Добавил:
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:

Латинский язык. Часть I. Теория и практика. Учебное пособие

.pdf
Скачиваний:
0
Добавлен:
12.08.2026
Размер:
1 Мб
Скачать

7.Carthaginienses in Italiam profecti sunt, ut cum Romªnis pugnªrent.

8.Socr²tes dicÂbat multos homÑnes propterea velle vivÆre, ut edÆrent et bibÆrent, se bibÆre atque esse (=edÆre), ut vivÆret. 9. MajÜres nostri, non modo ut libÆri essent, sed etiam ut imperªment, arma capiebªnt. (Cic.)

10.Hoc proelio facto, Caesar, reliquas copias HelvetÜrum ut consequi posset, pontem in Arªre faciendum curat atque ita exercÑtum tradñcit. (Caes.) 11. Pyl²des Orestem se esse dixit, ut pro illo necavÂtur. 12. PenelÚpe, ut procos fallÆret, quidquid interdiu texuÆrat, noctu retexÂbat.

13.Imperªvi mihi, ut vivÆrem. Aliquando enim et vivÆre – fortÑter facere est. (Sen.) 14. LeonÑdas, rex LacedaemoniÜrum, ante pugnam milÑtes monuit, ut gloriam patriae memoriª tenÂrent. 15. Cura, ut valeas.

16.Omnes cives optant, ut pax sit. 17. Xerxes, rex Persªrum, ut Lacedaemonii arma tradÆrent, postulªvit. Tum LeonÑdas: “Veni, – inquit, – et cape”. 18. Ita vivÆre oportet, ut homÑnes tibi credant.

19.Aqua, quae flumÑne Nilo fertur, adeo est limÜsa atque turbÑda, ut multos variosque morbos efficiat. 20. Parcªrum tanta vis est, ut plus, possint, quam caelestes universi. 21. Tanta est potentia veritªtis, ut se ipsam sua claritªte defendat. 22. Dives est, cui tanta possessio est, ut nihil optet amplius. (Cic.) 23. PyramÑdes regum AegyptiÜrum sepulchra sunt, adeo ingenti mole saxÜrum in mediis arenis Aegypti structa, ut inter septem miracôla habeantur. 24. Ita guberna rem publÌcam, ut, natum esse te, cives tui gaudeant. (Cic.) 25. Nullius homÑnis tantum est ingenium, ut omnÑbus rebus cognoscendis sufficiat. 26. Tanta subÑto transquillÑtas exstÑtit, ut naves se ex loco commovÂre non possent. 27. Imperªtor Adriªnos equos et canes sic amªvit, ut eis sepulchra constituÆret. 28. AttÑcus sic Graece loquebªtur, ut Athenis natus esse viderÂtur. 29. Socr²tes ita in judicio capÑtis pro se ipse dixit, ut non supplex aut reus, sed magister aut domÑnus viderÂtur esse judÑcum. (Cic.) 30. Nullus est liber tam malus, ut non alÑqua parte prosit. 31. Interdum fit, ut magister a discipôlo scientiis superÂtur. 32. Ita fit, ut omnÌno nemo esse possit beªtus. (Cic.). 33. QuomÚdo fabôla, sic vita: non quam diu, sed quam beneacta sit, refert. (Sen.)

34.C«ntica gÍgnit amÙr et amÙrem c«ntica gÍgnunt.

C«ntandum est, ut ametur et ut cantetur amandum.

35.d mult«s lupa t¾ndit ov¾s praed¾tur ut ónam. (Ov.)

36.Sp¾ctatóm veveónt, veveónt spect¾ntur ut Ípsae. (Ov.)

37.randum est, ut sÍt mens s«na in cÙrpore s«no. (Juv.)

38.Cór non mÍtto meÙs tibi, PÙntili«ne, lib¾llos?

N¾ mihi tó mitt«s, PÙntili«ne, tuÙs. (Mart.)

191

39. N¾ laud¾t dignÙs, laud«t CallÍstratus Ùmnes. Cói malus ¾st nemÙ, quÍs bonus ¾sse pot¾st? (Mart.)

40.A¾ra domÍ non sónt, super¾st hoc, R¾gule, sÙlum, ¤t tua v¾ndamós mónera: nómquid emis? (Mart.)

41.x magn« cen« stomachÙ fit m«xima po¾na.

¤t sis nÙcte levÍs, sÍt tibi c¾na brevÍs.

II

De servo nimis oboedienti

Pupius Piso, orªtor Romªnus, servis praecÂpit, ut tantum ad interrogªta respondÂrent nec quicquam praeterea dicÆrent. Interªvit aliquando, ut Clodius, qui tum magistrªtum gerÂbat, adconvicium invitarÂtur. Hora cenae instªbat; adÆrant cetÆri convÌvae omnes, solus Clodius expectabªtur. Piso sevum, qui solÂbat convÌvas invitªre, aliquoties emÌsit, ut vidÂret, num venÌret. Tandem Piso desperans adventum Clodii servo: “Dic, – inquit, – nun forte non invitavisti Clodium?” “Invitªvi”, – inquit ille. “Cur ergo non venit?” “Quia ventñrum se negªvit”. Tum Piso: “Cur id non statim dixisti?” Servus respondit: “Quia non sum a te interrogªtus”.

Проверьте себя: тестовые задания

Вариант 1

1. Союз ut objectÌvum

2. В придаточных предложениях с

употребляется в:

союзом ut:

1) предложениях цели;

если в главном предложении ска-

2) предложениях дополнительзуемое стоит в главном времени,

ных;

то в придаточном ставится:

3) предложениях следствия;

1) praesens conjunctÌvi;

4) предложениях пояснительных.

2) perfectum conjunctÌvi;

 

3) imperfectum conjunctÌvi;

 

4) plusquamperfectum conjunctÌvi;

 

5) I описательная форма;

 

6) II описательная форма.

3. Укажите нужную форму глагола:

Один мудрец другу написал: «До [наступления] старости я заботился [о том], чтобы хорошо жить (vivo, vixo, victum 3), сейчас я забочусь [о том], чтобы хорошо умереть (буквально: закончить (decēdo, cessi, cessum 3) жизнь)»:

Sapiens quidam ad amīcum scripsit: «Ante senectūtem curavi, ut bene [..?..], nunc curo, ut bene vitā [..?..]».

192

1) vivam и decedÆrem; 2) vivÆrem и decÂdam; 3) vivissem и decÂdam;

4) ivÆrem и decÂdissem; 5) vivam и decÂdam.

Вариант 2

1. Союз ut consecutÌvum

2. В придаточных предложениях с

употребляется в:

союзом ut:

1) предложениях цели;

Если в главном предложении ска-

2) предложениях дополнительзуемое стоит в историческом вре-

ных;

мени, то в придаточном ставится:

3) предложениях следствия;

1) praesens conjunctÌvi;

4) предложениях пояснительных.

2) perfectum conjunctÌvi;

 

3) imperfectum conjunctÌvi;

 

4) plusquamperfectum conjunctÌvi;

 

5) I описательная форма;

 

6) II описательная форма.

3. Укажите нужную форму глагола: Разделяй, чтобы властвовать (regno 1 ) divĭde, ut [..?..].

1) regnas; 2) regnÆres; 3) regnisses; 4) regnÆris.

Лексический минимум

guberno, ªvi, 1. gouverner (править), gouverneur m (губернатор; ªtum, ªre 1 гувернёр), gouverment m (правительство), gou- (править, управvernail m (руль); 2. govern (управлять), government лять кораблем) (правительство), governor (правитель), gubernatorial

(относящийся к правителю); 3. Gouvernement m

(правительство, управление, губерния); 4. губернатор, губерния, гувернёр.

liber, libÆra,

1. libre (свободный), libert¾f (свобода); 2. liberal

libÆrum

(свободомыслящий), liberalism (либерализм), liberty

(свободный)

(свобода); 3. Liberalismus (либерализм); 4. либерал,

 

либеральный, либерализм, либерализация (см. libero,

 

разд. XVI).

medius, a, um

1. moyen (средний), mi- (пол, полу, половина (mi-voix

(средний)

вполголоса)); m¾dian (средний), m¾di¾val (средневе-

 

ковый), m¾diateur m (посредник); 2. mediterranean

 

(средиземноморский), mediocrity (посредствен-

 

ность), medieval (средневековый); 3. medi¬val

 

(средневековый); 4. медиум, медиана, медиатор,

 

медиевистика, меридиан.

moles, is f

1. mol¾cule f (молекула), mol¾culaire (молекуляр-

(масса)

ный); 2. molecule (молекула), molecular (молеку-

 

лярный); 3. Molekul n (молекула); 4. молекула.

193

monstro, ªvi,

1. monstrer (показывать, указывать), monstre m

ªtum, ªre 1

(чудовище, урод), monstruosit¾ f (чудовищность),

(указывать,

demonstration f (доказательство, демонстрация);

показывать; чу-

2. monsrosity (уродство), demonsration (доказатель-

довище, урод)

ство, демонстрация); 3. Monstruum n (чудовище),

 

Demonstration f (демонстрация, показ); 4. монстр,

 

демонстрация.

navis, is f

1. nef f (неф, внутренняя часть храма), navire m

(корабль)

(корабль); 2. navy (военно-морской флот), nave

 

(неф, корабль церкви); 4. неф (см. navÑgo, разд. X,

 

nauta, разд. II).

poena, ae f

1. p¾nal (уголовный), p¾naliser (наказывать); 2. penalty

(греч. наказание)

(наказание, штраф), penal (карательный), penalize

 

(наказывать); 4. пеня, пенальти.

pons, pontis m

1. pont m (мост), ponton m (понтонный мост);

(мост)

2. pontoon (понтонный мост); 3. Ponton m (понтон);

 

4. понтон.

privªtus, a, um

1. priv¾ (частный), privat-docent m (приват-доцент);

(частный)

2. private (частный), privacy (уединение); 3. privat

 

(частный), Privatdozent m (приват-доцент); 4. при-

 

ватный, приват-доцент (см. privo, разд. X).

publÑcus, a, um

1. public (публичный, общественный), publication f

(общественный)

(публикация), publicit¾ f (гласность), publiciste m

 

(публицист); 2. public (общественный), publicity

 

(гласность), pub (пивная, сокращение от public

 

house), publician (трактирщик), republic (республи-

 

ка), publish (публиковать); 3. Publicum n (публика),

 

publizieren (публиковать); 4. публика, публиковать,

 

публичный, республика.

specto, ªvi, ªtum,

1. spectacle m (зрелище, спектакль), spectateur m

ªre 1 [specio]

(зритель); 2. spectacle (зрелище), spectacles (очки),

(смотреть)

spectator (зритель); 3. Spektatel m (скандал, зрелище);

 

4. спектакль.

struo, struxi,

1. d¾truire (разрушать), structure f (структура),

structum, Ære 3

construction f (строительство), instruction f (обу-

(строить)

чение), obstruction f (обструкция); 2. structure

 

(структура), construct (строить), instruct (обу-

 

чать); 3. instruieren (инструктировать), Konsrruk-

 

tion f (конструкция); 4. структура, конструкция,

 

конструктор, конструктивный, деструктивный,

 

обструкция, инструкция, инструктор.

194

texo, texui,

1. texte m (текст), textile m (текстиль), texture f

textum, Ære 3

(структура); 2. text (текст), textbook (учебник), tex-

(ткать, соединять

tile (текстильный), texture (ткань); 3. Text m (текст);

составлять, со-

4. текст, контекст, текстиль.

чинять)

 

tranquillÑtas,

1. tranquillit¾ f (спокойствие, тишина), tranquille

tªtis f (спокой-

(тихий), tranquilliser (успокаивать); 2. tranquil

ствие, тишина)

(спокойный), tranquillity (спокойствие), tranquillize

 

(успокаивать); 3. Tranquilizer m (транквилизатор);

 

4. транквилизаторы.

universus, a, um

1. univers m (мир, вселенная), universel (универсаль-

(весь, целый,

ный); 2. university (университет), universe (вселен-

взятый в сово-

ная), universal (всеобщий, всемирный, универ-

купности)

сальный); 3. Universum n (вселенная), Universit¬t

 

f (университет); 4. универсальный, университет

 

(см. unus, разд. V, verto, разд. X).

195

Раздел XIX

§1. Придаточные предложения времени

ссоюзом cum temporāle

Придаточные времени, имеющие с главным предложением чисто временную, а не внутреннюю логическую связь, вводятся союзом cum (когда), который называется cum temporªle (временное). Такие придаточные указывают на единичный факт по отношению к настоящему, будущему и редко к прошедшему времени.

Сказуемое в придаточных с cum temporªle ставится в индикативе. Sed, mini crede, nemo me vestrum, cum hinc excessÇro, consequÂtur. (Cic.) (Но поверь мне, никто из вас, когда я отсюда уйду, не последует за мной). Cum imperªtor Tiberius regnªbat, in Italia magnus terrae, motus fuit (Когда царствовал император Тиберий, в Италии было большое землетрясение).

§2. Придаточные предложения времени

ссоюзом cum historĭcum

Придаточные времени, повествующие о событиях прошлого

иимеющие с главным предложением не только временную, но

ивнутреннюю логическую, причинно-следственную связь, вводятся союзом cum (когда, в то время как, после того как), который называется cum historÑcum (историческое).

Времена употребляются в конъюнктиве по consecutio temporum. В главном предложении всегда бывает историческое время, а в придаточном стоит имперфект конъюнктива, если действия придаточного и главного предложений свершаются одновременно, или плюсквамперфект конъюнктива, если действие придаточного совершилось ранее действия главного предложения. ZenÜnem, cum Athenis essem, audiÂbat frequentur (Cic.) (Зенона, когда (= в то время как) я был в Афинах, я часто слушал). Graeci cum Trojam expugnavissent, omnes fere incÚlas necavÂrunt (Греки, когда (= после того как) захватили Трою, убили почти всех жителей).

196

§3. Придаточные предложения причины

ссоюзом cum causāle

Придаточные причины присоединяются к главному предложению союзом cum (так как, потому что), который называется cum causªle (причинное).

Времена употребляются по consecutio temporum. После главных времен – praesens или perfectum conjunctÌvi, а после исторических времен – imperfectum или plusquamperfectum conjunctÌvi. I и II описательные формы на –ñrus sim и –ñrus essem в придаточных с cum causªle употребляются редко.

Nam cum solitñdo et vita sine amÌcus insidiªrum et metus plena sit, ratio ipsa monet amicÑtias comparªre. (Cic.) (Ведь так как одиночество и жизнь без друзей полны козней и страха, сам разум приказывает приобретать друзей). Cujus (Socr²tis) ingenium variosque sermÜnes immortalitªti scriptis suis Plato tradÑdit, cum ipse littÇram Socr²tes nullam reliquisset (Cic.) (Его (Сократа) талант и разнообразные беседы обессмертил (буквально: передал бессмертию) в своих сочинениях Платон, так как сам Сократ не оставил ни одной (написанной) буквы).

§4. Придаточные предложения уступительные

ссоюзом cum concessīvum

Придаточные уступительные присоединяются к главному предложению союзом cum (хотя, несмотря на то, что), который называется cum concessÌvum (уступительное).

Времена употребляются по consecutio temporum так же, как и в придаточных с союзом cum causªle.

Qui non vetat peccªre, cum possit, jubet. (Sen.) (Кто не запрещает грешить, хотя и может, тот приказывает). (Socr²tes), cum facÑle posset educi e custodia, noluit. (Cic.) (Сократ, хотя и легко мог быть выведен из тюрьмы, отказался).

§ 5. Условные предложения

Придаточные условные предложения присоединяются к главному союзами si (если, если бы), nisi (если не, если бы не). Вместе с главным предложением придаточное условное составляет условный период. Существует три вида условных периодов:

197

1.Реальный вид Casus reālis (условие и следствие, вытекающее из него, представляются реальными). В главном

ипридаточном предложениях употребляются все времена indicatīvus. В главном предложении может быть

иповелительное наклонение. Например: Si taces, consentis (Если ты молчишь, ты соглашаешься). Si tacÂbas, consentiÂbas (Если ты молчал, ты соглашался). Si tacÂbis, consenties (Если ты промолчишь, ты согласишься). AntÌqui dicÂbant: “Si vis pacem para bellum” (Древние говорили: «Если хочешь мира, готовь войну»). Memoria nostra minuÑtur, nisi eam exercÂmus (Наша память слабеет, если мы ее не тренируем).

2.Потенциальный вид Casus potentiālis (условие и следствие, вытекающее из него, говорящий представляет как возможные) – в главном и придаточном предложениях употребляется praesens или perfectum conjunctÌvi. Например: Si taceas, consentias (Если бы ты молчал, ты соглашался бы). Si tacuÇris, consensÇris (Если бы ты промолчал, ты согласился бы).

3.Ирреальный вид Casus irreālis (условие и следствие, вытекающее из него, говорящий представляет как невозможные, противоречащие действительности). В главном и придаточном предложениях употребляются imperfectum conjunctÌvi (для выражения невозможности в настоящем) или plusquamperfectum conjunctÌvi (для вы-

ражения невозможности в прошлом). Например: Si tacÂres, consentÌres (Если бы ты молчал (теперь), ты соглашался бы (но ты не молчишь)). Si tacuisses, consensisses (Если бы ты промолчал (раньше), ты согласился бы (но ты не промолчал)).

Имеются и смешанные случаи.

Упражнения

1.Проспрягайте в praesens и imperfectum conjunctÌvi actÌvi et passÌvi глаголы: occôpo, āvi, ātum, āre 1 (захватывать), duco, duxi, ductum, Çre 3 (вести).

2.Проспрягайте в perfectum и plusquamperfectum conjunctÌvi actÌvi et passÌvi глаголы: pello, pepôli, pulsum, Çre 3 (толкать, гнать, изгонять), vincio, vinxi, vinctum, Ìre 4 (связывать, сковывать).

198

Тексты

I

1. Is, qui non defendit injuriam neque propulsat, cum potest, injuste facit. (Cic.) 2. Cum in domum aliÂnum venÇris, et multus et surdus esto. 3. Sex libros de re publÑca tum scripsÑmus, cum gubernacôla rei publicae tenebªmus. (Cic.) 4. Cum duo faciunt idem, non est idem. 5. FacÑle omnes, cum valÂmus, recta consilia aegrÜtis damus. (Ter.) 6. Nulla est igÑtur haec amicitia, cum alter verum audÌre non vult, alter ad mentiendum parªtus est. (Cic.) 7. Cum quis mutªre alÑquid volet, paulªtim debÂbit assuescÇre. 8. Pridie Nonas Junias, cum essem Brundisii, littÇras tuas accÂpi. 9. Multi, cum in potestªte essent hostium aut tyrannÜrum, multi in custodia, multi in exsilio dolÜrem suum doctrÑnae studiis levªrunt. (Cic.) 10. Crates, cum indoctum puÇrum vidisset, paedagÜgum ejus percussit. 11. ThucydÑdes libros suos tum scripisse dicÑtur, cum a republÑca remÜtus atque in exsilium pulsus esset. 12. Laco quidam, cum riderÂtur, quod claudus ad bellum proficiscerÂtur: “At mihi, – inquit, – pugnªtre, non fugÇre est proposÑtum”. 13. Cum Alexander Magnus privªtam comprehensum interrogavisset, quo jure maria infestªret, ille: “Eodem jure, – inquit, – quo tu orbem terrªrum. Ego, quia parvo navigio id facio, pirªta vocor, tu, quia id magno exercÑtu facis, imperªtor”. 14. Alexander puer, cum a praeceptÜre suo audivisset innumerabÑles esse mundos, exclamavisse dicÑtur: “Quam miser sum, qui ne uno quidem adhuc potÌtus sum!” 15. Lacena quaedam, cum filium in proelium misisset et eum interfectum esse audivisset: “It²que, – inquit, – genuÇram, ut esset, qui pro patria mortem non dubitªret”. 16. DiogÇnes, cum gladium in via jacentem vidisset: “Quis, – inquit, – te perdÑdit aut quem tu?” 17. Apelles, pictor illÌus aetªtis clarissÑmus, Alexandrum, regem MacedÚnum, pinxit equitantem. Quam imagÑnem cum rex minus laudªret, quam meruÇret artÑfex, equus Alexandri interea adductus picto equo sic adhinnÌvit, quasi verus esset equus. Tum Apelles: “O rex, – inquit equus tuus, ut video, pictñrae peritior est, quam tu”. 18. Zeno servum, in furto deprehensum, caedi jussit; cumque is se ita excusªret, ut dicÇret fatum sibi fuisse furªri: “Etiam caedi”, – inquit. 19. Aliquando, cum popôlus e theatro egrederÂtur, DiogÇnes adversus exeuntes nitens, ingrediebªtur. Interrogªtus, qua de causa id facÇret: “Hoc, – inquit, – in omni vita facÇre studeo”. 20. DiogÇnes aliquando accensam lucernam manu tenens in foro ambulªbat, cum dies esset. A civÑbus interrogªtus, cur lucernam

199

accendisset: “HomÑnem, – inquit, – quaero”. 21. Cóm sis mÙrtalis, quae sónt mort«lia córa. 22. MajÜres nostri, cum regum potestªtem non tulissent, magistrªtus annuos creavÂrunt. (Cic.) 23. Caelo serÂno interdiu obscurªta lux est, cum luna sub orbem solis subisset. 24. In duobus malis, cum fugiendum majus sit, levius est eligendum. (Cic.). 25. Litterae, cum sint paucae, variae tamen collocªtae, innumerabilia verba efficiunt. 26. Vide, quanta carÑtas sit patriae: cum homÑni sit irªtus, tamen reipublÑcae causª defendit Antonium. (Cic.) 27. Cum omnia, quae excessÂrunt modum, noceant, periculosissÑma felicitªtis intemperantia est. (Sen.) 28. Nihil prohibet, cum omnia amÌcis dicªmus esse communia, alÑquid amÌco donªri. (Sen.) 29. In carcÆre Socr²tes disputªvit et exire, cum essent, qui promittÆrent fugam, noluit remansitque, ut duªrum rerum gravissimªrum hominÑbus metum demÆret,-mortis et carcÆris. (Sen.) 30. (Phocion) fuit enim perpetuo pauper, cum divitissÑmus esse potest. 31. Si vis pacem para bellum. 32. Pecunia est ancilla, si scis uti; si nescis, domÑna. 33. Mortua hic ego sum, et sum cinis; is cinis terra est. Si est terra dea, ego sum dea, mortua non sum. (Inscriptio). 34. Si vales, bene est, ego valeo. 35. C«rpÑte flÙrem, qui, nisi c«rptus erÍt, tórpiter Ípse cad¾t. (Ov.) 36. Memoria nostra minuÑtur, nisi eam exercÂmus. 37. Si id credidÆris, erravÆris. 38. Cum Alexander Darii condiciÜnes repudiavisset, Parmenio: “Ego, – inquit, – si Alexander essem, pacis condiciÜnes accipÆrem”. Cui ille: “Ego quoque accipÆrem, si Parmenio essem”. 39. Stultus homo philosophum se ostentans merito audiet vetus illud: “Si tacuisses, philosophus mansisses”.

40. SÍ fortóna vol¾t, fi¾s de rh¾tore cÙnsul.

SÍ volet ha¾c ead¾m, fi¾s de cÙnsule rh¾tor. (Juv.)

41.SÍ tibi d¾fici«nt medicÍ, medicÍ tibi fÍant Ha¾c tria: m¾ns laeta, requi¾s, moder«ta dia¾ta.

42.Nóbere P«ula cupÍt nobÍs, ego dócere P«ulam NÙl(o): anus ¾st. Vell¾m, sÍ magis ¾sset anós. (Mart.)

43.t felicÍssima m«trum

DÍcta for¾m Niob¾, si nÙn sibi vÍsa fuÍsset. (Ov.)

II

De malo discordiae

Cum ad nuptias Pelei dii plurÑmi convenisset et Discordiam secum non admisissent, irªta illa malum aureum jecit, in quo scriptum erat: «Hoc est domum deae pulcherrÑmae». Hinc jurgium ortum est

200