ПРАСТОРЫ ЕЎРАПЕЙСКАЙ МІЖКУЛЬТУРНАЙ КАМУНІКАЦЫІ
YANKA KUPALA’S CREATIVE WORK IN THE STUDY OF ITALIAN SLAVIST E. LO GATTO
The article is devoted to the activities of Ettore Lo Gatto for the popularization of the works of Yanka Kupala in Italy. The author analyzes how
Belarusian writer’s heritage is presented in the publications of the foreign specialist in study of literature: in the essay «Young literature of the ancient people», in the article «Yanka Kupala» of «Treccani Encyclopedia», in the section «Belarusian literature» of the six-volume «History of the modern literature of Europe and America».
Keywords: Belarusian studies in Italy, E. Lo Gatto, Yanka Kupala, Belarusian literature.
УДК 81’33
Л. Л. Шестакова, А. С. Кулева БЕЛОРУССКАЯ ТЕМА В ПОЭЗИИ СЕРЕБРЯНОГО ВЕКА
Рассматриваются языковые проявления белорусской темы в поэзии Серебряного века. Функционирование различных лексических единиц (в частности, имен собственных) и метаязыковая рефлексия анализируются на материале многотомного «Словаря языка русской поэзии ХХ века» и Национального корпуса русского языка. Демонстрируется, что для русской поэзии XX века характерно включение белорусских маркеров в качестве географических, исторических и культурных элементов.
Ключевые слова: лексикология, лексикография, поэзия XX века, словарь поэтического языка, Национальный корпус русского языка.
Основой проведенного исследования стали материалы многотомного «Словаря языка русской поэзии ХХ века» (СЯРП) [1] с привлечением для сопоставления данных поэтического подкорпуса Национального корпуса русского языка (НКРЯ) [2].
«Словарь языка русской ХХ века» представляет собой алфавитный хронологически выстроенный словарь поэтического языка конкретной эпохи, соединяющий в себе черты регистрирующего и объяснительного справочников. СЯРП – это сводный словарь, создаваемый по творчеству десяти выдающихся русских поэтов: И. Анненского, А. Ахматовой, А. Блока, С. Есенина, М. Кузмина, О. Мандельштама, В. Маяковского, Б. Пастернака, В. Хлебникова, М. Цветаевой. Некоторые из них творили не только в эпоху Серебряного века, но и в более поздние годы. К настоящему моменту опубликовано семь томов СЯРП, находится в печати восьмой.
Материалы вышедших и подготавливаемых томов Словаря показывают, что поэтические произведения названных авторов содержат заметное число иноязычных вкраплений [3]. Славянские вкрапления в русском поэтическом тексте менее заметны, поскольку меньше осознаются как «чужие». Зачастую трудно провести границу между собственно русским словом, устаревшей или областной лексемой, церковнославянизмом и словом из другого славянского языка.
В статьях Словаря языка русской поэзии встречаются отдельные лексемы других славянских языков Российской империи: украинского, белорусского, а также польского, причем польский представлен преимущественно русифицированными формами. См., например (в словарных статьях приводятся сокращенные указания на автора, год создания текста и номер страницы источника по [1]):
ДЗЕНКУЮ [польск. dziękuję – спасибо] Я как щенок кидаюсь к телефону На каждый истерический звонок. В нем слышно польское: «дзенкую, пане», Иногородний ласковый упрек ОМ931 (178)
ПИВЕНЬ [укр. пiвень – петух] И ежели пивни захлопали И песни вечерней любви, Наверное, стройные тополи Смотрят на праздник в пыли. Хл[913] (86).
Особенно интересны, на наш взгляд, случаи, когда в тексте, воспроизводимом в Словаре, отражается авторская языковая и межъязыковая рефлексия. Приведем в этой связи строки из сверхповести В. Хлебникова «Дети Выдры», отраженные в словарных статьях ДЕНЬ, НОЧЬ и др.: «О, день и динь, и дзень! О, ночь, нуочь и ничь! Морской прибой всеобщего единства». По мнению комментаторов произведения, здесь слова русского, украинского и белорусского языков выступают «как модель или залог будущего языкового единства всего человечества» [4, с. 692]. Надо сказать, правда, что в этих строках отразилось не собственно знание Хлебниковым украинского и белорусского языков, а, скорее, его представление о том, как могут в них звучать и писаться соответствующие слова. Ср.: рус. день – укр. день – белорус. дзень (воспроизведено точно); рус. ночь – укр. нiч – белорус. ноч.
Добавим к сказанному, что приведенные стихи, с акцентируемым славянским началом, входят во фрагмент под названием «Игра на пароходе» и включаются в звуковую игру, начатую в предшествующих строках: “Мне скучно, и нужно нам игру придумать. Сколько скуки в скоке скалки!” При этом выразительно противопоставляются ряды созвучных слов одного языка (скучно, сколько) и нескольких близкородственных языков (ден, ночь).
Хотя примеры введения в русский поэтический текст лексем белорусского языка единичны, они заметны и могут рассматриваться, в общем плане, как маркеры белорусской темы. Более очевидна в этом смысле роль имен собственных, и прежде всего географических названий. Такие имена очерчивают круг культурноисторических ассоциаций, важных для русскоязычного читателя. Следует отметить, что «географическое» восприятие «белорусскости» в силу известных исторических причин несколько различно для поэтов Серебряного века и для современных читателей, однако культурное поле остается практически неизменным по своей значимости.
Ономастический – географический – пласт, так или иначе связанный с Белоруссией и отраженный в СЯРП, образуют сами имена собственные и, в отдельных случаях, их производные. Это, например: Брест / брестский, Витебск, Гомель, Двина, Минск, Неман / неманский, Полесье и др. Примечательно, что «Белоруссия»
377
БЕЛАРУСЬ У КАНТЭКСЦЕ ЕЎРАПЕЙСКАЙ ГІСТОРЫІ: АСОБА, ГРАМАДСТВА, ДЗЯРЖАВА
эксплицируется через вариант Бела Русь и прилагательное белорусский, причем оба наименования встречаются у М. Цветаевой. В Словаре фиксируется также сложное прилагательное испано-белорусский, принадлежащее О. Мандельштаму. Антропонимическая часть белорусского ономастикона представлена, прежде всего, знаковым именем Шагал.
Словарный материал показывает, что в языке поэзии Серебряного века белорусская география тесно связана с историческими событиями, прежде всего – трагическими страницами двух мировых войн, революций и гражданской войны. Так, революция 1905 г. отражена в словарный статье БРЕСТСКИЙ, содержащей фрагменты из поэм Б. Пастернака «Девятьсот пятый год» (1925–1926) и «Лейтенант Шмидт» (1926–1927):
БРЕСТСКИЙ [в назв.] И Семеновский полк Переводят на Брестскую ветвь. Значит, крышка? Шабаш? П925 26 (I,301); [солдатки] Влились в тупик казармы И – вон из тупика, Клубясь от солидарности Брестского полка. П926 27 (I,315).
Отметим, что в СЯРП часто приводятся короткие контексты, достаточные для иллюстрации употребления заголовочного слова. Приведем здесь, для наглядности, первый пример в более полном виде:
Все черно.
Говорят о конце обороны. Обыватель устал. Неминуемо будет праветь. «Мин и Риман», – Гремят На заре
Переметы перрона, И Семеновский полк
Переводят на Брестскую ветвь.
Значит, крышка? Шабаш?
Первая мировая война и сопутствовавшие ей революционные события отразились в самой статье к топониму «Брест» и в статье к гидрониму Двина (имеется в виду Западная Двина). Имя собственное«Брест» находим в строках В. Маяковского (поэма «Владимир Ильич Ленин») и М. Цветаевой (стихотворение «От родимых сёл, сёл!..» и поэма «Перекоп»):
БРЕСТ [Ленин] крикнул: / – Ни с места! / Пусть партия / взвалит / и это бремя. / Возьмем / передышку похабного Бреста. РП М924 (500); На родимых мест, мест Августейшие засушенности! Все едино: Пешт, – Б. – Чтобы только не заслушивался. Цв925 (II,261); Груз. – Верните Б. ! – Тысяча пудов Радужных надежд! Цв928,29 38 (III,163).
Обратим внимание на характерность (в контексте Первой мировой войны) употребления поэтами онима Брест. У Цветаевой – верните Брест, у Маяковского – похабный Брест (здесь Брест – метонимическое обозначение брестского мирного договора).
Ср. и строки Маяковского, тоже из поэмы «Владимир Ильич Ленин», в статье ДВИНА (далее дается в сокращении). Здесь Двина как одно из знаковых мест в Первой мировой войне сопрягается с лозунгом «Превратим войну народов в гражданскую войну!» (это несколько измененный Маяковским известный лозунг большевиков «Превратим империалистическую войну в войну гражданскую!»):
ДВИНА [р. ; здесь: Зап. Двина] … – Солдаты! / Буржуи, / предав и продав, / к туркам шлют, / за Верден, / на Двину. / Довольно! / Превратим / войну народов / в гражданскую войну! НАР М924 (482) …
Несколько связанных с белорусской темой статей: БЕЛА, БЕЛОРУССКИЙ, ДВИНА, МИНСК, объединены именем Цветаевой – ее строками из поэмы «Перекоп», передающей восприятие поэтом гражданской и советско-польской войны. Особенность цветаевского восприятия этих событий видна, кроме прочего, в сознательном сближении понятий «Белая Русь» и «белое движение» (в тексте – белые). В данном случае имеет смысл привести не сами словарные статьи, а целостный фрагмент из поэмы, который концентрирует в себе соответствующую лексику (курсив в цитате – Цветаевой):
Последние страхи. Потом – стремглав. Враг – те или ляхи? Брусилов прав.
Хоть худо – да наше! Хоть лют – да брат! Минск – наш или ляший? Брусилов – свят.
И пусть в груди грусти – Воды в Двине!
За край Белорусский Кому как не...
За кровное дело, Небось, берусь! Кому ж как не белым За Белу Русь!
378
БЕЛАРУСЬ У ПРАСТОРЫ ЕЎРАПЕЙСКАЙ МІЖКУЛЬТУРНАЙ КАМУНІКАЦЫІ
И как перед Богом
– Бог слышь и видь! – Бойцом тебе добрым Клянусь пребыть!
Чтоб дедовым полем Текла Двина!
А добрая воля Везде – одна!
Кроме выделенных нами единиц здесь, безусловно, значимы, в рамках рассматриваемой темы, слова лях, ляший, а также Брусилов, добрая воля (ср. «добровольчество», «Добровольческая армия»).
Примечательно, что военная линия темы продолжается и в связи с Великой Отечественной войной. Из поэтов, представленных в СЯРП, ее «протягивает» из Серебряного века в 1940-е гг. Б. Пастернак. См., например, его строки с упоминанием Гомеля из стихотворения «Смерть сапера» (это – первый пример в приведенной ниже статье; второй пример, в котором упоминаются украинский Кременчуг и белорусский Гомель, взят из варианта названного стихотворения):
ГОМЕЛЬ [гор. в Белоруссии] … Мы оттого теперь у Гомеля, Что на поляне в полнолунье Своей души не экономили В пластунском деле накануне. РП П943 (II,57); Мы у Кременчуга и Гомеля. И мы в ту ночь для этой цели [для победы] Сердечных сил не экономили, [стих.
-вар.] РП П943 (II,547).
Можно отметить, что географические маркеры часто выступают в расширительном смысле, захватывая и сопредельные времена и пространства. Выше мы приводили в качестве одного из примеров гидроним Двина (река в России, Белоруссии и Латвии). Ср. также гидроним Неман и его дериват неманский:
НЕМАН [р. в Белоруссии, Литве и России] За ним, за ним! Туда, где нем он! На тот зеленый луг, за Н. ! За Н. свинцовый и серый! За Н., за Н., кто верует! Хл915 19 22 (457. 2)
НЕМАНСКИЙ [прил. к НЕМАН …] О, будь, Россия Александра, Благословенна и в аду! Рукопожатье роковое На шатком неманском плоту [о заключении Тильзитского мира] ОМ915 (375. 2).
Как видно, в статье к прилагательному дан комментарий «о заключении Тильзитского мира». Уточним, что строка На шатком неманском плоту имеет реальную основу: во время мирных переговоров, 25 июня 1807 г., Александр I и Наполеон встретились на плоту, поставленном посередине реки Неман.
Материалы Словаря выявляют и более глубокий славянский пласт, соотносимый с Белоруссией. См., например, статью ЛЯЛЯ, вполне ожидаемо представленную строками В. Хлебникова:
ЛЯЛЯ [олицетворение весны на стар. народном празднике в Белоруссии] Любите носить все те имена, Что могут онежиться в Лялю. Деревня сюда созвана, В телеге везет свою кралю. Лялю на лебеде Если заметите, Лучший на небе день Кралей отметите. И крикнет и цокнет весенняя кровь: «Л. на лебеде – Л. любовь!» Хл[913] (86).
Не менее интересно использование Б. Пастернаком в нарицательном смысле антропонимов Ягайло и Ядвига: «Ты спросишь, кто велит? – Всесильный бог деталей, Всесильный бог любви, Ягайлов и Ядвиг». В некоторых источниках (например, в «Энциклопедическом словаре Брокгауза и Ефрона») отмечается, что Ягайло – великий князь литовский, король польский – был и князем витебским (см. в связи с этим статью в Википедии: https://ru. wikipedia. org/wiki/Ягайло). Ядвига, напомним, была супругой этого польского короля.
Нельзя не затронуть еще один культурный пласт, тесно связанный с белорусской темой в поэтико-языковом преломлении, – восточноевропейское местечковое еврейство. В СЯРП этот феномен предстает в ряде словарных статей, причем в приводимых примерах, как правило, отмечается соединение разных его маркеров. Так, в статьях ГОМЕЛЬ, ПОЛЕСЬЕ, ИСПАНО-БЕЛОРУССКИЙ и др. содержатся фрагменты шутливого стихотворения О. Мандельштама «На Моховой семейство из Полесья…» (в тексте: Шолом Аш – еврейский писатель (1880–1957); отчесья – возможно, новообразование от глагола отчесать; ср. очёс, очёски):
На Моховой семейство из Полесья Семивершковый празднует шабаш.
Здесь Гомель – Рим, здесь папа – Шолом Аш И голова в кудрявых пейсах песья.
Из двух газет – о чудо равновесья! – Два карлика построили шалаш Для ритуала, для раввинских каш – Испано-белорусские отчесья…
Статьи ВИТЕБСК и ШАГАЛ представлены строками А. Ахматовой из «Царскосельской оды»:
ВИТЕБСК Город парков и зал, Но тебя опишу я, Как свой Витебск – Шагал. [о Царском Селе] Ахм961 (249. 2).
Приводя примеры статей, фрагменты стихотворений, мы не акцентировали внимание на их рифменной составляющей. Вместе с тем стоит отметить, что слова, объединенные белорусской темой, нередко занимают в текстах сильную позицию рифмы. Ср.: мест – Брест (также: места – Бреста), Двину – войну, в груди грусти – Белорусский, Гомеля – экономили, Лялю – кралю, Полесья – песья, (и) зал – Шагал и др.
Подкрепление сказанному находим в поэтическом подкорпусе НКРЯ. Так, по слову Белоруссия Корпус выдает 12 документов, 12 вхождений; Беларусь – 4 документа, 4 вхождения; Витебск – 11 документов, 12
379
БЕЛАРУСЬ У КАНТЭКСЦЕ ЕЎРАПЕЙСКАЙ ГІСТОРЫІ: АСОБА, ГРАМАДСТВА, ДЗЯРЖАВА
вхождений; Гродно – 2 документа, 4 вхождения; Гомель – 10 документов, 13 вхождений; Минск – 16 документов, 18 вхождений; Могилев – 7 документов, 7 вхождений; Полоцк – 9 документов, 22 вхождения. Среди текстов, близких по времени к рассмотренным нами, обращает на себя внимание стихотворение С. Кирсанова «Поезд в Белоруссию» (1930). Заданная названием белорусская тема ясно выражается на лексическом уровне текста, который требует комментария (например, сурма – старинный народный музыкальный инструмент):
Предутренний воздух и сумрак… Но луч! / И в кустарную грусть на сурмах, / на сурмах, / на сурмах играет зарю Беларусь…
Поляны еще снеговиты, еще сановиты снега, и полузатоплены квиты за толпами березняка.
Но скоро под солнцем тяжелым
ижестким, как шерсть кожухов, ― на квитень нанижутся бжолы
иусики июльских жуков.
Тогда, напыхтевшись у Минска, приветит избу паровоз:
тепла деревянная миска, хрустит лошадиный овес…
Чудесный топор дровосека, паненка в рядне и лаптях… Прекрасная! / Акай и дзекай, за дымом и свистом летя!
Из поэзии с белорусским «акцентом» более позднего времени выделяются фрагменты поэмы Е. Евтушенко «Мама и нейтронная бомба» (1982), в которых речь идет о белорусских корнях поэта. Вот небольшой такой фрагмент:
Бабка Ганна, белорусская бабушка и бабушка всего мира,
если в Белоруссии был убит каждый четвертый, то в будущей войне может быть убитым каждый.
В заключение можно отметить еще один пласт, включающий в себя белорусские имена собственные: это российские, в особенности московские топонимы (станция метро Белорусская, Минское шоссе, а также Гродненская, Беловежская и Витебская ул., 1-я и 2-я Брестская), нашедшие отражение в поэтическом языке, причем нередко в расширительном, даже символическом смысле (Белорусский вокзал). См., к примеру:
Мы С Минского шоссе
Свернули за Тучково, И вдруг во всей красе Москвы-реки подкова!
(Л. Мартынов. «Мы / С Минского шоссе... », 1964)
Мать застыла в дверях. Что это значит? Нет, она не заплачет. Что же делать – война!
–А во сколько твой поезд? – И все же заплачет.
Синий свет на платформах. Белорусский вокзал. Кто-то долго целует.
–Как ты сказал?
Милый, потише… –
Имельканье подножек.
Иответа уже не услышать.
(К. Симонов. «Из дневника», 1941).
Таким образом, в русском поэтическом языке белорусский культурный пласт весьма важен, причем эта тема особенно ярко проявляется и актуализируется в поэзии Серебряного века и затем в советской поэзии.
Список литературы
1.Словарь языка русской поэзии ХХ века / отв. ред. В. П. Григорьев, Л. Л. Шестакова. – Т. I–VII. – М. : Языки славянской культуры,
Знак, 2001–2017.
2.Национальный корпус русского языка [Электронный ресурс]. – Режим доступа: http://www.ruscorpora.ru. – Дата доступа: 25.11.2019.
380