БЕЛАРУСЬ У ПРАСТОРЫ ЕЎРАПЕЙСКАЙ МІЖКУЛЬТУРНАЙ КАМУНІКАЦЫІ
сегодня осуществляется в том числе благодаря формированию международных научных сообществ (например, «The Historical Sociolinguistics Network» – HiSoN) и развитию профильных научных изданий (например, «Journal of Historical Sociolinguistics»).
Впрочем, многие идеи и подходы синхронно-диахронического исследования текста и дискурса не новы и имеют под собой серьезные основания в предыдущей истории лингвистики. Так, становление исторической стилистики русского языка началось еще во второй половине ХХ в. в работах Г. О. Винокура, В. В. Виноградова, М. Н. Кожиной. Оценивая возможности диахронического аспекта в функционально-стилистическом исследовании научного текста, М. Н. Кожина отмечала, что сочетание диахронического аспекта с данными и методами гносеологии, психологии, социологии и других наук создает возможность «не абстрактно в общетеоретическом плане, а конкретно изучать проблемы взаимодействия языка / речи и мышления, различных “типов рациональности” (или стилей мышления) в истории развития общества. Кроме того, глубже понять и описать, например, законы построения, развертывания и интерпретации смысловой структуры научного текста» [9, с. 63].
Начало исследованиям в области исторически ориентированной лингвистической прагматики было положено в конце ХХ века работами одного из основоположников этого подхода Андреаса Юкера. В настоящее время развиваются два основных направления – историческая прагматика (макропрагматика) и диахроническая прагматика (микропрагматика) [10, с. 14]. Историческая прагматика занимается исследованием прагматических изменений в содержании и структуре дискурсов, устных и письменных текстов, обусловленных влиянием различных экстралингвистических факторов. Диахроническую прагматику интересуют в первую очередь изменения в языковом употреблении, а также эволюция речевых актов. Историческая прагматика занимается рассмотрением лингвопрагматических категорий на синхронных срезах конкретных исторических периодов в развитии языка. Диахроническую прагматику интересуют разнообразные изменения, сдвиги, трансформации, преобразования – как на больших исторических отрезках, так и в рамках так называемого «видимого времени». В последнем случае исследователи говорят о динамическом подходе, о динамической синхронии. В то же время ученые отмечают, что строгое разделение между этими двумя направлениями (историческая прагматика и диахроническая прагматика) провести не удается в силу их методологических и концептуальных пересечений.
В настоящее время диахронический аспект в восточнославянской лингвопрагматике представлен почти исключительно работами, посвященными романо-германским языкам. Упомянем, в частности, научную школу по исторической прагматике в России (Г. А. Баева, Л. Ф. Бирр-Цуркан, Е. Г. Бармина, М. Е. Цвинариа и др.) и научную школу по исторической прагмалингвистике в Украине (И. С. Шевченко, В. И. Карабан, Л. Р. Безуглая и др.). Наибольшее внимание было уделено текстам художественной словесности, научному и рекламному дискурсам, эпистолярному наследию.
Представляется, что диахронический аспект в исследовании медиатекста как особого типа текста, представляющего неразрывное единство вербального и медийного уровней и реализуемого в определенном медиаформате (Т. Г. Добросклонская), может дать важные результаты для понимания тенденций развития современных речевых и дискурсивных практик, большая часть которых опосредуется теми или иными типами медиа. В то же время Э. Г. Шестакова отмечает, что существующие теории медиатекста и медиажанра в основном следуют «современноцентричному» подходу, «утверждают якобы естественное для них типологическое и генетическое “беспамятство”», приводят текст массовой коммуникации к диахронному «сиротству» [11, с. 43].
Важность диахронического аспекта в прагматическом исследовании языка СМИ и текста массовой коммуникации определяется, с одной стороны, их прямой обусловленностью политическими, социокультурными, экономическими, идеологическими факторами: «Картина мира, создаваемая СМИ, во многом зависит от идеологических, политических установок адресанта. И точнее говорить не об одной, а о многих картинах мира, рисуемых СМИ и относящихся к одному периоду» [12, с. 16], а с другой стороны, значимостью информацион- но-коммуникационных революций в истории человечества. При этом лингвистику, как и другие гуманитарные науки, интересуют не сами технологии, а те культурные формы и контексты, в которых эти технологии используются, культурная преемственность между традиционными и новыми коммуникациями, возможности и реализации человеческого мышления, чувств и общения в цифровой среде [13, с. 21–23].
Медиатекст хорошо отражает все динамические процессы в языковом сознании социума, в языке и речи (узуальные тенденции); в медиадискурс легко проникает новое, «происходит языковой взаимообмен, новое сталкивается со старым» и в то же время «происходит кристаллизация многих структурных и семантических элементов национальной речи», их кодификация и стандартизация [14, с. 26]. Речевая структура медиатекста отличается стилистической подвижностью, открытостью к экстралингвистическим влияниям, проницаемостью к иностилевым элементам. Именно поэтому многие исследователи признают особую ценность речевого материала медиатекста для наблюдений за наиболее активными процессами развития на различных уровнях языковой системы (В. Г. Костомаров, В. М. Мокиенко, О. Б. Сиротинина, С. И. Сметанина и др.).
Зафиксированный в журналистских архивах (тиражах газет, аудио- и видеоматериалах), медиатекст прошлых десятилетий позволяет получить достоверную информацию о «языковом существовании» в рамках медиадискурса. Это как раз тот тип текста, связь которого «с живой жизнью» (Н. Д. Арутюнова) определенного исторического периода может быть воссоздана, реконструирована на основе привлечения знаний из культурологии, социологии, истории, например, знаний о специфике условий и характера творческой деятельности редакционных коллективов. Так, преимущественно «женское лицо» белорусской районной журналистики 2000-х годов обусловило целый ряд стилистических характеристик языка местных газет этого периода – например,
321
БЕЛАРУСЬ У КАНТЭКСЦЕ ЕЎРАПЕЙСКАЙ ГІСТОРЫІ: АСОБА, ГРАМАДСТВА, ДЗЯРЖАВА
активное употребление авторами эмоционально-оценочной лексики, а высокая доля в районных газетах текстов, написанных внештатными авторами, являющимися представителями организаций из сфер образования и культуры и воспринимающими появление публикации о деятельности учреждения образования или учреждения культуры как своеобразный показатель публичного признания качества работы данного учреждения, привело к изобилию в районной прессе текстов, написанных в жанре информационного отчета с включением большого числа лексических и грамматических канцеляризмов. Рассмотрение медиатекста в непосредственном контексте практик его производства и потребления, в контексте соответствующей культуры коммуникаций как совокупности норм, моделей и стереотипов коммуникативного поведения журналистов, работающих в определенных институциональных условиях, и читателей, имеющих опыт, установки, привычки и вкусы медиапотребления, позволяет исследователю лучше понять динамику формирования смысла в медиатексте.
Стремительное сокращение белорусскоязычных материалов на страницах белорусских районных газет в течение 2016–2017 гг. было едва ли не в первую очередь обусловлено развитием интернет-ресурсов редакций – сайтов и аккаунтов в популярных социальных сетях, куда журналисты пошли вслед за своей аудиторией. В условиях дигитализации деятельности средств массовой информации важным критерием качества работы редакции стала степень популярности ее информационного продукта в цифровом пространстве, измеряемая такими показателями, как посещаемость, цитируемость и т. п. В сети Интернет публикации на белорусском языке характеризуются меньшей «видимостью» по сравнению с русскоязычными текстами, что связано с особенностями работы поисковых систем, рассчитанных на массового потребителя, а также с языковыми предпочтениями и моделями сетевого поведения интернет-пользователей. При этом написание материалов в двух языковых версиях: в белорусскоязычной – для печатного номера, в русскоязычной – для интернет-ресурса – оказалось для редакций районных газет малопривлекательной и слишком затратной работой. Стратегия языковой мультиверсионности, соответствующая тенденциям современной социокультурной ситуации мультилингвизма и требованиям межкультурной коммуникации, в целом пока для редакций белорусских СМИ не характерна.
История медиатекста отражает «сложную преемственность технологических достижений, связанных с конкретными культурными видами использования медиа» [13, p. 23]. Текст адаптируется под тот медианоситель, с помощью которого будет «существовать», появляются новые типы текстуальности, а массмедийность становится важнейшим свойством доминирующего текста современной культуры [15, с. 41].
О том, какие факторы влияют на развитие публицистического текста и языка СМИ и какой характер имеет это развитие, много размышлял основатель Московской школы стилистики Г. Я. Солганик, в частности, ученый отмечал: «Развитие в рамках каждого периода начинается, как правило, с того, что под действием экстра- и интралингвистических факторов формируется новый тип автора, определяющий новое отношение и к действительности, и к речи. Изменения захватывают прежде всего сферу лексики, особенно концептуальной. Меняется текстовая модальность, характер оценочности, степень стандартизованности речи, мера проявления авторского я. Все эти процессы в совокупности и определяют «лицо» языка СМИ. Развитие носит плавный, эволюционный характер, без скачков и революций. Накопление изменений меняет качество речи, состав лексики, но резких перерывов традиции не наблюдается» [11, с. 17].
Диахронический подход к прагматике медиатекста, с одной стороны, требует соблюдения принципа его рассмотрения в коммуникативно-ситуативном и социокультурном контексте того исторического периода, когда текст создавался и функционировал, с другой стороны, предполагает моделирование прагматической истории медиатекста не как простой смены синхронических состояний, а как истории формирования соответствующей дискурсивной культуры, а также ее трансформации, модификации, эволюции [16, с. 218–219]. Меняются не только сами медиатексты, меняются также практики текстопроизводства и текстовосприятия. Причем если раньше эти изменения происходили в течение длительного периода, то теперь – в силу новых информационнокоммуникационных технологий – эти изменения заметны и в рамках небольших временных отрезков.
Исследовательские перспективы исторической (диахронической) прагматики ученые связывают с дигитализацией текстовых источников, хранящихся в библиотечных и архивных фондах, с применением корпусной методологии и технологии больших данных, повышением репрезентативности и сбалансированности цифровых диахронических корпусов текстов разных жанров и визуализацией статистических и динамических данных.
Список литературы
1.Историческая стилистика русского языка : межвуз. сб. науч. тр. / отв. ред. З. К. Тарланов. – Петрозаводск : Петрозав гос. ун-т,
1990. – 136 с.
2.Мурзин, Л. Н. Синтаксическая деривация / Л. Н. Мурзин. – Пермь : Изд-во Перм. гос. ун-та, 1974. – 170 с.
3.Дронова, Л. П. Синхрония и диахрония: отложенная встреча? / Л. П. Дронова // Вестн. Томс. гос. ун-та. Филология. – 2009. – № 3
(7). – С. 116–123.
4.Молдован, А. М. Предисловие / А. М. Молдован // Живов, В. М. История языка русской письменности. В 2 т. Т. 1. – М. : Рус. фонд содействия образованию и науке, 2017. – С. 9–10.
5.Кочетова, Л. А. Историческая дискурсология как вектор развития теории дискурса / Л. А. Кочетова // Вестн. МГЛУ. – 2015. – Вып. 6 (717). – С. 323–334.
6.Taavitsainen, I. Twenty years of historical pragmatics: Origins, developments and changing thought styles I. Taavitsainen, A. Jucker // Journal of Historical Pragmatics. – 2015. – № 16 (1). – Р. 1–24. DOI: https://doi.org/10.1075/jhp.16.1.01taa.
7.Кочетова, Л. А. Английский рекламный дискурс в динамическом аспекте / Л. А. Кочетова. – Волгоград : Изд-во ВолГУ, 2013. – 439 с.
8.Михальская, А. К. Русский Сократ: лекции по сравнительно-исторической риторике : учеб. пособие / А. К. Михальская. – М. : Изд.
центр «Academia», 1996. – 192 с.
322
БЕЛАРУСЬ У ПРАСТОРЫ ЕЎРАПЕЙСКАЙ МІЖКУЛЬТУРНАЙ КАМУНІКАЦЫІ
9. Кожина, М. Н. Стилистика русского языка : учеб. / М. Н. Кожина, Л. Р. Дускаева, В. А. Салимовский. – М. : Флинта : Наука, 2008. –
464с.
10.Тимофеева, М. К. О границах и содержании прагматики / М. К. Тимофеева // Вестн. Новосиб. гос. ун-та. Сер. «Лингвистика и межкультурная коммуникация». – 2018. – Т. 16, № 3. – С. 5–18.
11.Шестакова, Э. Г. Жанр текста массовой коммуникации как проблема теории словесности / Э. Г. Шестакова // Вестн. КемГУКИ. –
2013. – № 23. – С. 37–51.
12.Солганик, Г. Я. Место языка СМИ в литературном языке. Перспективы развития / Г. Я. Солганик // Мир русского слова. – 2008. –
№ 2. – С. 9–18.
13.Dewdney, A. The Digital Media Handbook / A. Dewdney, P. Ride. – London and New York : Routledge, 2014. – 418 р.
14.Мокиенко, В. М. Фразеология в современной публицистике / В. М. Мокиенко // Die slawische Phraseologie in den modernen Massenkommunikationsmitteln (Publizistischer Diskurs) : kollekt. monogr. / Славянская фразеология в современных СМИ (публицистический дискурс) : коллект. моногр. / отв. ред.: Х. Вальтер, В. М. Мокиенко, Ж. Финк. – Грайфсвальд : ун-т им. Эрнста Морица Арндта, 2017. –
С. 26–34.
15.Полонский, А. В. Массмедийность: диалектика массмедийной формы / А. В. Полонский // Медиалингвистика. Вып. 4. Профессиональная и речевая коммуникация в массмедиа : сб. ст. / под ред. Л. Р. Дускаевой ; отв. ред. Н. С. Цветова. – СПб. : С-Петерб. гос. ун-т, Ин-т Высш. шк. журн. и масс. коммуникаций, 2015. – С. 41–45.
16.Кочетова, Л. А. Диахронный подход к изучению рекламного дискурса: теоретико-методологический аспект / Л. А. Кочетова //
Вестн. МГЛУ. – 2012. – Вып. 5 (638). – С. 216–224.
Тамара Анатольевна Пивоварчик, Гродненский государственный университет имени Янки Купалы, г. Гродно, Республика Беларусь.
Tamara Pivavarchyk
Yanka Kupala State University of Grodno, Grodno, The Republic of Belarus
e-mail: t.pivavarchyk@grsu.by
DIACHRONIC ASPECT IN A DISCURSIVE-PRAGMATIC STUDY OF MEDIA TEXT
The article considers the place of diachronic research in modern communicatively-oriented linguistics. The possibilities of the diachronic aspect in a discursive-pragmatic study of media text as a special type of text, representing the inextricable unity of the verbal and media levels and implemented in a specific media format, are discussed in connection with the actual practice of text production and text perception.
Keywords: media text, pragmatics, diachrony, historical pragmatics, diachronic pragmatics.
УДК 070.1
J. Gołota, M. Żmijkowska
BIAŁORUSINI NA ŁAMACH PRASY REGIONALNEJ WARMII I MAZUR – XX–XXI WIEK
Варминско-Мазурское воеводство является наиболее разнообразным в национальном и этническом отношении регионом Польши. Белорусы здесь составляют третье по численности национальное меньшинство после украинцев и немцев. Несмотря на то, что численность белорусов, проживающих в воеводстве, значительна, их организационная активность чрезвычайно скромна, что обусловлено как историкокультурными факторами, так и спецификой национального менталитета.
Ключевые слова: белорусы, поляки, национальные меньшинства, региональная пресса.
Białorusini na Warmii i Mazurach w przestrzeni realnej. Województwo warmińsko-mazurskie jest w Polsce najbardziej zróżnicowanym pod względem narodowym i etnicznym. Na ten stan rzeczy nałożyło się położenie obszaru na pograniczu obszarów historycznie zamieszkałych przez różne ludy, licznymi migracjami, ale i wyjątkowo intensywnymi następstwami przesiedleń będących skutkiem radykalnych zmian granic w wyniku II wojny światowej. Ten obszar zmieniający gospodarzy jest ubogi w zasoby mineralne, zalegają tu gleby o niskiej klasie bonitacyjnej. Te zalesione wcześniej obszary zamieszkiwali w przeszłości bałtyjscy Prusowie, następnie goście Zakonu Krzyżackiego oraz napływający Niemcy, Litwini, a z czasem Mazurzy, Warmiacy, Polacy, Rosjanie, Romowie, Żydzi, Łemkowie, Ukraińcy, stosunkowo nielicznie Białorusini. Według danych z 30 czerwca 2017 r. na 1 434 783 ogółu mieszkańców województwa, mniejszości stanowiły około 7–8 % wszystkich obywateli tego terenu.
Biorąc pod uwagę liczbę potomków pochodzących od pierwszych osadników szacunkowo największą grupą są Ukraińcy liczący 55–65 tys. mieszkańców i Niemcy liczący 15–20 tys., Białorusini liczą 3–5 tys., Romowie tysiąc osób, Litwini i Rosjanie kilkaset. Region zamieszkuje także około 5 tys. Mazurów i 3 tys. Warmiaków posiadających swoją etniczną odrębność [1, s. 2]. Należy jednak stwierdzić, że te liczebne grupy w tej chwili nie zawsze utożsamiają się z mniejszościami narodowościowymi.
Z kolei z danych pochodzących ze spisu ludności z 2011 r. wynika, że w województwie warmińsko mazurskim dominuje ludność o jednorodnej tożsamości narodowej. Polacy w liczbie 1 383 tys. osób, co stanowią 95,21 % ogółu mieszkańców, ponadto 12 tys. osób deklarowało narodowość polską i niepolską, a 13 tys. wyłącznie niepolską [2, s. 91]. Natomiast realnie deklarujących swoją odrębność narodowościową jest znacznie mniej.
W każdym razie Białorusini stanowią trzecią co do liczebności mniejszość narodowościową, (bez uwzględniania etnicznej) aczkolwiek różnica w porównaniu z dwiema pierwszymi (Ukraińcy, Niemcy) jest znacząca. Białorusini przybyli na ziemie warmińsko-mazurskie z terenów białostocczyzny, niektórzy zostali przesiedleni przymusowo. Najczęściej pochodzili z terenów wiejskich [3, s 230]. Obecnie zamieszkują w północnej i środkowej części województwa.
Na podstawie Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań z 2011 r. wiadomo, że w województwie warmińsko-mazurskim mieszkało 600 przedstawicieli tej mniejszości. Natomiast w 2002 r. na obszarze warmińskomazurskiego 226 Białorusinów [4]. Obecnie nie odnotowuje się większych przemieszczeń ludności. Migracja na Warmię i Mazury w latach 2014 i 2016 z Białoruś wyniosła tylko 12 osób [5]. Nauka języka białoruskiego w roku
323
БЕЛАРУСЬ У КАНТЭКСЦЕ ЕЎРАПЕЙСКАЙ ГІСТОРЫІ: АСОБА, ГРАМАДСТВА, ДЗЯРЖАВА
szkolnym 2012–2013 odbywała się w 47 a uczestniczyło w niej 3 148 uczniów. Często nie jest to nauka zinstytucjonalizowana.
Warto zauważyć, że w badaniach prowadzonych przez Centrum Badań Opinii Społecznej dotyczących sympatii i niechęci Polaków do innych narodów wynika, ze w odniesieniu do Białorusinów jest znacząca przewaga sympatii [6]. W Polsce mieszka 43 878 Białorusinów.
Aktywność organizacyjna Białorusinów w województwie warmińsko-mazurskim była raczej skromna. W 2007 r. powstało Stowarzyszenie Przyjaźni Polsko-Białoruskiej na Warmii i Mazurach «Niemen» w Pasłęku [7]. Głównym celem stowarzyszenia była popularyzacja i krzewienie kultury oraz tradycji białoruskiej, umacnianie przyjaźni między narodem polskim a białoruskim, propagowanie wiadomości o historii oraz pielęgnowanie, jak również rozpowszechnianie białoruskich tradycji duchowych i języka. W 27 maja 2019 r. stowarzyszenie zostało rozwiązane na mocy postanowienie sądu rejonowego w Olsztynie VIII wydziału gospodarczego krajowego rejestru sądowego o sygn. Ol.
VIII ns rej. Krs 4795/19/913 z dnia 27 maja 2019 r. Powodem przypuszczalnie brak aktywności. Postanowienie miało charakter formalny.
Przedstawiciele mniejszości białoruskiej w większości należą do Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. Na ten temat literatura jest skromna, wszak często w zestawieniach spośród prawosławnych nie wyodrębnia się grekokatolików [8]. Wierni Kościoła Autokefalicznego i znajdują się pod opieką duszpasterską diecezji białostocko-gdańskiej dekanatu olsztyńskiego, Pierwsze cerkwie w województwie olsztyńskim zaczęły powstawać od
1947 r., w 1969 r. istniało 15 parafii [8, s. 192]. Obecnie dekanat obejmuje 12 parafii, funkcjonujących w oparciu o istniejące tam cerkwie, w: Giżycku (jako jedna z pierwszych), Górowie Iławeckim, Kętrzynie, Korszach, Kruklankach, Lidzbarku Warmińskim, Mrągowie, Olsztynie, Orłowie, Orzyszu, Węgorzewie, Wojnowie [9]. W tej ostatniej miejscowości cerkiew prawosławna wzniesiona została jeszcze w latach 1921–23.
Polscy socjologowie dokonując typologii stanu świadomości narodowej ludności białoruskiej wymienili: Prawosławnych «tutejszych» wyróżniający się realną więzią religijną rodzinną, regionalną i prawosławną.
Polacy prawosławni – podstawowa więź typu religijnego państwowo polityczną przy mniej uzewnętrznianej więzi narodowej.
«Polacy pochodzenia białoruskiego» – polska świadomość narodowa w połączeniu z różnym stopniem zakorzenienia w tradycji prawosławno – białoruskiej.
Polscy Białorusini, zaawansowane procesy integracyjne ze społeczeństwem polskim przy zachowaniu odrębności kulturowej w połączeniu z samookreśleniu «Białorusini».
Białorusini w Polsce – jako kategoria osób w pełni świadomą część narodu białoruskiego [10, s. 232].
Generalnie proces asymilacji Białorusinów jest bardziej posunięty niż u Ukraińców, nad czym ubolewał działacz białoruski zamieszkały w Olsztynie. Jeśli chodzi o język, to na terenach wiejskich są jego rożne odmiany, natomiast białoruski język literacki, stosowany jest bardzo rzadko [10, s. 232].
Wielka zmiana społeczna z 1989 r., początkująca transformację polityczną i ustrojową w Polsce, spowodowała odejście od dotychczasowej polityki narodowościowej, która opierała się na koncepcji państwa jednonarodowego. Nowe władze dążyły do wypracowania takiej polityki wobec mniejszości narodowych i etnicznych, która charakterystyczna jest dla państw demokratycznych. Nowa polityka narodowościowa państwa polskiego wywarła istotny wpływ na kształtowanie się procesów społecznych na Warmii i Mazurach. Żyjące tu mniejszości narodowe i etniczne oraz grupy regionalne podtrzymujące tradycje utraconej «małej ojczyzny» uzyskały nowe możliwości działania. Po raz pierwszy od 45 lat zaistniała sposobność publicznego artykułowania własnych interesów oraz tworzenia niezależnych struktur organizacyjnych [11, s. 620].
Białorusini na Warmii i mazurach w przestrzeni medialnej. Niniejszy referat przedstawia wyniki analizy prasy ukazującej się na terenie Warmii i Mazur w zakresie problematyki białoruskiej, na przełomie XX i XXI w. Analizie poddane zostały dzienniki takie jak np. «Gazeta Olsztyńska» oraz pozostałe periodyki wydawane na terenie Warmii i Mazur.
Dla prezentowanego artykułu cezurę początkową stanowi rok 1989, kiedy w Polsce nastąpiły przemiany ustrojowe, cezura końcowa zaś 2010 r. Celem rozważań jest odpowiedź na pytania:
–jakie zagadnienia związane z problematyką białoruską znajdują odbicie w prasie Warmii i Mazur?;
–na jakich zagadnieniach dziennikarze skupiali się najczęściej?;
–z jaką częstotliwością redakcje publikowały materiały prasowe dotyczące problematyki białoruskiej?;
Za główną metodę badawczą obrano analizę zawartości, którą jej twórca i kodyfikator, Bernard Berelson, zdefiniował jako technikę badawczą służącą obiektywnemu, systematycznemu i ilościowemu opisowi jawnej zawartości komunikacji [12, p. 18]. Populację stanowiło 30 artykułów, które ukazały się w latach 1989–2010 na łamach prasy Warmii i Mazur. Następnie wyłoniono korpus badawczy, a więc zbiór tekstów wybranych w celu przeprowadzenia szczegółowej analizy zawartości. W tym celu zastosowano dobór celowy, jego kryterium stanowiła poruszana tematyka – problematyka białoruska. W wyniku selekcji wyróżniono 30 materiałów prasowych, w tym 15 fotografii. Jako jednostkę analizy przyjęto pojedynczy materiał prasowy.
Kolejnym krokiem była budowa klucza kategoryzacyjnego [13, s. 96–110; 14; 15; 16], który pozwolił określić najczęściej poruszane tematy i ograniczyć zróżnicowanie tematyczne materiałów prasowych do kilku najczęściej pojawiających się obszarów. W kluczu kategoryzacyjnym wyróżniono następujące kategorie badawcze: data wydania; strona, na której opublikowano materiał prasowy; tytuł materiału prasowego; oraz tematyka materiału prasowego. Za wypowiedź prasową mówiącą o problematyce białoruskiej uznane zostały wypowiedzi traktujące o historii i sytuacji mniejszości białoruskiej, stosunkach polsko-białoruskich.
324
БЕЛАРУСЬ У ПРАСТОРЫ ЕЎРАПЕЙСКАЙ МІЖКУЛЬТУРНАЙ КАМУНІКАЦЫІ
Analiza statystyczna. Wykres № 1 ilustruje skalę zainteresowania poszczególnych redakcji tematyką białoruską. Między rokiem 1989 a 2010 opublikowano 30 materiałów prasowych. Wykres unaocznia, że zainteresowanie redakcji tematyką białoruską nie było stałe i podlegało rytmowi bieżących wydarzeń.
Najwięcej materiałów opublikowano w 2004 r. Wzrost ten można tłumaczyć nawiązaniem współpracy pomiędzy Uniwersytetem Warmińsko-Mazurskim w Olsztynie a jednostkami naukowymi na Białorusi.
Frekwencja występowania problematyki białoruskiej na łamach prasy Warmii i Mazur w latach 1989-2010
6
4
2
0
Wykres 1 – Frekwencja występowania problematyki białoruskiej na łamach prasy Warmii i Mazur w latach 1989–2010
Analiza jakościowa. Pierwszą wyróżnioną kategorię tematyczną stanowią wypowiedzi prasowe opublikowane na łamach prasy Warmii i Mazu głównie w latach 1990–1997, Pojawiały się one cyklicznie, zazwyczaj w okresie odbywających się w Polsce wyborów samorządowych i parlamentarnych (sejmowych i senackich). Głównym tematem tych tekstów była działalność Rady Terytorialnej Białoruskiego Zjednoczenia Demokratycznego (dalej BZD) w Olsztynie. Publikacje na łamach «Gazety Olsztyńskiej» dotyczyły startu członków wspomnianej wyżej partii w wyborach i zazwyczaj były to rozmowy dziennikarzy z Andrzejem Gawrylukiem, przewodniczącym olsztyńskiej Rady Terytorialnej Białoruskiego Zjednoczenia Demokratycznego w Białymstoku [17, s. 7]. Statut partii BZD przewidywał, iż jej głównym celem będzie obrona i umocnienie białoruskiej tożsamości narodowej, kulturowej i religijnej. Oprócz postulatów o charakterze narodowym w orbicie zainteresowań partii znalazło się dążenie do rozwoju gospodarczego Białostocczyzny, a zwłaszcza przeciwdziałanie bezrobociu, upadkowi rolnictwa oraz zacofaniu infrastrukturalnemu regionu. Okazało się jednak, iż program ekonomiczny partii był zupełnie niezrozumiały dla członków społeczności białoruskiej. Również władze poszczególnych gmin uznały propozycje gospodarcze partii za zbyt ryzykowne, gdyż nie stały za nimi gwarancje państwa [18].
Kolejną grupę publikacji stanowią teksty, w których podejmowano próby charakterystyki białoruskiej mniejszości narodowej. Funkcję pełnomocnika wojewody olsztyńskiego do spraw mniejszości narodowych i etnicznych, zajmował w latach 1994–1998 Wiktor marek Leyk. Analogiczną funkcję objął w 2002 przy marszałku województwa warmińskomazurskiego. Izabela Lewandowska na łamach «Pulsu Regionu» omówiła obecność mniejszości narodowych i grup etnicznych na Warmii i Mazurach, w tym białoruskiej. Jak informowała, Białorusini na teren północno-wschodniej polski przybyli dobrowolnie i nie mają tak tragicznych przeżyć jak żyjący tu np. Niemcy, Ukraińcy, Warmiacy i Mazurzy. Nie stanowili zwartych zbiorowości, żyli w rozproszeniu i nie eksponowali swej białoruskiej odmienności. W 2003 r. tak autorka charakteryzowała białoruską grupę etniczną na Warmii i Mazurach: «Również dzisiaj wielu Białorusinów nie przyznaje się do swojego pochodzenia i ulega dobrowolnej polonizacji. Najwięcej z nich mieszka w Olsztynie, Barczewie i Sorkwitach. Są skupieni w Białoruskim Zrzeszeniu Studentów. Mimo własnej organizacji mniejszość ta nie wykazuje większej aktywności w działaniu stąd też jej oddziaływanie na tożsamość kulturową młodzieży jest znikome» [19, s. 28]. Natomiast Erwin Kruk w eseju na łamach «Gazety Olsztyńskiej» w 2000 r. wskazywał na «dramat o znamionach tragedii [jaki] przeżywa kultura białoruska. Bo choć język białoruski wcześniej stał się językiem pisma, to w ciągu dziejów nie rozwinął się i aż po wiek XX pozostał mową prostego ludu» [20, s. 9]. Dopiero w latach 1905–1907, na fali rozbudzonego radykalizmu społecznego, grupa inteligencji białoruskiej podjęła próbę unarodowienia ludu. W języku ojczystym artykułowano żądania i dopominano się o prawa [20, s. 9]. W rozmowie z dziennikarzem Andrzej Gawryluk wyjaśniał jak to się stało, że Białorusini mając swoje korzenie w Białostockiem, mieszkają też na Warmii i Mazurach: «Jedni wyjeżdżali ze swojej ojcowizny w poszukiwaniu pracy, inni do szkół, jeszcze inni jak ja na przykład ja w Olsztynie znajdowali z dala od domu wybranki serca» [21, s. 4]. Jak informował, Białorusini zaczęli się organizować po odwilży w 1956 r., wówczas powstała reprezentacja tej narodowości – Białoruskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne. Od tamtego momentu zaczęło ukazywać się tygodnik białoruski «Niwa». 10 lutego 1990 na kongresie założycielskim w Białymstoku została powołana do życia partia o nazwie «Białoruskie Zjednoczenie Demokratyczne», które w czasie rzeczywistym liczyło tylko 30 członków. Przyczynę tego A. Gawryluk widział, w szybkiej asymilacji ludności białoruskiej, na co miała wpływ sytuacja w jej ojczyźnie – Białorusi [21, s. 4]. Wspomniana sytuacja, miała motywować mniejszość białoruską w Polsce do protestowania np. pod siedzibami dyplomatycznymi Białorusi w Polsce, wysyłania protestów, oświadczeń do organizacji w świecie. A. Gawryluk wymieniał też osoby, którym należy zawdzięczać fakt, iż mniejszość białoruska trwa przy swojej
325
БЕЛАРУСЬ У КАНТЭКСЦЕ ЕЎРАПЕЙСКАЙ ГІСТОРЫІ: АСОБА, ГРАМАДСТВА, ДЗЯРЖАВА
mowie, kulturze i tradycjach. Mowa tu o osobach takich jak np.: prof. Aleksander Barszczewski, Sokrat Janowicz,
Michał Szachowicz, Wasil Pietruczka, Wiktor Szwed, Jerzy Wołkowycki, Nadzieja Artymowicz. Rozmówca wskazał także na nauczycieli, którzy uczą białoruskiej mowy, zespoły folklorystyczne oraz festiwale piosenki białoruskiej w tym Festiwal Młodej Białorusi, «Basowiszcze» w Gródku [21, s. 4]. Mimo tej działalności wielu Białorusinów w Polsce nie przyznaje się do swej narodowości, inni wżenili się w polskie rodziny i praktycznie odcięli się od korzeni [22, s. 7]. Jak podkreślił A. Gawryluk, nacjonalizm jest obcy naturze Białorusinów [23, s. 1–3]. W 2009 r. na łamach olsztyńskiego dziennika wywiadu udzielił Iwan Giurć, emigrant z Białorusi, który otrzymał następnie polskie obywatelstwo. Po ucieczce z Białorusi osiedlił się w Olsztynie, «Czekaliśmy, kiedy Polska do nas znowu przyjdzie. Nie przyszła, to ja przyjechałem do niej» [24, s. 16]. Po przyjeździe do Polski uzyskał status uchodźcy politycznego, w związku z tym bardzo negatywnie opisał ówczesną sytuację polityczną w Białorusi i jak podkreślił, dopóki rządzi tam A. Łukaszenka, nie może wrócić do kraju [24, s. 16].
Inną kategorię wypowiedzi prasowych w zakresie problematyki białoruskiej na łamach prasy Warmii i Mazur, stanowią teksty dotyczące współpracy naukowej pomiędzy Uniwersytetem Warmińsko-Mazurskim (dalej UWM) w Olsztynie a jednostkami naukowymi z Białorusi. Należy dodać, że Uniwersytet w Olsztynie powstał w 1999 r. w wyniku połączenia istniejących już wcześniej trzech uczelni, w omawianym okresie była to więc młoda instytucja naukowa. Olsztyńska prasa już w 2002 donosiła o wizycie delegacji UWM w Grodnie w celu nawiązania współpracy z tamtejszym Uniwersytetem Agrarnym [25, s. 4]. Podpisano wówczas porozumienie o współpracy naukowo-badawczej i dydaktycznej, które w kolejnym roku ratyfikowano na kolejne pięć lat. «Formą wiodącą tego współdziałania była integracja naukowa wyrażająca się w realizacji wspólnych prac badawczych oraz wymianie myśli naukowej» [26, s. 11]. Porozumienie o współpracy pomiędzy Uniwersytetem Agrarnym w Grodnie, a UWM w Olsztynie przewidywała nie tylko działalność naukowobadawczą, prowadzona też była praktyczna nauka zawodu. Strona białoruska zaproponowała dwa obiekty na miejsc praktyk. Pierwszy to największy rolniczo-produkcyjny kompleks powiatu grodzieńskiego «Progres-Werteliszki». Drugim obiektem, do którego mogli być kierowani studenci na praktykę to Państwowe Unitarne Gospodarstwo Rolne «Plemiennyj Zawod Zakozielskij» [27, s. 7]. Opisywana współpraca naukowa przybierała różne formy, w 2004 r. na łamach «Wiadomości Uniwersyteckich» można było przeczytać na temat wystawy polsko-białoruskich osiągnięć naukowo-technicznych. «Lokalizując tę wystawę w Olsztynie, chcemy promować współpracę transgraniczną, zaprezentować ludziom pewne osiągniecia nauki i stworzyć możliwość kontaktu małym i średnim firmom» [28, s. 5]. Innym razem pisano o tym, że Wydział Bioinżynierii Zwierząt UWM w Olsztynie gościł delegację studentów z Państwowego Uniwersytetu Rolniczego w Grodnie, których wizyta miała na celu np. porównanie metod nauczania i zapoznanie się z uniwersyteckim kampusem [29, s. 6u]. Możecie rozpoczynać naukę! – to tytuł tekstu opublikowanego w 2010 r. na łamach «Gazety Olsztyńskiej», w którym poinformowano czytelników, że UWM w Olsztynie przygotował sto miejsc dla białoruskich studentów, relegowanych z uczelni w swoim kraju [30, s. 6].
Kolejną kategorię tematyczną wypowiedzi prasowych w zakresie omawianej problematyki stanowią teksty poświęcone współpracy partnerskiej miast polskich i białoruskich. W tym zakresie na lamach prasy Warmii i Mazur prym wiodło miasto Elbląg, które miasta partnerskie były rozrzucone po całej Europie, w tym Nowogródek na Białorusi [31, s. 4e]. «Głos Elbląga» informował także o wizycie w Elblągu Ambasadora Białorusi w Polsce, Mikołaja Kreczka, której celem było nawiązanie kontaktów gospodarczych pomiędzy firmami elbląskimi i białoruskimi [32, s. 5e]. Oceniając przebieg współpracy pomiędzy miastami partnerskimi Elblągiem i Nowogródkiem ocenił w 2005 r Marek Pruszak, wiceprzewodniczący Rady Miejskiej w Elblągu. Jak podkreślił, porozumienie zawarte w 1995 r. ograniczało się głównie do oficjalnych wizyt: «Białorusini bywają u nas z okazji Dni Elbląga, my gościliśmy tam np. w 1998 r. z okazji dwusetnej rocznicy urodzin Adama Mickiewicza i w ubiegłym roku z okazji 96ą-lecia Nowogródka» [33, s. 3]. M. Pruszak zapowiedział też wówczas zajęcie przez elbląski samorząd stanowiska wobec wydarzeń i sytuacji w Białorusi.
Dane ilościowe obrazujące frekwencję publikowania wypowiedzi prasowych w zakresie problematyki białoruskiej na lamach prasy Warmii i Mazur, wskazują, że redakcje prasowe nie były zbytnio zainteresowane tym tematem. Przyczyną tego stanu może być fakt, iż sama ta narodowość nie wykształciła w tym regionie widocznych struktur swojej obecności i działalności. Jest opisywana jako grupa narodowościowa, która dokonała szybszej asymilacji w porównaniu np. z Ukraińcami.
Podsumowanie. Na podstawie analizy realiów dotyczących funkcjonowania środowiska białoruskiej mniejszości narodowościowej i odniesień prasowych dostrzec można samoczynne marginalizowanie się tej grupy społecznej. Oczywiście droga do utrzymania odrębności kulturowej językowej i tożsamości narodowościowej Białorusinów jest otwarta. Służy temu przede wszystkim obecna współpraca miast, instytucji kulturalnych i naukowych. Za przykład może posłużyć Międzynarodowe Dni Folkloru, które cieszą się od lat wielkim powodzeniem, podczas których można podziwiać zespoły z Białorusi.
Bibliografia
1.Leyk, W. (Pełnomocnik Marszałka d/s. Mniejszości Narodowościowych i Etnicznych), «Rola mniejszości narodowych w Województwie Warmińsko-Mazurskim». – Materiał sprawozdawczy przechowywany i udostępniony przez Urzędu Marszałkowski Województwa Warmińsko Mazurskiego.
2.Raport z wyników w województwie warmińsko-mazurskim. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. – Olsztyn, 2012. – 116 s.
3.Sakson, A. Stosunki narodowościowe na Warmii i Mazurach: 1945–1997 / A. Sakson. – Olsztyn, 1998. – 428 s.
4.Charakterystyka mniejszości narodowych i etnicznych mieszkających na Warmii i Mazurach została opracowana na podstawie: informacji Sytuacja i problemy mniejszości narodowych i etnicznych na terenie województwa warmińsko-mazurskiego, opracowanej przez Pełnomocnika Wojewody ds. Mniejszości Narodowych i Etnicznych i uzyskana w kwietniu 2017 r. w Biurze tegoż Pełnomocnika w Warmińsko-Mazurskim Urzędzie
326
БЕЛАРУСЬ У ПРАСТОРЫ ЕЎРАПЕЙСКАЙ МІЖКУЛЬТУРНАЙ КАМУНІКАЦЫІ
Wojewódzkim w Olsztynie, Internetowej Encyklopedii Warmii i Mazur [Zasoby elektroniczne]. – Tryb dostępu: http://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php. – Dostęp: 19.03.2017.
5.Kędzierska, G. Niepaństwowa Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Białymstoku, Polska Kierunki statutowej działalności stowarzyszeń mniejszości narodowych i etnicznych na Warmii i Mazurach [Zasoby elektroniczne]. – Tryb dostępu: http://snpl.lt/Rocznik/17/R.17.297-315.pdf. – Dostęp: 16.11.2019.
6.Stosunek do innych narodów [Zasoby elektroniczne]. – Tryb dostępu: https://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2018/K_037_18.PDF. – Dostęp:
2.12.2019.
7.Stowarzyszenie Przyjaźni Polsko Białoruskiej Na Warmii i Mazurach Niemen [Zasoby elektroniczne]. – Tryb dostępu: https://mapa.targeo.pl/stowarzyszenie-przyjazni-polsko-bialoruskiej-na-warmii-i-mazurach-niemen~14000998/przedsiebiorstwo-firma/adres. –
Dostęp: 16.12.2019.
8.Kopiczko, A. Kościół warmiński a polityka wyznaniowa po II wojnie światowej / А. Kopiczko. – Olsztyn: Olsztyn, 1996. – 244 s.
9.Dekanat Olsztyn (diecezja białostocko-gdańska) [Zasoby elektroniczne]. – Tryb dostępu: https://pl.wikipedia.org/wiki/Dekanat_Olsz- tyn_(diecezja_bia%C5%82ostocko-gda%C5%84ska). – Dostęp: 01.12.2019.
10. Sakson, A. Stosunki narodowościowe na Warmii i Mazurach: 1945–1997 / A. Sakson. – Olsztyn, 1998. – 428 s.
11. Sakson, A. Od Kłajpedy do Olsztyna. Współcześni mieszkańcy byłych Prus Wschodnich: Kraj Kłajpedzki, Obwód Kaliningradzki, Warmia i Mazury / А. Sakson. – Poznań, 2011. – 828 s.
12. Berelson, B. Content analysis in communication research / B. Berelson. – New York, 1952. – 220 p. 13. Pisarek, W. Analiza zawartości prasy / W. Pisarek. – Kraków, 1983. – 230 s.
14. Lisowska-Magdziarz, M. Analiza zawartości mediów: przewodnik dla studentów: wersja 1.1 / M. Lisowska-Magdziarz. – Uniwersytet Jagielloński, 2004 –128 s.
15. Riffe, D. Analyzing media messages. Using quantitative content analysis in research / D. Riffe, S. Lacy, F. G. Fico. – New Yersey, 2005. – 234 p. 16. Neuendorf, K. A. The content analysis guidebook / K.A. Neuendorf. – Thousand Oaks–London–New Delhi, 2017. – 403 s.
17. Książek, M. Syndrom złapanej ryby: Białorusinom nigdy nie wiodło się dobrze / M. Książek // Dziennik Pojezierza. – 1996. – № 9.
18. Białoruskie Zjednoczenie Demokratyczne [Zasoby elektroniczne]. – Tryb dostępu: https://pl.wikipedia.org/wiki/Białoruskie_Zjednoczenie_Demokratyczne. – Dostęp: 29.11.2019.
19. Lewandowska, I. Mniejszość ukraińska. Inne grupy narodowościowe i etniczne na Warmii i Mazurach / I. Lewandowska // Puls Regionu. – 2003. – № 46.
20. Kruk, E. Z mazurskiego brulionu. Tam, gdzie język ojczysty traktuje się jako gwarę / E. Kruk // Gazeta Olsztyńska. – 2000. – № 181. 21. Gawryluk, A. Białorusin jest cierpliwy / A. Gawryluk // Gazeta Olsztyńska. – 1998. – № 17.
22. Książek, M. Syndrom złapanej ryby: Białorusinom nigdy nie wiodło się dobrze / M. Książek // Dziennik Pojezierza. – 1996. – № 9. 23. Gawryluk, A. Nacjonalizm jest obcy naturze Bialorusinów / A. Gawryluk // Gazeta Olsztyńska. – 1992. – № 93.
24. Giurć, I. Polska nie przyszła, to sam do niej przyjechałem / I. Giurć // Gazeta Olsztyńska. – 2009. – № 148. 25. Wizyta w Grodnie // Wiadomości Uniwersyteckie. – 2002. – № 7.
26. Lorek, M. O. Akcenty nauki polskiej na Białorusi / M. O. Lorek // Wiadomości Uniwersyteckie. – 2003. – № 12. 27. Lorek, M. O. Współpraca z uniwersytetem w Grodnie / M. O. Lorek // Wiadomości Uniwersyteckie. – 2004. – № 5.
28. Laser, Przewodnik i współpraca. Wystawa polsko-białoruskich osiągnięć / Laser // Wiadomości Uniwersyteckie. – 2004. – № 10. 29. Kowalczyk, M. Warto konfrontować wiedzę / M. Kowalczyk // Gazeta Olsztyńska. – 2004. – № 258.
30. Wróblewska, M. Możecie rozpoczynać naukę! / M. Wróblewska // Gazeta Olsztyńska. – 2010. – № 303. 31. Skot Elbląg otwarty na świat: dwanaście razy współpraca / Skot // Głos Elbląga. – 2001. – № 49.
32. Skot Ambasador gościem prezydenta. Elbląg-Białoruś / Skot // Głos Elbląga. – 2001. – № 71. 33. Pruszak, M. Partnerski Nowogródek / M. Pruszak // Extra Elbląg. – 2005. – № 13.
Janusz Gołota, Magdalena Żmijkowska, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie, m. Olsztyn, Polska.
Janush Golota, Magdalena Zhmiykowska
University of Warmia and Mazury, Olsztyn, Poland e-mail: januszno@op.pl, magdalena.zmijkowska@uwm.edu.pl
BELARUSIANS ON THE LINKS OF THE REGIONAL PRESS OF WARMIA AND MAZURY – XX–XXI CENTURIES
Warmian-Masurian Voivodeship is the most diverse region of Poland nationally and ethnically. Belarusians here make up the third largest national minority after Ukrainians and Germans. Despite the fact that the number of Belarusians living in the voivodship is significant, their organizational activity is extremely modest, due to both historical and cultural factors and the specificity of the national mentality.
Keywords: Belarusians, Poles, national minorities, regional press.
УДК 81:39
A. Dudziak
TEMATYKA BIAŁORUSKA W POLSKOJĘZYCZNYCH KANAŁACH SERWISU INTERNETOWEGO YouTube
Рассматриваются белорусские темы, которые важны для поляков и побуждают их публиковать конкретный контент в сети. Цель исследования – указать на необходимость формирования имиджа Беларуси в сознании польских пользователей Интернета, которые публикуют отчеты о путешествиях или могут стать туристами. Тематически и методологически приводимые аргументы вписываются в парадигму наук о социальной коммуникации и средств массовой информации. В области методологии исследования использовался метод анализа контента. В качестве исследовательского материала использовались видеофайлы, размещенные на видеохостинге YouTube. Авторы этих аудиовизуальных сообщений создают и распространяют конкретные образы Беларуси, которые комментируются и оцениваются другими пользователями. В результате этого процесса конструируется репутация Беларуси. Выявлена взаимосвязь между образом государства, созданным и продвигаемым в Интернете белорусскими дипломатическими службами, и изображениями Беларуси, которые используются в видеороликах польских пользователей видеохостинга YouTube.
Ключевые слова: социальная коммуникация, сайт YouTube, связи с общественностью Беларуси, имидж белорусских СМИ.
Uwagi wstępne. Służby dyplomatyczne Białorusi w komunikacji społecznej z polskojęzyczną grupą docelową używają do międzynarodowej promocji marketingowej instrumentu w postaci oficjalnych stron internetowych własnych placówek dyplomatycznych: Ambasady Republiki Białoruś w Rzeczypospolitej Polskiej, Konsulatu Generalnego Republiki Białoruś w Białymstoku, Konsulatu Republiki Białoruś w Białej Podlaskiej. Treści zawarte w witrynach białoruskich przedstawicielstw dyplomatycznych w Polsce mają charakter perswazyjny. Służą celom informacyjnym,
327
БЕЛАРУСЬ У КАНТЭКСЦЕ ЕЎРАПЕЙСКАЙ ГІСТОРЫІ: АСОБА, ГРАМАДСТВА, ДЗЯРЖАВА
lecz także PR-owskim, marketingowym, promocyjno-reklamowym. W zakresie public relations zadanie komunikowanych treści sprowadza się do kreowania i promowania międzynarodowego wizerunku medialnego Białorusi jako kraju godnego zainteresowania ze strony polskich internautów i atrakcyjnego turystycznie (agroturystycznie, leczniczo, sanatoryjnie, kulturalnie, edukacyjnie, myśliwsko, łowiecko, wędkarsko). W zakładce «Poradnik dla podróżnych» na stronie internetowej białoruskiej ambasady (również i na stronach konsulatów) pożądany wizerunek Białorusi mają wywoływać komunikaty rekomendujące walory przyrodnicze kraju oraz jego atrybuty w aspekcie turystyki rekreacyjnej, zdrowotno-uzdrowiskowej, edukacyjno-kulturalnej czy też myśliwsko-łowieckiej. W wizerunku medialnym Białorusi, kreowanym poprzez dyplomatyczną komunikację internetową, eksponuje się takie aspekty aksjologiczne wartościowania, oceniania i propagowania kraju, jak: wypoczynek, zdrowie, pozytywne doznania emocjonalne o charakterze estetycznym, autentyczność, egzotyka, pamięć kulturowa, gościnność, serdeczność [1, 2, 3]. Do uzyskiwania pożądanego efektu wizerunkowego Białorusi wśród polskojęzycznych internautów nie przyczyniają się liczne błędy językowo-stylistyczne w zawartości treściowej witryn placówek dyplomatycznych. W aspekcie public relations ambasady i konsulatów białoruskich byłoby wskazane skorzystanie z pomocy ekspertów komunikacji społecznej (językoznawców i specjalistów PR) w celu dostosowania komunikowanych treści do wymogów poprawności lingwistycznej, skuteczności retoryczno-perswazyjnej, jak również do potrzeb odbiorców w zakresie efektywnego pozyskiwania niezbędnych informacji. Eksploracja wizerunku medialnego (a ściśle wizerunku internetowego) Białorusi w aspekcie metodologicznym nauk o komunikacji społecznej i mediach może dotyczyć m. in. analizy porównawczej wizerunku oczekiwanego (własnego, pożądanego), kreowanego i promowanego przez białoruskie służby dyplomatyczne z wizerunkiem zewnętrznym polskojęzycznych internautów, kreujących i propagujących określone wizerunki Białorusi w kanałach YouTube’a.
Cel badań. Celem badań jest poznanie polskich wizerunków Białorusi na podstawie analizy przekazów audiowizualnych o tematyce białoruskiej w serwisie YouTube. Realizacja celu badawczego sprowadza się w pierwszej kolejności do ustalenia tematyki polskich filmów o Białorusi (tego jakie zagadnienia białoruskie interesują polskich youtuberów i jakie informacje o Białorusi umieszczają oni w produkowanych przekazach). W następnej kolejności możliwe jest określenie jaki ogólny wizerunek Białorusi upowszechnia dany komunikat audiowizualny (czy jest to wizerunek pozytywny, czy negatywny?). Osobny problem badawczy dotyczy tego jak dany przekaz w YouTube wpływa na wizerunki Białorusi (sposób postrzegania i oceny Białorusi) przez tych internatów, którzy zainteresowali się daną tematyką oraz ujawnili własne opinie (a zwłaszcza wizerunkowe sądy wartościujące, oceniające) na tematy białoruskie w komentarzach serwisu, inspirowanych obejrzanym materiałem.
Tezy. Przedmiotem refleksji są białoruskie tematy podejmowane w twórczości polskojęzycznych użytkowników serwisu YouTube. Tematyka, interesująca polskich internatów, konstytuuje inwencję retoryczną przekazów w procesie komunikacji online twórców-youtuberów z innymi użytkownikami serwisu. W komunikatach polskich turystów każdorazowo kreowany jest i upowszechniany określony wizerunek Białorusi. W efekcie recepcji owej twórczości (wyświetleń, lajkowania, komentowania, dyskutowania) dany internetowy wizerunek podlega procesowi multiplikacji. W niniejszych rozważaniach wizerunek medialny traktuje się jako pojęcie z zakresu komunikacji społecznej; jako kategorię public relations, czyli subiektywną ocenę danego podmiotu (indywidualnej osoby, grupy społecznej, organizacji, przedsiębiorstwa, korporacji, instytucji, państwa – najogólniej określonej marki) w świadomości innego podmiotu, który jest interesariuszem (odbiorcą, użytkownikiem, klientem itp.). Wizerunek (społeczny odbiór i ocena) powstaje w rezultacie bezpośrednich doświadczeń lub w efekcie zetknięcia się z innymi ocenami opinii publicznej, kształtowanymi przez otoczenie społeczne, środowisko rodzinne i zawodowe, liderów opinii, a zwłaszcza przez media. Wizerunek jest następstwem zarządzania tożsamością, na którą składają się trzy elementy: a) osobowość (obserwowalne zachowania, misja i wizja, filozofia traktowania otoczenia, system wartości, kultura organizacyjna); b) komunikacja; c) system identyfikacji wizualnej. Suma poszczególnych wizerunków (pozytywnych i negatywnych odczuć, doświadczeń, ocen) funkcjonujących w danej grupie docelowej składa się na reputację danego podmiotu – dobrą lub złą.
Metodologia. Wymogi poprawności metodologicznej obligują do zastosowania w realizowanym procesie badawczym medioznawczej metody analizy treści. Jakościowa analiza zawartości to jedna z dwu (obok analizy ilościowej) form analizy zawartości, nazywanej też analizą treści [4, s. 19; 5, s. 209–247; 6, s. 174–177; 7, s. 356–370]. W ujęciu Walerego Pisarka: «Analiza zawartości jest zespołem różnych technik systematycznego badania strumieni lub zbiorów przekazów, polegającego na możliwie obiektywnym (w praktyce zwykle: intersubiektywnie zgodnym) wyróżnianiu i identyfikowaniu ich możliwie jednoznacznie skonkretyzowanych, formalnych lub treściowych, elementów oraz na możliwie precyzyjnym (w praktyce zwykle: ilościowym) szacowaniu rozkładu występowania tych elementów i na głównie porównawczym wnioskowaniu, a zmierzającego przez poznanie zawartości przekazów do poznania innych elementów i uwarunkowań procesu komunikacyjnego» [8, s. 29]. W koncepcji Renate Mayntz, Kurta Holma i Petera Hübnera: «Analizę treści można więc określić jako technikę badawczą, która w sposób zobiektywizowany i systematyczny ustala i opisuje cechy językowe tekstów po to, aby na tej podstawie wnioskować o niejęzykowych własnościach ludzi i agregatów społecznych» [9, s. 192].
Materiał badawczy. Materiał badawczy stanowią audiowizualne przekazy polskich youtuberów, którzy zainstalowali w serwisie treści o tematyce białoruskiej. Do badań została wyodrębniona grupa komunikatów pojawiających się online w rezultacie pozycjonowania tagiem Białoruś w wyszukiwarce serwisu. Polskich youtuberów interesują następujące zagadnienia: białoruskie ceny, elementy polskiej kultury, postsowiecka egzotyka, życie codzienne w miastach, życie codzienne na wsi. W ograniczonych objętościowo ramach artykułu nie jest możliwe uwzględnienie całości dostępnego materiału, dlatego też prezentowane rozważania będą miały charakter rekonesansu i zostaną ograniczone do
328
БЕЛАРУСЬ У ПРАСТОРЫ ЕЎРАПЕЙСКАЙ МІЖКУЛЬТУРНАЙ КАМУНІКАЦЫІ
analizy wybranych charakterystycznych przejawów komunikowania na tematy białoruskie w kanałach serwisu YouTube. Zbadanie całości przedmiotowego materiału jest zadaniem możliwym w ramach obszernej monografii naukowej. W analizie należałoby skupić uwagę przede wszystkim na przekazach o największym potencjale w oddziaływaniu na wizerunek Białorusi, czyli takich, które charakteryzują się największą recepcją internautów – rozpoznawalną największą liczbą wyświetleń, komentarzy i lajków.
Za pierwszy reprezentatywny przykład posłuży przekaz autorstwa Michała Sikorskiego, zatytułowany «Białoruś – jak tam jest naprawdę?». W tytule materiału oraz w jego opisie autor streścił intencje przedstawienia obrazu Białorusi w opozycji do polskich stereotypów medialnych z roku 2015 (data publikacji materiału w serwisie YouTube: 28.09.2015): «Reportaż z mojej podróży na Białoruś, w którym poruszam kwestie społeczne, polityczne, kulturowe i ekonomiczne dotyczące naszego wschodniego sąsiada. Jak to się ma do propagandy naszych mediów?».
W istocie aktywność twórcy ma cel marketingowy. Kanał youtubera «MS Michał Sikorski inspiracje motywacje refleksje» z liczbą 62,5 tys. subskrypcji służy promowaniu jego sklepu internetowego (https://michalsikorski. shoplo.com/) z ofertą książki o tematyce podróży przez Tajlandię, Filipiny, Białoruś i Ukrainę.
Do dnia 1 grudnia 2019 roku komunikat uzyskał 1333456 wyświetleń oraz 2451 komentarzy. Film, zakwalifikowany do kategorii edukacja, ma jednak charakter wizerunkowy, subiektywny, osobisty. Zawiera manipulatorskie elementy montażowe (sarkastyczne, ironiczne). Przekaz nie jest również wolny od demagogii, jak np. we fragmencie, w którym youtuber porównuje polskie i białoruskie wartości podatku VAT czy wysokości składek ubezpieczenia społecznego. Nietrudno zauważyć, że Michał Sikorski nie rozumie ekonomiczno-finansowej specyfiki gospodarek w porównywanych krajach.
W audiowizualnym materiale autor dzieli się z widzami osobistymi wrażeniami, obserwacjami, doznaniami i ocenami. Michał Sikorski stwierdza: «warto też poznać inne kraje. <...> Jest taki kraj, który leży tuż obok nas, który jest nam bardzo bliski kulturowo, mentalnie. <...> który wniósł wiele do naszej kultury a my do kultury tego kraju, a z którym jednocześnie nie mamy praktycznie żadnych relacji. Ten kraj leży tuż obok nas, a jednocześnie wydaje się być tak daleko. Mowa tutaj o Białorusi». W cytowanej wypowiedzi konstytuowany jest wizerunek Białorusi jako państwa bliskiego geograficznie, lecz nieznanego. Wypowiedź autora-narratora przełamuje zarazem stereotyp wizerunkowy państwa sąsiadującego jako obcego (w potocznych przeciwstawieniach swojskości i obcości).
«A! czego możemy się spodziewać wobec takiego przekazu jaki mamy w polskich mediach? Czy to rzeczywiście kraj trzeciego świata?» – pyta retorycznie Michał Sikorski, zachęcając tym samym do zainteresowania tematem i prezentowaną relacją. Następnie autor upowszechnia błędny ekonomicznie pogląd o niestabilności białoruskiej waluty, myląc stabilność walutową z kursem walutowym w relacji białoruskiego rubla i dolara amerykańskiego. W dalszej części materiału youtuber obala medialny stereotyp Białorusi jako trzeciego świata, argumentując zadziwiająco dobrym stanem dróg, doświadczanym po przekroczeniu granicy. Dalej autor wymienia kolejne rejony Białorusi, które dysponują dobrymi drogami. Puentuje tę cześć materiału stwierdzeniem: «Prawdę mówiąc, to nie maiłbym nic przeciwko, gdyby u nas była druga Białoruś pod względem dróg». Opisując wrażenia z pobytu w Grodnie, Michał Sikorski podkreśla «czystość i sterylność». Przeciwstawia ten wizerunek białoruskiego miasta Neapolowi. Chwali piękno grodzieńskiego starego miasta, sugestywnie ilustrując wypowiedź ujęciami filmowymi młodych, atrakcyjnych kobiet. Mówiąc o Grodnie, zwraca uwagę na elementy tradycji i dziedzictwa kulturowego, «polskości». Mankamentem wizerunkowym Grodna w opinii youtubera staje się metaforyczne stwierdzenie: «miasto, które leży obok nas, obok Polski, w którym mieszka tak wielu Polaków, a które jest odgrodzone od nas wręcz żelazną kurtyną». Autor nie rozwija tej myśli ani jej nie argumentuje. Konstatuje następnie obecność «polskości» w nowogródku. Wizerunek Białorusi w omawianym materiale filmowym kształtowany jest ujęciami dokumentującymi obecność wybitnych postaci polskiej historii i kultury. Ujęcia te przeplatają się z ujęciami spotkań w konwencji wywiadu dziennikarskiego: z Tamarą Wierszycką, dyrektor Muzeum historyczno-krajoznawczego w nowogródku, z Mikołajem Hajbą, dyrektorem Muzeum
Adama Mickiewicza w Nowogródku.
Innym elementem wizerunku Białorusi w ujęciu Sikorskiego jest folklor. Jednak widzowie materiału mogą odnieść wrażenie, że autor mylnie utożsamia pojęcie folkloru z życiem na wsi, nie zaś – z pojmowanym etnologicznie – dziedzictwem kultury ludowej.
Youtuber nadaje wizerunkowi Białorusi sentymentalny charakter osobisty, relacjonując miejsca pochodzenia jego przodków. Wzmacnia następnie emocjonalnie i perswazyjnie efekt wizerunkowy polskiej «bliskości» Białorusi pytaniem retorycznym do widza: «A może i ty odnajdziesz swoje korzenie właśnie na Białorusi?».
Michał Sikorski przechodzi następnie do propagowania wizerunku Mińska jako metropolii. Akcentuje przy tym polskie elementy sakralno-kulturowe. W pejoratywnej ocenie wizerunkowej youtubera Mińsk jest «betonową dżunglą» z monumentalnym stalinowskim budownictwem i symbolami komunistycznymi (pomnikami Lenina). Jednak autor tłumaczy (i w pewnym sensie uzasadnia) je jako przejawy białoruskiego pragmatyzmu w uzyskiwaniu wsparcia ekonomiczno-gospodarczego i finansowego od Rosji. Porównuje białoruskie symbole komunistyczne z symbolami Unii Europejskiej w Polsce, które służą celom propagandowym.
Postawione przez siebie retoryczne pytanie «Jak to jest z tą Białorusią?» youtuber ilustruje ujęciami dialogu z mieszkańcami białoruskiej wsi. Na pytania: «A co wy robicie? Jak żyjecie?». Białorusini odpowiadają z optymizmem i afirmacją życia, śmiejąc się: «krowy, świnie, kury»; «A co niedobrze? Pracuj a będziesz żyć».
Pod względem finansowym Michał Sikorski ocenia Białoruś jako kraj o cenach zbliżonych do polskich, a w przypadku niektórych towarów (alkoholu, papierosów czy paliw) – ceny są bardzo niskie w porównaniu z polskimi.
329
БЕЛАРУСЬ У КАНТЭКСЦЕ ЕЎРАПЕЙСКАЙ ГІСТОРЫІ: АСОБА, ГРАМАДСТВА, ДЗЯРЖАВА
Jak stwierdza youtuber: «Białoruś wywarła na mnie bardzo dobre wrażenie. Czułem się tam swobodnie, czułem się tam bezpiecznie, bo jest dużo policji, ale niewiele policji przy drogach. <...> Sporo policjantów na ulicach, to się rzuca w oczy». Następnie autor chwali Białorusinów za przestrzeganie przepisów ruchu drogowego.
Autor podsumowuje materiał wrażeniami: «Wyjeżdżając z Białorusi zastanawiałem się o co tutaj tak naprawdę chodzi. Przecież Białoruś to powinien być nasz naturalny sojusznik ze względu choćby na więzi kulturowe, więzi etniczne, położenie geograficzne oraz to, że nadal możemy być dla Białorusinów takim bogatszym bratem, za którym chętnie pójdą».
Michał Sikorski nazywa Białorusinów «naszymi wschodnimi przyjaciółmi». Materiał youtubera propaguje wizerunek Białorusi jako kraju «bliskiego» Polakom ze względów historyczno-kulturowych, a zarazem «dalekiego» politycznie: «Białoruś jest tuż obok nas, a jednak jest tak daleko. Może najwyższy czas, żeby to zmienić?». Tym retorycznym pytaniem autor zdaje się perswadować odbiorcom potrzebę zbliżenia międzynarodowego, kulturowego, mentalnego.
Wobec proporcji w ocenach filmu: 16 tys. lajków, 1,3 tys. dyslajków – można uznać, że propagowany pozytywny wizerunek Białorusi zostaje zwielokrotniony w recepcji użytkowników serwisu YouTube. W komentarzach przeważają głosy przychylne autorowi w zakresie głównego przesłania: propagowania wizerunku Białorusi jako kraju przyjaznego Polsce. Odbiorcom materiału nie przeszkadza pretensjonalno-pouczający ton Michała Sikorskiego, który kreuje się na eksperta w dziedzinie białoruskiej gospodarki, polityki, a nawet polsko-białoruskich stosunków międzynarodowych. Na poziomie edukacyjno-poznawczym materiał prezentuje wiedzę potoczną. Większość opinii wypowiadanych przez autora nie zostaje uzasadniona stosownymi argumentami a wnioskowanie odbywa się na podstawie ogólników i subiektywnych przesłanek w postaci osobistych wrażeń. Jednak ten typ rozumowania nie przeszkadza odbiorcom kanału tego youtubera. Na poziomie estetyki filmowej jest to przekaz amatorski, niepozbawiony elementów infantylnych (np. najazd kamery na tyłek kobiety w Grodnie, osobista kąpiel w jeziorze jako ilustracja poezji Adama Mickiewicza). Na poziomie kultury języka i retoryki autora-narratora i jednocześnie uczestnika podróży – mogą razić błędy językowe (gramatyczne: składniowe, frazeologiczne, fleksyjne) oraz stylistyczne (zwłaszcza potocyzmy), a także indywidualny manieryzm w warstwie ekspresji werbalnej – zauważony i skrytykowany w komentarzach [10]. Przedstawiony przykład dowodzi tego, że na public relations Białorusi (w wymiarze kształtowania wizerunku medialnego poprzez recepcję kanałów YouTube’a) mogą mieć wpływ przekazy popularne wśród internautów niezależnie od ich obiektywnej wartości poznawczej, estetycznej, retorycznej. Najistotniejszym kryterium perswazyjnego wpływu okazuje się inwencja retoryczna (poruszana tematyka), zaś drugorzędne znaczenie przypada takim kryteriom, jak: dyspozycja retoryczna (struktura gatunkowa komunikatu), elokucja retoryczna (poziom językowo-stylistyczny), akcja retoryczna (oprawa aktorska autoprezentacji autora/narratora/bohatera prezentowanych treści).
Ceny w białoruskich sklepach są tematem inspirującym youtuberów i przyciągającym uwagę internautów. Przykładem jest materiał z kanału KamperManiak (16,7 tys. subskrypcji) z dnia 18 maja 2019 roku: 201193 wyświetleń, 1,7 tys. lajków, 237 dyslajków, 586 komentarzy. Autorzy dzielą się estetycznymi wrażeniami z pobytu w Kamieńcu Litewskim. W ich ocenie miasto prezentuje wizerunek «dziwny, osobliwy» [11].
Innym przykładem propagowania wizerunku Białorusi w Youtube jest materiał autorstwa Jacka Salnikowa z dnia 30 sierpnia 2018 roku pt. «Wycieczka do Białorusi – śladami wielkich Polaków». Zasięg wpływu tego filmu na internautów jest nieporównywalnie mniejszy od filmu wcześniej omawianego: 32433 wyświetlenia, 478 lajków, 50 dyslajków. Przekaz z kategorii Podróże i wydarzenia zaowocował 137 komentarzami. W komunikacie zaprezentowano wizerunek Białorusi jako kraju silnie związanego z Polską, jej historią i kulturą. Obrazom filmowanych przestrzeni i obiektów towarzyszy imponujący zasób treści historyczno-kulturowych. Jednak podczas percepcji materiału odnosi się wrażenie, że wypowiedzi autora-narratora są cytowaniami z treści przewodników turystycznych. Ze względu na tematykę pamięci kulturowej w inwencji retorycznej polski przekaz zachowuje zbieżność propagowanego wizerunku Białorusi z wizerunkiem promowanym przez stronę białoruską w komunikacji PR jej służb dyplomatycznych [12].
Wypowiedź: «ludzie wobec siebie są uprzejmi, mili» – to główne przesłanie wizerunkowe w materiale z pieszej wycieczki po Brześciu. Materiał z kategorii podróże i wydarzenia z kanału Marian na świecie, opublikowany 14 marca 2018 roku, uzyskał 23733 wyświetlenia, 500 lajków, 38 dyslajków oraz 153 komentarze. W serwisowym opisie autor stwierdza: «Tym razem zawitałem do Brześcia – tylko dlaczego poczułem się tam bardziej radziecko niż w Rosji? Skąd promieniotwórcze tereny w centrum miasta? A na dokładkę trochę wschodnio-słowiańskiej duszy»[13].
Podsumowanie wyników badań. Powtarzającym się elementem wizerunkowym w polskojęzycznych materiałach serwisu YouTube są doznania zaskoczenia, zdziwienia, zdumienia z powodu obecności na terytorium Białorusi symboli radzieckiej pamięci kulturowej. Polskojęzyczni youtuberzy doceniają natomiast trwałość polskiej pamięci kulturowej. W analizowanych przekazach przejawia się eklektyzm kulturowy w tej kategorii wizerunku medialnego jaką jest system wizualizacji białoruskich miast. Poza wizerunkami Białorusi, kreowanymi i upowszechnianymi w audiowizualnych produkcjach youtuberów, istotny wpływ na zewnętrzny (polski) wizerunek państwa białoruskiego ma internetowa recepcja owych materiałów podróżniczych w wymiarze dyskusji toczonych w komentarzach. Ten aspekt wizerunku Białorusi zasługuje na dalsze wnikliwe zainteresowanie badawcze. Podobnie jak zagadnienie zakresu podobieństwa polskich wizerunków Białorusi z wizerunkiem państwa jako atrakcji turystycznej, promowanym internetowo przez białoruskie służby dyplomatyczne. W polskojęzycznych kanałach YouTube’a przeważają pozytywne wizerunki Białorusi. Suma poszczególnych indywidualnych wizerunków białoruskich o charakterze pozytywnym składa się na ogólną dobrą reputację Białorusi w ocenie polskojęzycznych użytkowników serwisu internetowego.
Bibliografia
1. Po co jechać na Białoruś? [Zasob elektroniczny]. – Tryb dostępu: http://poland.mfa.gov.by/pl/visit_Belarus. – Data dostępu: 01.12.2019.
330