5. Хойр өвгнә күүндвр

Ик кезәнә хаанаһас көвүн һарна. Йир хан көвүн үрн уга гиһәд генрәд йовдг бәәҗ.

Не, тиигәд күләҗәсн көвүнь һарна. А, дәрк минь, хаанаһас көвүн һарч гиһәд отг-нутг цуһар нүүһәд, көгшәд хаанад ирцхәнә. Хан зәрлг тарана: «Ик гидг хүрм кеҗәнәв. Манаһас кесг җилд күләҗ йовсн көвүн үрн һарва», - болна.

Не, тиигәд орн-нутгнь ю эс авч ирнә, хаанаһас көвүн һарсн. Не, тиигәд нәр-хүрмд теңкән уга, нәр-җирһл гисн юмн, юуһинь келхв, теңкән уга. Долан долан дөчн йисн хонгт нәәрлнә.

Не, нәр аш сүүлднь чиләд, әмтн цуһар герәдән* хәрлдҗәцхәнә, мөртәнь мөрәрн, тергтәнь тергәрн.

Не, нег хойр өвгн мел тиим ик холас ирсн биш бәәҗ. Эн хойр өвгн йовһар герәдән хәрҗ йовцхана. Йовҗ йовад нег баахн тиим толһан өөр сууһад, тәмк һанздан нерәд, татад, хоюрн невчк амрад суухм болҗана.

Не, тиигәд тәмкән татад, хоюрн сууҗаһад, нег баахн тиим өвгнь невчк медәтә өвгнәсн сурна: «Ай, та аңхрвт аль угай? Ай, акад юмби, тер һарсн нилх көвүн мел дегәд гидгәр ууляд бәәдмби? Нам сөөвңгүднь җе гитлән саатулсн бийнь болхшла, дәкн дәкнәс ээрәд унма дүңгәр ууляд бәәнәлә. Миниһәр болхла, мел нег угаһар уульҗахш тер нилх, - гинә. - Акад юмн болхмби, юн учрас тиигҗ уульҗадг болхв тер бичкн, дәрк? - гинә. - Та, яһвчн намас невчк насарн эләдт, йир та нег учринь меддг болхт», - болна бичкн өвгн ик өвгн талан хәләһәд.

Тиигхлә ик өвгн келҗәнә: «Э-э, кукн, чи мел үн келҗәнәч. Э-э, тиим тер көвүн, нам мел ээрчәһәд* ууляд бәәвә. Чик, мел терч нег угаһар уульҗахшла, - болна. - Не, ода намас бийәсн эләд гиһәд сурҗахлач би чамд хәрүһинь келҗ өгсв, - гинә. - Тер нилх - бичкн хаана көвүн Увш болҗана. Тер уульдг учрнь иим юмн, - гинә. - Намаг өсәд-босад, хан болад ширә деер суух саамд отг-нутг әвртә гидгәр нәәхлхмн. Тер цагт мини чидл, ухан-седкл яһҗ күрхм эн орн-нутгтм гиҗ, хөөткән санҗ тиигтлән ээрҗ-экрҗ уульжах учр терчн, хәәмнь. Чи нам бас тиигәд шинҗләд, намас сурснчн бас сән юмн болва, - гинә ик өвгн. - Терч мел эн нәр-хүрмд биш, наньчн өдрмүдт ууляд бәәх зөвтә, терчн хара нилх биш.

22

Көөрк, мел чик, эн Увш көвүн өсәд-босад хан болад, ширә деер суух цагт отг-нутг басл [ик] гидгәр нәәхлхмн. Әвртә күчр юмн үзгдхмн, хәәрхн, ода тенүг медҗәх нилх, көөрк, басл ик зовлң үзхмн цагтан, көөрк, тиигәд тер уульлго кен уульхмн, чавас», - гиҗ өвгн хәрү өгнә.

Не, тернь үнн болад 1771 җил Увш хан арвн зурһатаһасн авн әмтән белдәд, тиигәд Зүнһар* орад, отг-нутгарн йовдгнь тер болдгчн. Эн тууҗ иигәд чилҗәнә.

6. Нурв гелңгин тууҗ

Не, нег байн гидг гелң бәәҗ нег отгт. Адунь гидм болхла, өрүн уснд орсн кевтән асхн нарн суутл цүврәд, негнь уснур, худг тал, ирәд, негнь хәрү һарад, нур-нур, цүр-цүр гиһәд бәәһәд бәәдг бәәҗ. Тер мөрдүдин йовад бәәсн хаалһинь болхла, гүүндән метр шаху гүүл* болҗ одсн юмнчн.

Не, тер мөрдүд услдг худгас мел ик хол биш нег белвсн гергн бәәҗ. Җолм гертә, нег талт-мулт йовдг хойр дундур наста тиим [көвүтә].

Не, нег өрүн бер босад, үкрән сааһад, үсән чигәндән кеһәд, үкрән һарһад, туһлан зеләсн уйчкад, цәәһән чанад, үсләд, тослад, цәәһән ааһдан кеһәд дееҗән көвүндән дееҗднь кеһәд окчкна.

Өмнь иим цагла көвүнь серәд, экиннь өөр күрч ирдг бәәҗ болна. А, эн өрүн босҗ ирҗәхш болна. Тиигхлә бер көвүн талан одад, көвүһән серүлхәр седнә. Я-а, хәәмнь, хавр болад, мини көвүн иим удан унтҗанчи гиһәд көвүһән татад босххла, көвүнь үкҗ одсн болна. «Я-а, дәрк минь, ода яһад хәәмнь көвүм үкҗ одна гидгнь энви?» гиһәд, бер ууляд, хәәләд сууна. «Өчклдүр* асхн эн-терго сәәхн наадад инәҗәһәд унтла. Муха юмби, дәрк минь, ода яһдм болхмби?» гиһәд түңшәд, ууляд, санад сууна.

Көвүнь мел тер адун цувад уснд ордг үзг тал һазр деер ширдг делгчкәд, эктәһән хоюрн өврлдәд унтдг бәәҗ.

Не, генткн бер гүүһәд тер бәәсн отг-нутгиннь нег бас толһач бәәсн болхов, тенүнд одна. «Яһлав, халг, сөөнә мел эрүл наачаһад унтсн көвүм өрүн мел серсн уга, - болна. - Йир көвүм нег учр угаһар өңгрсн уга. Та мана толһачт нанд учринь олҗ өгтн», - болна.

23

Тиигхлә хотна залус цуглрад цуг күүндвр кенә, зуг учрнь тас олдхш. Не, тиигәд һурв хонна, дола хонна бер. Мел сурвран шааһад кевтнә. Не, залус тас юм келҗ чадхш. Не, тиигәд толһач залу тер берәс сурна: «Не, чи юн учрар көвүнч өңгрвә гиҗ сан- нач?» - гинә.

Тиигхлә бер келнә: «Би санҗанав: мини көвүнә үкл мел эн Нурв гелңгин адунас шалтата үквә, - гиҗәнәв», - гинә.

«А, яһад?» - гинә толһач.

Тиигхлә бер келнә: «Та, мел хәләхнт, соңсхнта, өрүнәс авн асхн күртл мел нир-нир, цур-цур гиһәд тасрлго бәәһәд бәәнәлм, - гинә. - А, тер йовад бәәсн хаалһинь хәләлт, - болна. - Ямаран гүн болҗ оч. Би санҗанав, - гинә бер, - мел эн адуна йовдлас көлтә унтҗ кевтсн мини көвүнә толһаннь экнә шар хәлсн* тасрад, толһаннь экн цацгдад өңгрвә, - гиҗәнәв. Нань мел шалтан уга гиҗ санҗанав», - гинә.

Тиигхлә эн залус нег-негнүрн хәләлдәд, амндан ус балһсн юмс кевтә ә уга болҗ одна. Не, эдн гелңд одна, Нурвд. «Иим-иим учр болҗана», - гилднә.

Тиигхлә Нурв гелң келнә: «Не, эн учран илдктн, эс гиҗ би иткҗәхшв», - болна.

Не, эдн цуһар зөвчлдәд, келнә: «Не, тиим болхла, тер көвүн унтсн һазрт асхн саасн үкрин бүлән үсиг нискд* кеһәд оркхм, - боллдна. - Теңгр халун, гер дотр иргд орксн үснд өрм урһх, тиигәд бидн өрүндән ирәд хәләхм», - боллдна.

«Не, тиим» гиһәд, бер асхн саасн үсән нискд кеһәд, көвүн кевтсн ормд нискән бүркәд окад оркна.

Өрүнднь тер көвүн босхин саамд ирәд, нисктә үсиг хәләхлә, ай, одак үснь нам ээзгә болад исч оч, деернь өрм бәәх биш, тас издә-биздә болад, одак иссн үснь чист тарҗ оч болна. «Не, - бер келнә. - Би танд юн гиҗ келләв. Мел чик эс болви, - гинә. - Эн үснлә әдл мини көвүнә экнь тас тарг болад тарҗ одсн болҗана. Тиигәд хәәмнь мини көвүн үкҗ оддгнь тер», - болна.

Нурв гелң бас үүнд зогсчах, не, тер толһач болн тер залус цуһар келцхәнә: «Не, Нурв гелң, тана адуна тонь кедүви?» - гинә.

Гелң келнә: «А, йир медҗәхшв кедү-ядуһинь», - гинә.

Тиигхлә тер залус келнә: «Не, тиигхлә тана адунантн тонь тасрад, түм күрнә гидг эн. Эн адуһитн чидл күрсәрн отг-нутгарн

24

таслад-таслад идхм, - болна. - Ода эврән нүдәрн үзвт, нам күүнә әмнд күрчәнә, - гилднә, - эс гиҗ адунтн түм күрхлә, энд багтҗ бәәҗ чадшго болад, тәк һарад йовҗ одцхах, - боллдна. - Тандчн уга, мандчн уга, тиигхлә шулуһар адуһитн көөҗ идхм», - боллдна.

Тиигхлә Нурв гелң келнә: «Хә, йир, чи кукн, Увш хан, чи мини аһрусна учрас урд эврәннь алвтын арһ хә, - гинә. - Чини алвтынчн то кезәнә алдрҗ одсн бәәнә. Алвтчн хоорндан дәәлдәд, ноолдад, ик цусн асхрн гиҗәнә, - гинә. - Тиим юм эс татхар бәәхлә, чи отг- нутгарн Алта торһуд һарх учртач», - гинә.

Тиигхлә Увш хан ирәд, эврәннь ламнртан ном секүлнә. Тиигхлә номднь һарна: «Һурвн җилин дунд бидн Алта торһудт эс күрхлә, энд бидн каарч одн гиҗәнәвдн», - гиҗ лам зәрлг болна.

Тер хоорнд зәңг ирнә Увш хаанд: Нурв гелңгин адунас төмр турута унһд һарад бәәдгчн, - болна. Не, эн сән юмн биш гиҗ цуһар тоолцхана, кемр төмр турута унһн һархла, тонь давсн адунас. Тер эрк биш тәк һархин темдг болна.

Тер хоорнд тер Нурв гелңгин адунас нег дундын наста, темдгтә дуута чик-чиирг нег аҗрһ уга болҗ одна.

Не, Нурв гелң медчкнә, не, тер мини темдгтә аҗрһм эрк биш һазр хәләхәр йовҗ одна гидг эн. Тер аҗрһ ирхлә, нанд эн адуг бәрдг арһ уга, эдн цуһар дард гиһәд тәк һарад гүүнә гидг эн, гиҗ ухалад, дала болсн церг дуудад, хойр давхрар бүслүләд, адуһан манулна тер цергүдәр.

Эн яһад гихлә, кемр тер аҗрһ ирхлә, тенүг адунд бичә орулт- ха гиһәд. Не, тиигәд хойр давхр бүслчксн ут өндр җидмүдтә церг цергләд зогсчахм болҗана.

Э-э, генткн нег хар өрлә ик холас темдгтә дуута аҗрһ инцхәһәд аашдг болна. Цергүд җидән өргәд, хойр бүсләд белднә, тер аҗрһиг орулшгоһар. Юн чамд үкснәннь, одак хойр давхр җидтә цергүд деерәһәр аҗрһ һәрәдәд, орад ирнә адун дундан.

Адус цуһар инцхәлдәд, күкрслдәд, сүүлән өргәд, баалдад, түргдәд, иигҗәһәд һарадчн гүүцхәнә, нам тер хойр бүсләтә цер- гинь алн-булн. Тер дотр дала болсн төмр тахта унһс* болҗ одсн.

Не, тиигәд адун тер аҗрһ ирсн һазр орад гүүлдәд әрлнә. Нурв гелң әрән гиҗ нег цөөкн саадг гүүһән утхурарн дуудҗ авч.

Тиим әвртә сүртә юмн болсн болдгчн. Эн йовдлыг тоолад санхла, мел тер Увш хан 1771 җил Алта торһуд һарсн цаг болҗ

25

тоолгдна. Яһад гихлә 1949 - 1950 җилмүдт бидн Темн речк гидг баракд бәәдг биләвдн. Тиигәд маднла хамдан нег орс өвгн бас мод көрәддг билә, Вешкурцов дед Яша гидг өвгн билә.

Тиигәд тер өвгн келҗәнә, бидн үдән* хотан ууһад, невчк ам- рад суусн цаг билә. Тиигәд тер өвгн экләд келҗәнә. Эн юн деерәс һарв гихлә, би нег мод көрәддг делянк талан өрүн эрт йовҗ йов- лав, генткн хаалһин хаҗуд ө-шуһу модн дотр нег мөрнә бәәдлтә ик юмн зогсчана. Мөрн гихлә, чикнь дегәд ик, бас сүүлтә, мөрнлә әдл, толһань бас мөрнлә әдл, зуг мөрнәс невчк маштг болчкад, бөдүн цогцта. Не, энчн сүүләрн бийән сәвәд зогсад бәәнә. Сүүлнь бас мөрнәс невчк ахрцр.

Би генткн тенүг үзчкәд, чочн тусад гүүһәд һарч одв. Энчн яһҗ зогсчала тер кевтән сүүләрн батхн хөрәд зогсад үлдвә. Бас мөрнә өңгтә дүрснь хар-күрң болсн.

Не, тиигәд мод көрәддг һазртан ирәд би әмтнд келхов. «Ой, би нег тиим әәлтә* юм үзв, мөрн гихлә, мөрнчн биш, сайгак гихлә, бас биш», - гиҗәнәв.

Не, орс күүкд келҗәнә: «А, терч лось», - гиҗәнә.

Би келҗәнәв: «Би тенүгәсч әәһәд, нам генткн үзчкәд, чочад һарад гүүв. Нам ташр бийм көөх гиһәд», - гиҗәнәв.

Одак орс күүкн хаш татад инәҗәнә. «А, чавас, тенч бийнь ча- мас әәһәд эс гүүснь хәрнь сән болҗ», - гинә.

Би келҗәнәв: «Терч сүүләрн батхнан көөһәд, зогсад үлдв», - гиҗәнәв.

«Терч наста лось болҗана, халун болад, амрад зогсчасн болх, батхнасн бийән хөрәд», - гинә.

Не, дәкәд эн үг Вешкурцов дед Яшад күрч болна. Не, тиигәд үдән амрлһнд энч намас сурҗана: «Чи, Тася, лось үзвчи?» - гинә.

Би келҗәнәв: «Э, үзв. Нам юуһинь би медҗәхшв, зуг генткн үзчкәд әәһәд гүүв, - гиҗәнәв. - Би түрүләд мөрн болһв, - гиҗәнәв, - зуг тер намас әәх биш, сүрд гисн уга», - гиҗәнәв.

«Э, чавас, терч чамаг бас медҗәнә, - гинә. - Бийдән юм кеҗ чадшгог, - гиҗәнә. - Терчн үнн, мөрн йилһм уга, зуг дала-дала олн җил болҗ йовна. Үлгүрнь, хойр зун җилд өөрдҗ йовх цаг. Ода тер өмнк җилмүдт эн лось гиснтн йосн мөрн бәәсн юмн», - гинә.

Бидн алң болад сурҗанавдн: «А, яһад мөрн бәәсм тер цагт? Ода яһад иим «лось» гидг нер авсм?» гихлә, энчн келҗәнә: «Э-э,

26

ик кезәнә, - гинә, - мини эцкин эцк баахн көвүн цагт эн мана ө-шуһу модн дотр дала-дала мөрдүд ирҗ, - гинә. - Не, мөрн ирснчн болтха, тер мөрдүд дотр бичкн дааһн унһн төмр турута бәәҗ, - гинә. - Тернь йир ик әмтнд өврмҗ болсн юмнчн, - гиҗ. - Тиигәд әмтн, бас баахн һавшун көвүд-залус, модн дотр гетҗәһәд, цалм хаяд бәрҗ авад, тер мөрдиг гертән авч ирәд, йосн гертән ундг, тергнд татдг сурһҗ авсн болдгчн, - гинә өвгн. - Тиигәд зәрмднь тиим төмр турута мөрд харһҗ баахн-бичкн, - гиҗәнә. - Тиигәд тер цагт тиим әвр ик өврмҗтә юмн болсн юмн», - гиҗ тер өвгн келлә.

Тиигәд эн «лось» гисн юмн хөөннь тер мөрдүдәс үлдсн юмн бас оңдан зерлг аңла харһлдад, гиҗ маднд келҗ өглә тер Вешкур- цов дед Яша.

Тиигәд бидн эгчтәһән ирәд гертән баавдан келҗәнәвдн: «Тер Вешкурцов өвгн тиигәд нег әәлтә юм келвә, - гиҗәнәвдн. - Кезәнә эцкиннь эцк баахн цагтан тиим сонь юм үзҗ. Нам кесг әмтн тер мөрдүдәс цалм хаяд, бәрҗ авад, иҗлдәһәд, гертән мөр кеһәд сурһад бәәцхәҗ», - гиҗәнәвдн.

Тиигхлә мана баав келҗәнә: «Я-а, тертн тер кезәнәк Нурв гелңгин адун болҗана. Тиигхд төмр турута унһд һарад бәәҗ, гиҗ бас мана өвкнр келдг бәәсмн, - гиҗәнә. - Тер темдгтә дуута аҗрһнь генткн геедрәд, сар шаху болад, өрән өрлә ирсн болдгчн гиһәд эцктн келдг билә, - гиҗәнә мана баав. - Тиигхлә, тернь мел үнн болҗана», - гиҗәнә.

Не, ода би бас тоолҗанав: 1771-гч җиләс авн 1950-гч җил то- олхла, 179 җил давсн болҗана. Тер келсн өвгн Вешкурцов тиигхдән 1950-гч җил җиртә өвгн билә. Не, тер келҗәнә: мини өвк эцкм ба- ахн көвүн цагтан тер мөрдүд үзсн юмн, гиҗ, ө-шуһу модн ху дүүрң мөрдүд болҗ оч, гидгчн. Тер дотрас тиигәд зәрмдән төмр турута мөрдүд бәрҗ авцхаҗ әмтн.

Тиим әвр сонь юмн болсн болҗана. Не, тиигәд эн тоот худл гиҗ яһҗ санхв.

Не, тернь тер болтха. Нурв гелңгин адун тәк һарад әрлсн, тиигәд түңгәрн дуусч.

Не, ода Увш хаана туск учр бичгдн гиҗәнә. Не, тиигәд Увш хан ном секүләд хәләхлә, э, чик болҗана, әмтнә тонь алдрад, кедү- яду бәәхнь темдг уга, - болна.

27

Дәкәд номд бәәдг болн[а]: ик гихлә, һурвн җил болад, Алта торһуд һарх йорта, болна, эс гиҗ хоорндан ноолдад, дәәлдәд әмтн дегәд ик болад, каарх болҗана, гиҗ номас зәрлг болҗ.

Не, тиигхлә арвн зурһата Увш хан нөкдәрн арвн хойр мөртә залус Зүнһар орад һарна. Оч бәәх һазр хәләхм, хаалһ медҗ авхм, әлдәһүр яһҗ нүүсн сән болх гиһәд, негхн-хойрхн күн нүн гиҗәхш бүкл отг-нутг нүүх болҗаналм.

Не, тиигәд тер арвн хойр мөртә залус йовад одна. Кедү йовсм, яһҗ йовсм, нег сар болад, хойр сар болад ирнә. Зуг арвн хойр мөртә күүнәс цөөкәхн күн ирнә. Зуурнь хаалһднь дән-даҗг болад, зәрмнь әмәрн һарутна, хасгуд, киргизмүд, орс - хамг хортн харһад, тиигәд тедн зәрмнь һарутҗ.

Не, тендәсн ирәд, Увш хан цөөкн нөкдтәһән менд. Тиигәд иигҗ зар тарана орн-нутгтан: «Кемр намаг хан гиһәд нама иткхлә, оч бәәх мана һазр тер, - гинә. - Тенд Зүнһарт* һазр әвр сән, - гинә, - уста-өвстә, уулта, аһарнь цевр, һазр дала, эҗго, - гинә. - Тер һазрт зун җил даву мана өвкнр бәәсн һазр болдм, - гинә. - Бидн тендәс ирсн болдмн, - гинә. - Зуг һазр дегд хол, - гинә, - хаалһ йир әәмшгтә, - гинә. - Дән-даҗгчн харһх, өлсх-даархчн харһх, - болна.

Тиигхлә, би зар тараҗанав, - гинә. - Бидн мел ода һарад, нүүҗ чадшговдн, бидн адгтан һурвн җилдән бийән белдх кергтәвдн, - гиҗәдгчн. - Тиигхлә мини танд закҗах закон: һурвн җилдән бийән көглтн, һурвн җилдән малан көглтн, - гинә. - Көглтн гисн күүндчн, малдчн нилх эн һурвн җилд һарх йосн уга, - гинә. - Үлгүрнь, ода һарсн нилх күүкд һурвн җилин хоорнд келтә-амта болад, йовдг- гүүдг болад, өсх, - гинә. - Эс гиҗ күүнә келсн үг медх, - гинә. - А, тер һарад нүүҗәтл һарсн нилх үрн ямаран зовлң өгх, - гинә. - Дәкәд тер мет нилх малын туһл, унһн, хурһн бас яһҗ зовах? - гинә. - Тер төләд би тиигҗ зар тараҗанав, - гинә. - Тиигәд тер заавр даасн әмтн ямаранчн зовх-түрхиг дааҗ чадҗана. Тер төләд би тиим зар тараҗанав», - болна.

Не, тиигәд һурвн җилнь күцнә. Отг-нутг хайд һарад, бас ик хар сө һарад нүүсн болдгчн. Хәльмгәр болхла, мөрн сарин нег шинд, орсар болхла 5.01.1771 җилд.

Зәрмнь бас нег иим юм соңсв би. Энь мана эцкин келсн үг биш, номд һарсн юмнчн, - гинә. Сөчн болг, өрән өмнчн болг, соңсҗатн,

28

- болна, - үкр хәнәхлә*, тиигәд көндрх кергтә, гиҗ номд һарсн юмнчн гиҗ.

Тиигәд үкр дураһад, нег күн хәнәсн болдгчн. Түнгинь үкр хәнәҗәнә гиһәд һарад көндрцхәсн. Тер төләд хаалһдан тиим ик һарута болсн болдгчн гиһәдчн нег зәңг би соңсв. Энүг мини нег төрл эгч, бас зөвәр ик наста, нанд келлә: «Би кезәнә бас медәтә улс күүндҗәсиг иигҗ соңслав», - гилә.

Не, тиигәд яһдг-кегддг болвчн арвн нәәмтә наста Увш хан орн-нутган толһалад, өмн бийднь ик гидг нег сән мөртә одак бас тиигәрн одсн хойр-һурвн залустаһан өмн бийднь һарад, хаалһ та- тад нүүцхәнә. Гер-малан ачад, күүкд-шуухтаһан цар тергәрн, ма- лан хаҗуднь туулдад, үкр туһлан көтләд, тергнд эс багтсн хоша- хоолан тәмән деер ацад*, не, һарадчн йовцхана.

Ик эрт хар өрлә көндрәд йир шүрүтәһәр йовсн болдгчн. Тиигәдчн тер Увш хаана дуунд ордгнь терчн: «Ховң Иҗл хоорнд харан-баран үзгдхшлә, хамцад һарсн торһудыг хамаран оч гихв», - гиҗ дуулгдна.

Дәкәд нег бас учр бәәнә. Тер 5.01.[17]71 җ. һарад нүүҗәх цаг үвлин һал киитн цаг болҗаналм. Иҗл һатлх болад һатлҗ йовтлнь, үвләр Иҗл һолын мөсн көндрәд, хамхрад, кесгнь тер һолд унад, кесгнь үлдсн болдгчн. Тер бас нег учрта юмн гиҗәнә.

Бүкл отг-нутг хайд гиһәд [генткн] тиим ут хаалһд холд нүүҗәх, негн. Хойрдвар болхла, теңгр бас таасчахш, гиҗ бас келврт орсн болдгчн.

А, зууран кедү һару һарсн болҗана. Эндәс һарад нүүсн әмтнәс һурвн әңг кеһәд нег әңгнь тенд Зүнһарт* күрсн болдгчн, гиҗ келгднә. Тиим әвртә йовдл үзгдҗ тер мана уңг-тохм тиигәрән нүүсн хәльмгүдт.

Эндәс һарад нүүхлә, орсин хан тер цагт Екатерина II бәәсн. Тенүнд зәңг күрәд, Екатерина II заквр өгнә цергт: «Яһлав, тер хәльмгүдиг көөһәд күцәд, хәрү эргүлтн, эс болхла дәәләдчн», - гинә. Тиигәд донские казакмуд үлдәрн чавчад, түрүн йовсн әмтнднь цалм хаяд бәрҗ авч, хәрү эргүлхәр седсн болдгчн. Зуг тер нүүҗ йовх Увш хаана орн-нутг бас мел хоосн йовҗ йовх улс бишлм, бас цергтә, буута-җидтә. Дәкәд Мазн баатрин уңг-тохм бас йовх эврәннь чидлтә цергтәһән. Тиигәд тедн бас бийән өглго дәәлдәд, каалад хайчкна донской казакмудыг.

29