2. Өндр уулын белднь

Өндр уулын белднь Мөндр хурнь асхрна. Өөрдәд-өөрдәд ирхнь Күҗин үнрнь каңкнна.

Көдәднь урһсн көксиг Көндрәд угаднь мордлав. Көөрк баһ дүүнрән Бадмшад угаднь мордлав.

Шуһуднь урһсн шуураһинь Шурдад угаднь мордлав. Шуурха баһ дүүнрән Күүшәд угаднь мордлав.

2. Цаһан толһата борнь

Цаһан толһата борнь Цаһахн цаснднь цамцрна.

Цаһан санаһар йовхнь Ахнрин үүлнь бүтнәл.

Харач үзгдх һазраснь Хаҗуһар бичә һарит. Хара-бараһитн үзәд Хәәсән нерәд белднәвл.

Цүврәд өссн дүүнрм Цулвран бәрәд аашна. Цулвран бәрәд ирсинь үзәд, Цәәһән самрад тосллав.

95

2. СӨМ ХАМРТА ПРАНЦНЬ

Сөм хамрта пранцлань

Сөрглдн бәәҗ чавчлдлав.

Чавчлдн гиҗ чавчлдсн угав

Әмнәннь төлә чавчлдлав.

Тарахар ирсн пранциг Тәмән цергәр чавчлдлав.

Тәмән цергәр чавчлдхларн, Төрскән харсад чавчлдлав.

Оһтр бор мөрәрн

Омгта зөргтәһәр дәәлдләв.

Омгта зөргтәһәр дәәлдхләрн, Орсан харсад дәәлдләв.

Төгрг көк нууртнь

Тагт деер чавчлдлав.

Тагт деер чавчлдхларн, Тас кевтнь чавчлавдн.

2. ЧОН ЧИКТӘ ШАРҺНЬ

Чон чиктә шарһнь

Чолун хаалһар делснә.

Чолун зүрктә багшин зергәснь

Һариһән тәвснтн алдг болв.

Өрәд һарсн адун дунднь Өнчн шарһнь делсн хатрна.

Өнчәр өссн багшин зергәснь Һариһән тәвснтн алдг болв.

Алтар бичсн бичг мини

Аавдм күргәд өгит.

Аавм харһад сурхлань

Аашна гиһәд келит.

96

Эрәләд бичсн бичг мини Ээҗд күргәд өгит.

Ээҗм харһад сурхла, Эргәд ирх гиһит.

Дегәд өңгтәнь шулун хүврдг, Дегәд эңкр шулун хаһцдг.

Шавр уга усн угал, Шалтан уга өвчн угал.

Геринм күн генн билә Генткәр бичә соңхит.

Хотна улс ховч билә Хотндм бичә соңсхит.

2. ТӘМӘНД БОТХ АВХУЛЛҺН

Булгин усиһән кезә ширгнә болһнач, Бөрв уга ботхиһән кезә босна болһнач.

Бобн-бобн бооҗула, Бобн-бобн бооҗула.

Бурһсн модиһән кезә буйсна болһнач, Бооҗад уга үрән кезә босна болһнач.

Бобн-бобн бооҗула, Бобн-бобн бооҗула.

2. ӨНДР-ӨНДР УУЛДНЬ

Өндр-өндр уулднь

Өндин будн татна.

Өнр өсклң Торһуд нутгм Өрүн асхнднь сангдна.

Хар-хар уулднь Хар будн татна.

Хәңкр ик Торһуд нутгм Хавр намртнь сангдна.

97

2. АЦАЛАД ҺАРСН АЦАҺИНЬ

Ацалад һарсн ацаһинь хәләһич, Ардаснь хәләсн нүдинь хәләһич. Нүднәснь һарсн нульмснь хәләһич, Бөмбрәд-бөмбрәд асхрад бәәнә.

Хонад һарсн хонцинь хәләһич, Хөөнәснь хәләсн нүдинь хәләһич. Нүднәснь һарсн нульмснь хәләһич, Бөмбрәд-бөмбрәд асхрад бәәнә.

2. Луузн шарнь

Цаһан цастын уулднь Цаһахн арслңгарнь наадлат.

Цагнь болсн Луузна Шарнь Цагтахн наһцнран темцит.

Заагта юмн заагтал, Зааргин өңгнь цоохр.

Күүнә юмн күүнәл, Күрнән махн заарта.

Заһрмг эрәтә бүшмүдтә биләт, Зандн сәәхн цогцта биләт.

Залушг көөрк Луузна Шарнь Заятахн наһцнран темцвт.

98

2. ӨНЧН КҮҮКНӘ ДУН

Хаврин һурвн сарднь Хар салькнднь хатлав. Хар салькнд хатвчн Хәәмнь гидгнь угал.

Зуна һурвн сарднь

Зуухин амнднь шатлав. Зуухин амнднь шатвчн Зовлң хувацдгнь угал.

Намрин һурвн сарднь Норад даарад йовлав. Норад даарад йоввчн Наар гидгнь угал.

Үвлин һурвн сарднь Үмсн цаснла ноолдлав. Үмсн цаснла ноолдхинь Нама гидгнь угал.

2. Тоһруна биилдг айс

Тоһрун-тоһрун зогдрарн, Тоһруна күүкн көлүрәрн-көлүрәрн.

Тоһрун-тоһрун келдүрәрн, Тоһруна күүкн зогдрарн-зогдрарн.

Тоһрун-тоһрун көлүрәрн, Тоһруна күүкн зогдрарн-зогдрарн.

99

100

1.	Күн болх баһасн, Күлг болх унһнасн.
2.	Сәәнд му дурго, Саран сарулд хулхач дурго.
3.	Сәәд му ке төрүн мартхнго, Мууд сә ке тас медхнго.
4.	Медхд үг кел, Мергнд гөрәс шах.
5.	Төрсн мууг сурһҗ болхш, Төөрсн мууг дуудҗ болхш.
6.	Нааран гихлә - цааран, Цааран гихлә - нааран.
7.	Сәәг асрхла - мис, Мууг асрхла - барс.
8.	Һәргтәг буульмҗар,
9.	Ухатаг сурһмҗар.
10.	Алтн шорад даргддго.
11.	Күүнә кишг күн эс авч чаддго.
12.	Му көвүн һархла, эцкиннь нер һутадг, Сән көвүн һархла, отгтан нернь туурулдг
13.	Шар шовун зөөдг, Сән шовун иддг.
14.	Мууһас моңһл һарч.
15.	Мууһин ухан хөөнәснь.
16.	Хуучан хатхсн - урн, Хөөткән сансн - цецн.
17.	Дегәд цецн бийән барҗ, Деглә гер өркән барҗ.
18.	Үкснә чирә - үмсн, Әмдин чирә - алтн.
19.	Үксн хөөн җирһл бәәдв, Үд давхнь халун бәәдв?
20.	Үкнә гисн үкхшл, Үнгн девлт үкҗ.
21.	Үксиг дахҗ күн үкдго.
22.	Үкхән унтхин дүңгә санна.
23.	Үксн эмгнәс оңһс сурҗ.

101

24. Ээҗән үкхинь медсн болхнь, Буханг өдмгәс сольхм бәәҗ.

25. Герән авхд нег цадлав, Ээҗән үкхд нег цадлав.

26. Ооһин* өөр бәәхлә - о, Көөһин өөр бәәхлә - кө.

27. Күүнә кишго Иҗлин тер талас хәлдҗ.

28. Сохрин һазрт нүдән ань, Доһлңгин һазрт көлән өрг.

29. Буг-буг гисинь бун бәәҗ мед, Суг-суг гисинь сун бәәҗ мед.

30. Хуучнд - худл уга, Ховд - үнн уга.

31. Хов келсн күн - ховч биш, Ховыг зөөсн күн - ховч.

32. Хонтуч эс тарһлҗ, Ховч эс ханҗ.

33. Кишго күүнә геснд

Кишгтә хот орхш.

24. Нохан геснд шар тосн зокдго.

25. Өлсхлә идсн бүлкн,

Цадхла сананд орна.

24. Цецн сән худл үннд орхнь даву, Цевр сән хулха кеснд орхнь цевр.

25. Ус үзәд уга бәәҗ, Һосан бичә тәәл.

26. Келн гихлә, кеңшг, Кекрн гихлә, үмкә.

27. Келсн үг - керчсн модн.

28. Я гиҗ ясн, ке гиҗ кец.

29. Сән күүнд садн дер дораснь һардг, Му күүнд хортн тавг дораснь һардг.

30. Садн кедү холдвчн, сән өңгәс деер.

31. Моһаг кедү керчвчн, Гүлврдән дүңгә болдг.

32. Арм үкхлә, негл үг, Арнзл үкхлә, ааһ махн.

102

Әгрәд одвчн атх яснл, Асхрад одвчн ааһ цуснл. Үксн буурин толһаһас Әмд атн әәҗл.

Әәхәс әәсн цецнә темдг, Әәшгоһас әәсн муңхгин темдг. Эр үкрин өвр цокхла, Эм үкрин аран шарклна. Эвтә туһл хойр эк көкҗ, Эвго туһл эврәннь эк эс көкҗ чадҗана. Залу заңһсн талан, Заңһрсн модн нәәхлсн талан. Заңһснчн әдл, цокснчн әдл.

Хур гисн үүләр, Хүв гисн заячар. Шорһлҗн сохр болвчн, үүрән олдгчн, Буйн сохр болвчн, эзән олдгчн. Кесн гем эзән темцдг, Кецин усн һуулян темцдг. Ноха һурядан үкдго, Күн өнчндән үкдго.

Мәәлә-мәәлә йовҗ мал болдг, Ууля-ууля йовҗ күн болдг. Тәмәнә ботхн негн болвчн, экиннь көлс хувацдг, Нохан кичг олн болҗ, экиннь делң шуучдг. Малян шарх эдгдг, Келнә шарх эдгдго.

Хорман утнь көл орадг, Келнә утнь күзү орадг. Аавасн түрүлҗ һарад, Өвк эцкиннь аду хәрүлҗ. Экән дурадг күүкн уга, Эцкән дурадг көвүн цөөкн. Эк үр һарһвчн, Уха эс һарһҗл. Төрх үкх хойр әдл. Һарад уга көвүнд

103

Төмр өлгә белдҗ.

65. Авсан өгсн - үгәрхин темдг, Өгсән авсн - үкхин темдг.

66. Зу күршго наснд

Миңһн җилә зөөр зөөҗ.

65. Бааҗ чадшго юмнд

Дааҗ чадшго кишг өгч.

65. Кишгнь чиләд,

Мишгән үүрчл.

65. Туулан төң идхлә, Цогц-махмудт һардгчн.

66. Така идсн күн

Һалуһан белднә.

65. Бод авх һазрасн

Боз уушго болна.

65. Кишго күүнә өмн

Иш уга җаһамал.

65. Көләр одсн ирдгл, Келдүрәр дарсн ирдго.

66. Көләрн тәәлдг һоста болхнь яһна, Күүрәрн болдг нөкдтә болхнь яһна?

67. Баавһан үснь - ут, ухань - ахр, Залу күүнә үсн - ахр, ухань - ут.

68. Дә көөҗ йовад, Ялм көөдго.

69. Бөөсн дәәнд орулна.

70. Бөөсндән утх һарһҗ.

71. Цагнь ирхлә,

Цасн деер түүмр шачл.

65. Күн даҗрсн үүдн хоорндл, Теңгр даҗрсн деед бийдл.

66. Сагин тооснд

Санамрин әмн һарч.

65. Керә хахла, Зара тусчл.

66. Сән күн - санаһар.

67. Эдгх күүнә

104

Эмчинь эврән.

65. Тәмәтәг тошулад, Мөртәг муураҗ.

66. Ик санан йирд буру, Йисн сө хоосн хонҗл.

67. Дала тоолхла, Һол мартгдҗл.

68. Һуульһнчас һәәлһнч.

69. Худлч күн өөрән герчтә.

70. Хулхач хәрү хәәкрҗл.

71. Уульсиг сурһич, Инәснәс сурич.

72. Инәдгиг эр дахдг, Баадгиг ноха дахдг.

73. Эс оңһсн һазрас үнр һардго.

74. Һал уга һазрас утан эс һардг.

75. Келн гиҗ келхшв, Кевтн гиҗ дарулхшл.

76. Хәләхәр одсн күүкн Хәлр болчкад дольр.

77. Кишг-буйн делгрәд, Ки мөрнь киистхәл.

78. Хотын икиг гесн эс таасч, Ухана икиг теңгр эс таасч.

79. Цә шиңгн болвчн хотын дееҗ гидг, Цаасн нимгн болвчн номин көлгн гидг.

80. Асхрснас дола.

81. Балгар шивсн күүг балтаһар шив, Өврәр шивсн күүг өөкәр шив.

82. Балгар шивхлә, уульхш, Балтаһар шивхлә, уульнал.

83. Эвдрлтәнә ахас эвин адгнь.

84. Кен икән күндлич, Кен баһан өкәрлич.

85. Күн ахтал, Девл захтал.

86. Махн чилхлә, ээҗин ааһ.

105

107.	Бийнь медхшл, Медснәһәр болхшл.
108. 109.	Һарснас авхулсн. Девл һатц Һатцан үзүлнә.
110.	Зөв медшго саднас Зөрлцх дәәсн.
111.	Өнчрхин ээмнь хаһрхал, Үгәрхин орань цоорхал.
112.	Зовлң ик гиҗ орндан уульдго, Җирһл ик гиҗ орндан дуулдго.
113. 114.	Хар нүднәс күмсг һазал. Кү заясн теңгр Күмс заяҗл.
115.	Экин санан - үрнд, Үрнә санан - көдәд.
116.	Эгчнр олн болвчн ээҗләнь әдл болхшл, Ахнр олн болвчн аавлань әдл болхшл.
117. 118. 119.	Долан көвүнәс доһлң өвгн. Керә керән нүд чоңкдго. Зальгдгин герт хот угал, Залхуһин герт арһсн-түлән угал.
120.	Залхуч күн Завгтк махндан күрхш.
121.	Сәәнд - сәәвр җора, Мууд - модн дөрә.
122.	Алтынь авчкад, Авдрнь шивчкҗ.
123.	Мукөвүн үкәд, Би бүшмүдтә болв гиҗ.
124.	Аавин алгас, Ааһин алг.
125.	Идҗ ирг болдгол, Цадҗ цар болдгол.
126. 127.	Әрвлсн әмнд туста. Ээҗдән бәәхлә, сурҗл, Эркәдән бәәхлә, долаҗл.

106

128. 129. 130. 131. 132. 133. 134. 135.	Келсн үг амн толһад һурв мөргҗ. Мөргмш болад чигәнд күрч. Өшә нексн күн ташаһан авдг. Үүлән шалтаһар күүнә ээдмг уулав. Арһ угад зарһ уга. Зарһин көл мәәһг. Сохрт худг бичә тәнүл. Күүкд - уульхарн, Эмгн - үкхәрн.
136.	Өсхләрн, зовлң үзич, Өтлхләрн, җирһл үзич.
137.	Төрхлә, нег күүкд, Көгшрхлә, нег күүкд.
138.	Кү келсн күн, Бийән һурв эргүләд шинҗлхм.
139. 140. 141.	Нарта хур бий норһҗ... Номһн нохаг ноолхд сән. ХУР ҮҮләр, Йор деерәс.
142. 143. 144. 145. 146.	Хоома күн хойр көдлмштә. Алдгин һарнь алдг-цалдг. Му махнд өвсн-тоосн. Өңгәр махна шөлинь амтн уга. Керә һалу дахад, Уснд унҗ үкҗ.
147. 148.	Үкснчн әдл, унтснчн әдл. Өньдин идх өдмгән Өдр зуур идҗл.
149.	Уухдан ус кеҗл, Унхдан чолу тохҗл.
150.	Чонас бишңкинь унҗл, Чолунас бишңкинь идҗл.
151.	Санан хурдмб? Салькн хурдмб?
152.	Даяна зарһ Даң бийдән хулдҗ авч.
153.	Йовсн һазртнь өвсн урһшгол.

107

154.	Күкн-күкн гихлә, Күзүн деернь һарчла.
155.	Мууняд гер авсн йир сән болҗ, Молтганд келсн йир му болҗла.
156.	Теңгрин өгснәс Өгәд угань ик.
157.	Бәәнә гиҗ байрлхм биш, Уга гиҗ һуньрхм биш.
158.	Сән күүнд зуһудхм биш, Му күүг даҗрхм биш.
159.	Бараһарн кү әәлһәд, Баасарн ноха цадхад.
160. 161. 162.	Байрлсн керә бәәгәч. Зу күрәд зуухд бүдр. Хонц хонцдан дурго, Хойраднь эзн дурго.
163. 164.	Дурн угад нүдн уга. Хойр нүдн юмнд хандго, Үкхлә нег атх шаврт хандг.
165. 166.	Өңгрсн кү тавлдго. Өгсн күүкн өгәр талан, Үксн күн үкәр талан.
167. 168.	Тәвсн хүв тәвн хойр цаасн. Күүнә юмн күүнәлә, күрнән махн заарта, Заагта юмн заагтала, зааргин өндгнь цоохр.
169. 170.	Күүнә кишг күн авч чаддм биш. Чавас-чавас чама һарһсн чаңклдг, Нама һарһсн наңклдг.
171.	Нәәрин ахрнь сән, Насна утнь сән.
172.	Хотын сәәнинь күүнд өгич, Хувцна сәәнинь эврән үмсич.
173.	Күкн-күкн гиҗәһәд Күзүһинь керчҗ.
174.	Үкх гисн үксн юмн уга, Үнгн девлт үкҗ.
175.	Цөкрлго йовхла,

108

	Мухрлт уга кишг.
176. 177.	Зөөр - зөөр бишлә, сурһуль - зөөр. Эркин нүдн улан, Эмнгин амн улан.
178.	Орнд кевтсн өвгнәс Орчлң төгәлсн көвүн.
179. 180. 181.	Ухата күн уул һатлҗ. Келмрч Ке Җилһн. Амта күүкиг Баранд хуравчн болхш.
182. 183. 184. 185.	Нүүлтә күүнә нүдәр. Күн килнцәс әәх кергтә. Зовлң җирһл хойр урлдад йовдг. Зеткр гисн юмн Зеерд һалзн мөртә Зүтклдәд йовдмн.
186. 187.	Шалтан шалвр дотр. Му шалвртаһас Сән шалдң гидг.
188.	Эрг нурдго, нурхларн эңдән, Эр эндүрдго, эндүрхләрн толһаһарн гидг.
189.	Эркн эр гергән магтдг, Дундын эр бийән магтдг.
190. 191. 192.	Бив гисн һәргтән темдг. Җил ахв, җилв ахв? Ахин дү болхар Һахан туһл болхнь яһна?
193.	Эзн цоксн нохаг Күнчн цокдмн.
194.	Гертән күндтә күн Һазачн күндтә болдг.
195.	Ур бий зоваҗл, Уул мөр зоваҗл.
196.	Ур кү зоваҗ, Уул мөр зоваҗ.
197. 198.	Ур гисн ууһн үрнәс дота гидг. Зовлң үзхлә, чееҗ дүүрдг,

109

Зовлһ идхлә, гесн күрдәдг.

199. Цееҗ* ю эс хадһлдв, Цецгә ю эс үздв?

200. Күн хүвәсн цөкрдго.

201. Дөрән сур дөрвн болхла, көлд амр болдг, Ах дү дөрвн болхла, җирһхд амр болдг.

202. Садта күн - салата модн.

203. Хол һазриг өөрдхдг - мөрнь эрднь, Хойр күүг иньг кедг - күүкн эрднь.

204. Өшәтнә тав хаңһаһад, Иньгин седкл бертәһәд.

205. Бедр гестә, цадр толһата.

206. Хойр толһата моһа нег нүкндән багтдго.

207. Сән залу келдг, келсндән күрдг, Му залу келдг, келсндән күрдго.

208. Һолсн күүкн һол бооҗ.

209. Өгсән авдг, тәрсән хаддг.

210. Ач кесн күүнд тусан күрг.

211. Ор гихлә, орич, Һар гихлә, һарич.

212. Худгт унсн хунд

Меклә аҗрһ болҗл.

199. Мууһин дәәр мааҗад, Сәәһин сәәр мааҗҗ.

200. Зуһу җилһн зовлңд нөкд болхшл.

201. Холас мөөрмтхәл,өөрәс мөргмтхәл.

202. Хадмудт бәәсн күргн тарһн, Ханцнд бәәсн бөөсн тарһн.

203. Хан гихлә эс хәләҗ, Хадмуд гихлә хәләҗ.

204. Күргнд элгн угал, Гүзәнд цусн угал.

205. Седкл уга юмнд семҗн угал, Ухан уга юмнд уҗрха угал.

206. Өөкәр оравчн, ноха идшгол, Өлңгәр оравчн, үкр идшгол.

207. Ноха шиңшго,

110

	Нойн керглшго.
222.	Танад инәй, Манад уулий.
223. 224.	Чамд - инәдн, нанд - хәнәдн. Уһаҗ һаршгол, Утлҗ чилшгол.
225.	Урдын тәвсн хүвәс Ууляд юуһан авхв?
226.	Мах идх - арана, Кү алх - санана.
227. 228.	Үкхәс бишңкинь шулуһар ке. Уудг уланан ууһич, Унтдг нөөрән татич.
229.	Ууцнь шорад, Цееҗнь ширәд.
230. 231. 232.	Ноха угад һаха хуцҗл. Ноха сүүлән зарҗ. Үнндм худл бәәхнь, Үксн керә нүдим чоңкг.
233.	Һарсарн һазр кеһәд, Һазрин угаһар сад кеһәд.
234.	Дегәд өңгтәнь шулун хүврдг, Дегәд эңкрнь шулун хаһцдг.
235.	Ардас аав аашнал, Өмнәс ээҗ аашнал.
236.	Сур кевтә суняһад, Суха кевтә мәльдиһәд.
237. 238.	Үзснәс үзәд уга ик. Цаг негәр йовдго, Цәкрмҗ көкәр йовдго.
239. 240.	Мөңгтә күн мөсн деер җирһдг. Эццн мөрнд гүүдл бәәдв, Өнчн күүнд буульмҗ бәәдв?
241.	Эццн мөрнә аарцг у, Үгәтә күүнә амнь у.
242.	Хун догшн болҗ өндгән хамхлдго, Хул догшн болҗ унһан ишклҗ алдго.

111

243. Аҗрһин бийднь гүн талтң, Залуһин бийднь баавһа талтң.

244. Харалын экн - цусн,

Йөрәлин экн - тосн.

243. Мах ишксн күн һаран доладг.

244. Согту күнчн әдл,

Һалзу нохачн әдл.

243. Чидлтәднь ярзаһад,

Чидл угаднь күркләд.

243. Чидл уга чимкәч.

244. Уух уга бәәҗ кандшг,

Унх уга бәәҗ җорашң.

243. Үзәд угаһан үзәд,

Үзсн хойран һартан бәрҗ.

243. Һарх күүһәр һал бичә түлүл.

244. Цааһан цар бәрҗ,

Нааһан нар бәрҗ.

243. Би гиҗ йовлав,

Бер болх юм кен үзҗ.

243. Ас, ас гихән меднә,

Авр-авр гисн батхнинь хөрдг күн уга.

243. Күрч чадад шар.

244. Өрн бичкн болвчн үкрт күрдгл, Өвчн бичкн болвчн әмнд күрдгл.

245. Әмд күүнд арһ өгч...

246. Цаг селгәтәлә,

Бөөсг холватала.

243. Цаһан санаһар йовхла, юнчн үүл бүтдг.

244. Нойнла наадсн толһа уга,

Нохала наадсн хорма уга.

243. Күн мууһан медхш,

Үткн ууһан медхш.

243. Наадн үг төрт харш.

244. Әмтәхн - әмтәхн бишл,

Әмн - әмтәхн.

243. Мәкр һар аю талан.

244. Үзәд уга цагтан үкр-мөрн хойрл,

112

	Үзлцәд таньлдсна хөөн үзм-шикр хойрл.
266.	Хол гиҗ бичә сан, хойр мөрн күргх, Хоома гиҗ бичә сан, хойр зүркн харһх.
267.	Арһан барад, Армадга күүк авч.
268.	Меднәв гисн хойр үг, Медхшв гисн нег үг.
269.	Үгәс үг һардг, Моднас зорһсн һардг.
270.	Үгин илнь сән, Илгнә батнь сән.
271.	Олн үгин цөн сән, Цөн үгин тоомсртань сән.
272.	Үгиг келхм биш, Келсн хөөн уңгднь күргәд келхм, Балгар шаахм биш, Шаасн хөөн иштнь күргәд шаахм.
273.	Арһта болхла, дөңгән күрг, Арһ уга болхла, селвгән өг.
274.	Сән бәәхм, зуг Гер-гертән орлцхм биш.*
275. 276.	Бичкн чолуһар ик чолу цокҗ. Эс уульсн күүкдт Экнь босҗ көкән өгхш.
277. 278.	Эврән унсн күүкд уульдмн биш. Нохала худ болсн күн Баасарн хүрм ачҗ оддмн.
279. 280. 281. 282. 283. 284.	Хүрм гихлә, хумха толһа көлврҗ. Күүнә келнд уулын чолун хамхрҗ. Киртә күн кишгтә. Альмн ишәсн холд ундго. Сурсн юмн сурар боовчн болдго. Хурин хөөтк халун күчр, Худлын хөөтк ичр күчр.
285.	Ичр һутран геесн, Чирәдән ишкә наасн.
286.	Нам бәәсн күүг

113

Намхан даадң көндәҗ.

287. Ирн гиҗ ирсн угав, Ичрин төләд ирв.

288. Күүг күн үрәдг,

Күрниг үлә үрәдг.

287. Эврән яахв гиҗәхнь, Эн нег күүкн бийм тараҗана.

288. Ору һарунь тең.

289. Ки һазрт киилгән эләһәд, Киитн уснд савңган эләһәд.

290. Далдан бөөсн угал, Давсгтан шеесн угал.

291. Сурсн йир му, Сурсиг эс өгсн түүнәс даву му.

292. Үсн уга хөн холвад орҗ.

293. Эрүл бийән гемтә кеһәд, Эврәннь мөңг күүнд өгч.

294. Бийән бий гисн, белдк утхарн селм кесн.

295. Чон өлсхләрн,

Хөн һатлсн ус долаҗ гиһәд.

287. Цадхлң күн өлниг медхш.

288. Бийдән уга зовлң

Күн меддм биш.

287. Зовлң үзәд, зовлһ идәд йовлав.

288. Арвн җил болсн аралҗна мөр мөрдәд, Хөрн җил болсн хорхан мөр мөрдәд.

289. Хөрн үстә күүкм

Хойр үстә болвчла, гиҗ эк мордсн күүкндән келдг.

287. Көлинь дөрәд күргич, Һаринь һанзһд күргич.

288. Орсн боран гиидг, Ирсн гиич морддг.

289. Хәлән-хәлән бәәһич хамг үүлнь энлә, Үзн-үзн бәәһич үрглҗн үүлнь энлә.

290. Үр үкхәр эк үкхнь яһна.

291. Өндр һазрт герән бәртн, Өвстә һазрт зелән таттн.

114

308.	Өлңгәсн боссн Өлн цаһан туула мет.
309. 310. 311. 312.	Хорта моһа мет. Адһсн күүкн аавиннь баран деер. Төркндән ирсн күүкн баран деерән һарч. Эргәд төгәләд йовхла, күүкн элгн сәәхнлә, Эргүләд мөлҗәд бәәхлә, күзүнә махн әмтәхн.
313.	Эвинь олад мөлҗхлә, күзүнә махн әмтәхн, Эргәд төгәләд гиичлхлә, күүкн элгн сәәхн.
314.	Уланиг үзәд урвад, Көкиг үзәд көрвәд.
315. 316.	Торһар хучсн баасн. Тоң-тоң гихлә, толһа минь өвднә, Тоолад томҗад суухла, толһам үсн салвинә.
317. 318.	Махлата мал. Күүнәс күн һардг, Үкрәс туһл һардг.
319. 320.	Бирд бийәрн эвдрҗ. Хордхла, амта болдг, Өлсхлә, хулхач болдг.
321.	Бийннь өвр үзхш, Күүнә өвс үзнәл.
322. 323. 324. 325. 326. 327. 328. 329. 330.	Ям идсн күүнә толһад өвсн. Зүүднд оршго зөң өврт орҗ. Келн гиҗ келнә арсн унва. Келхд негл үг. Маңһдур идх өөкәс эндр идх оошк. Эс идвчн өөкн сәәхн. Һарһснас авхулсн. Эс һарһсн юмн девл һатцан үзүлнә. Үг медшго күүнд үг келхәр, Үкрин өвр деер тәрә цац.
331.	Көгшрхдән дурта, Көгшндән дурго.
332.	Эк-эцкәс һарсн юмс биш бәәҗ, Эргин кецәс һарсн бәәҗ.
333.	Туһлын туруһар ус ууһад,

115

Туурһан* хаһрхаһар нар үзәд.

334. Чөлән уга орчлңгин әлдәһәрнь йовҗ җирһхв?

335. Орчлң ора болчкад җора.

336. Күн биш күн,

Күрнән* кичгәс дор.

334. Әркән ууһад оркхларн, әвртә залу болнач, Әркчн һарад ирхләрн, алдрсн деесн болнач.

335. Көөсәр бөөлҗәд, көндәһәр дәвәд.

336. Батхнар бара ядҗ.

337. Гесндән гер шүдтә...*

338. Тоха келтрвчн ханцнд, Толһа келтрвчн махлад.

339. Махла толһа алдрҗ.

340. Һанцхн модн һалд өр болдмн биш.

341. Гер шүдндән геглзүләд,

Адг шүдндән айслулад.

334. Зөв махлад толһа ханҗ,

Зөвтә үгд зүркн ханҗ.

334. Болхин орн өвр-шөвг, Буурхин орн булһн цемнг.

335. Түрд гитл түргн зууҗ.

336. Үкс гиһәд үкрә баас шүүрч.

337. Чаңһур йовхла дәргдг, Арһул йовхла бүргдг.

338. Хөөчин күүкн хөн орхла.

339. Ахиндән унтдг биләв

Әхәм уйдг билә.

334. Аһ үзәд эмән гееҗ.

335. Цеерән тәвсн, цергәсн буусн.

336. Үс авх эрлг болсн.

337. Үс алдсн эмгн тарг алдҗ.

338. Му болвчн залу,

Муха* болвчн сүк.

334. Көвүн һарсн хөөн, Сар урһсн хөөн.

335. Төөрч йовад төркән олҗ.

336. Күн дургодан күзү өгч,

116

Теңгр дургодан күүк өгч.

334. Өнчнә кишгинь өвртнь.

335. Кишгән өгәд, мишгән үүрч.

336. Седң күн серүнлә.

337. Хүвтә күүнд хөртә күүкн.

338. Батын ээҗ эс уульҗл.

339. Дәркд зальврсн күн Далан урсхлас һардг.

340. Хаххд мах булаҗ.

341. Үксн эмгнәс оңһц сурҗ.

342. Өвчн ирхлә - сүзгч.

343. Шархд ба тусчл, Саднд нүдн тусчл.

344. Саамдан уурхан саң хоосрдмн.

345. Гелң-манҗ садта күүнд Юунднь түрүмшг бәәдв?

346. Шалтгт билтг.

347. Эгчнр олулн болвчн, Ээҗләнь әдл болдв? Ахнр олулн болвчн, Аавлань әдл болдв?

348. Гүүх нохад баах ноха харш болҗ.

349. Кишго күүнд кишгтә хот ордго.

350. Нохад шар тосн зокдм биш.

351. Акад юмби аҗглад бәәхлә, Аҗрһ мөрн кеелтә кевтә.

352. Түрүн һарсн чикнәс Хөөн һарсн өвр.

353. Үлгүрт худл уга, Үкснд әмдрлтән уга.

354. Арслңгин эрә үзхлә, Арсмчин һуй чичрҗл.

355. Ноха шархан долаҗ тарһлдго.

356. Ноха күзүнднь күрхлә, усчдг.

357. Өмн келсн үг хөөнән герч.

358. Нег тәмәнә хорһснд Миңһн тәмән хальтрҗл.

117

334. Төмриг зев иддг, Күүг му седкл иддг.

335. Шүднд орсн махнд дорхнь дор юмар үг кедг күн.

336. Эв уга болхла, шавр - шивә, Эвтә болхла, төмр - шивә.

337. Күчәр нойн болдгол, Күцләр байн болдгол.

338. Баз базан барҗ чадҗл, Батхн хазҗ чадҗл.

339. Үгәрхиг меддго деедин улан хол, Үкхиг меддго дордын улан хол.

340. Әмд йовх насндан дааҗ чадшго мөңг олшгоч, Үксн цагтчн нег деншг чигн чамд кергго.

341. Тохм тохата,

Уңг углата.

334. Тохм муутын күүк бичә авыч, Уңг муутын көвүнд бичә одыч.

335. Тохм муутын толһа цаһанл,

Уңг муутын нүдн уланл.

334. Аҗрһнь алг болхла, Унһнь - булг.

335. Ир гихлә, шаһаҗл, Ид гихлә, чимкҗл.

336. Агтын баһд һазр танич, Аавиннь залушгт кү танич.

337. Зун күүнә чирә үзхин ормд Нег күүнә неринь мед.

338. Өдмг үзәд, өлсәд,

Ус үзәд, ундасад.

334. Урлынь өрмтшгол,

Амнь хагсшгол.

334. Хаҗһр болвчн хаалһар йович, Көгшн болвчн медәтнриг соңсич.

335. Кен икән күндлич, Кен баһан өкәрлич.

336. Заячин зурсн зураг кенчн чиклҗ чадшго.

337. Аавдан бәәсн саамдан

118

405.

406.

407.

408.

409.

410.

411.

412.

413.

414.

415.

416.

417.

418.

419.

420.

421.

422.

423.

424.

425.

426.

427.

Арчмар торһ бүслләв, Аавасн салад һархларн, Алдрсн деес бүслләв. Ээҗдән бәәхләрн, эрәтә торһ бүслләв, Ээҗәсн салад һархларн, элсн деес бүслләв. Ирсн җилдән ирң-тарң гиһәд, Хөөтн җилднь хөн хурһн болад.

Үнн һәрг уснд бааҗ.

Татад авдг бааҗань бәәхнь яһна, Талмш болдг биҗәнгнь бәәхнь яһна?

Татад авдг бааҗань угала, Талмш болдг биҗәнгнь угала. Хәңкр-чиңкр татдг (цокдг) хоңхнь бәглә, Хәәкрәд түкрдг эзнь бәәхнь яһна?*

Туһлас авн туулҗн күртл ю болвчн дасх, медх кергтә. Көгшртл ухан угала, Буслтл шөлн угала.

Бура цагтан эс дассн юмиг

Бурһсн болчкад дасхд басл берк.

Цецн залуһин цееҗднь һучн тавн насн күртл Атн тәмән ааврдм дүңгә у болдмн.

Эргү күн эр эм хойрин хоорнд.

Һәргтә күн һарсн төрсн хойрин хоорнд.

Белнд эзн болсн, Белвснд залу болсн. Эвдрх бәәшң дотрасн гидг. Зевин сәәнд зеврлтән бәәдв? Зееһин сәәнд мартлцан бәәдв? Үклин эзн үкр чиктә хан болдг. Эврә оңһсн үнр уга болдмн. Алтыг кедү дарвчн мел гилвкәд бәәдг.. .* Күн һазр деер хамг юмиг кевтнь медҗ чадшго. Һәргтә толһад урһсн хойр көлд амрлтан уга. Хумха толһад цус түркҗ.

Гемтәһинь нег цокҗ, Гем угаһинь хойр цокҗ. Өртә күн өөдән һардм биш.

119

428. Туула бәрснчн уга, Кевтүлснчн уга.

429. Көр күн усна дольга хаҗ.

430. Овго күүнд орм уга.

431. Овго күүнд сүүрчн уга.

432. Энд цокад,

Тенд цокад.

Эрг цокад, Кец цокад.

428. Дер деерлсн күн седң күүнә ардас мөргдмн.

429. Ик савин йоралд үлдәл бәәдм.

430. Хамрго тәмә көтлҗ, Ханцнго девл көдрҗ.

431. Булгин усн - Бурхна аршан.

432. Усна экн - булг, Күүнә экн - наһцнр.

433. Күн муурхларн наһцнран темцдг, Шовун муурхларн үүрән темцдг.

434. Геснь өлсәд,

Гернь холдҗ.

428. Хот гихлә, ухань-билг алдрҗ.

429. Эзнә нүдн хойр, Ялчин нүдн негн.

430. Үгин батнь - кемҗәнә, Үүлин батнь - шаглар.

431. Эн хаалһар йовхла, һосм суһрнал, Тер хаалһар йовхла, чинәм алдрнал.

432. Ма гих маань угал, Мацгин һурвн саңмр угал.

433. Үкҗ-үкҗ үлдснь эн.

434. Ааврдңнад усна дольга хаҗ.

435. Толһань хоҗһр, гиҗгнь гилгр.

436. Амнь Алта һатлна, Аарцгнь мел хоосн.

437. Һацан күн

Һал-һулмтдан шееҗ.

120

450.	Һацан күн Һалдан шееҗ.
451.	Медхләг йир сән, Эс медхләг нам арһго.
452.	Медхлә - тер, Эс медхлә - эн.
453.	Үг утдад, Хөнь холдҗ.
454. 455.	Туулинь чиләд, беткин үзүр атхҗ. Хәльмгин хөөтк уха авсн болхнь, Орсас давҗ одх билә, - гиҗ маңһд күн келҗ.
456. 457. 458. 459.	Мууһин ухан хөөнәс гидг. Күүкдтә керәд бааснчн күртхш. Зурчксн зург кевтә, цокчксн кев кевтә. Өмәрән унад, маңнаннь арс илҗрәһәд, Ардаран унад, гиҗгиннь арс җулһрулад*.
460.	Өмәрән унад, маңнаннь арс илҗлрүләд, Ардаран унад, гиҗгиннь арс илҗрүләд.
461.	Му күн өөд авч, Оңһсн зах авч.
462.	Беләр бәәдг, Бекәр баадг.
463.	Байндан бәәҗ чадад, Баатрдан тесч чадад.
464. 465.	Эк-эцкин келсн үг арсна идәнлә әдл. Ол келхлә, ульг, Цөн келхлә, дульг.
466.	Хүрмин хувцн олддмн, Хурин хувцн олддмн биш.
467.	Ямаг чон эс идхлә, Зууд күрдг.
468.	Ядсн күн Яман малта.
469.	Мал чилхләрн, Яман хөөнд тохрдг, Мөңгн чилхләрн, Арслңгд хүврдг.

121

470. Идвчн амн улан

Эс идвчн амн улан.*

470. Көрсн һазрт

Һас шаадг.

470. Дурн күрсн һазрт

Долан нарн һардг.

470. Алдин нааһур, Демнин цааһар.

471. Алтн урһсн һазртан Үн уга болдг.

472. Төрлән һолсн көвүн, Төркән һолсн күүкн.

473. Әркин согту һардгл, Аавин согту һардго.

474. Теңгр цоксан цокдг.

475. Нег бүдрсн ноха

Зу дәкҗ бүдрдг.

470. Зурм алсн моһа кевтә.

471. Ноха алсн күн

Чирҗ хайдг.

470. Тавг - амр

Таңна - хагсу.

470. Өңгәр олсн мөңгн Олз болдгочн.

471. Аав-ээҗин келсн сурһмҗ Алтн-мөңгн мет.

472. Хурдн күүнә шилвднь, Хурц күүнә нүднднь.

473. Байн күүнә баһлцгтнь, Баатр күүнә маңнаднь.

474. Хармнч күүкн

Хаана хүрм хармнҗ.

470. Цог ишксн ноха кевтә.

471. Сөөһәр бәрсн туулаһан

Өдрәр алдҗл.

470. Сеҗснәс шалтад, Сүмснь зәәлҗ.

122

490.	Әәхлә, сеҗгч болдг, Өвчн ирхлә, сүзгч болдг.
491.	Ора цоорха ордг, Иргинь цоорха гиидг.
492.	Тәмән үүлн һархла, теңгрин хутхач, Тесркә урлта көвүн һархла, отгин хутхач.
493.	Әмд йовсн күн Алтн ааһар ус ууна гидг.
494.	Белн хотд эзн дала, Белвсн баавһад залу дала.
495.	Кесн йовсн хойран Келн амарн хәрүлчкдг.
496.	Дуту уга күцдго, Дунд уга дүүрң угал.
497. 498.	Бер тегш юмн бәәдм биш. Кел-аман бүлүдәд, Ке Җилһнә бәәдл һарад.
499.	Өньдин идх өдмгән Өдр зуур идчквч.
500.	Чирд гих чидлго, Чимкҗ авх махнго.
501.	Кесн килнцәс Келсн килнц гидг.
502.	Өмннь келсн үг Хөөнән цегтә гидг.
503.	Һаһа һартл-ортл, Наһц эгч нааран-цааран гидг.
504.	Эвшәхлә һардг нүлмсиг Ээҗәснь юңгад хармнхв?
505.	Эгл хар күүнд Эк-эцкәс оңдан бурхн уга гидг.

123

ТӘӘЛВРТӘ ТУУЛЬС БОЛН ҺУРВНТС

124

1. Тууҗин экн тунта-мунта, Товчлгсн таг-яг цаһан, Эзндән эңкр цаһан, Эн улст хәәҗ олддго цаһан. (Бичг-бурхн)

2. Деерәс ирәд девәҗнәд бууҗ, Ө төгрг өөкн түмдг, Өнцг уга гер бәрҗ

Зү шааҗ оршго хату. (Харадан үр)

3. Аавиг алхҗ болхшла, Ээҗиг эвкҗ болхш.

(Теңгр һазр хойр)

4. Хормаһар дүүрң шаһад Хойр чүүкл сах.

(Сар нарн хойр)

5. Хар үкр теңгр хәләҗл, Хамг әмтн энүг хәләҗл. (Хәәстә хот)

6. Алг бух алцаҗ, Көк бух көшҗ, Улан бух оольҗ. (Бу хах зогсҗаһад)

7. Баахн нур дотр Бамб цецг.

(Зул тавлх)

8. Авдр деерән һарад, Адъяһан дуудҗ.

(Тәкән аҗрһ хәәкрх)

9. Баран деерән һарад, Бааван дуудҗ.

(Мис чирәһән уһах)

125

10. Тоб-тоб гиҗ йовад, Торһн бүсән гееҗ.

(Мөрн хатрҗ йовад баах)

11. Чи тендәһәр йов, Би эндәһәр йовсв, Хаана үүдн хоорнд харһхм.

(Хәльмг герин бүслүртә гүрмр хошлң)

12. Герәр дүүрң эмгдин Хошнгнь нооста.

(Хәльмг герин уньна деесн, салдрһ)

13. Тард гиһәд тәкм авчл, Хәрҗ ирәд хамр авчл.

(Оңһх)

14. Хойр уулын хоорнд Хордан Манҗ хәәкрҗ.

(Оңһх)

15. Ик гер дотр бичкн гер, Бичкн гер дотр җульҗуха. (Һосн дотрк көл)

16. Ааһд алг махн.

(Нүдн)

17. Аадаг арвн күн мордулҗ.

(Махла өмсх)

18. Довтлҗ йовад Дову хаҗ.

(Хәнәх)

19. Хатрҗ йовад Хааһаснь авад шивҗ.

(Нусан ниих)

20. Теңгр һазр хойрин хоорнд Тала-бала хойр ноолдҗ.

(Теңгр ду һарх)

126

21. Авдрт бәәсн шаһан Алц тань медгдхш.

(Геснд бәәсн күүкд)

22. Үүдн уга герт Ү-түмн церг. (Тарвс)

23. Орчлңд һурвн цаһан бәәдг Үкрин үсн цаһан, Үкхлә, ясн цаһан, Көгшрхлә, үсн цаһан.

24. Орчлңд һурвн хар бәәдг Хөн уга хотн харңһу, Ном уга гелң харңһу, Үрн уга гергн харңһу.

127

КҮҮКДИН НААДН

128

ТӨВ КЕЛТӘ КҮН ШУЛУН ШУЛУН ОЛ ДӘКҖ ДАВТХМ

Төв келтә күн шулун шулун ол дәкҗ давтхм. Һурв, дөрв, тав дәкҗ кииһән авлго давтх кергтә.

Олсн ол оралдв, Сур ол оралдв.

БУЛТАЧ НААДН

Зара-зара чини-чини, Захан худг мини-мини.

Усна күүкн Үксм яһсм? Үксм яһсм?

БИЧКН КҮҮКДИН БУЛТАЧ НААДН

Берә-берә, бекә-бекә.

Хурһн шава, шава диди.

Шалта пая, пая диди.

Һанц модн, модн диди.

Доска ма-ма ди-ди.

Малтсн худг, худг диди.

Хорма тайг, тайг диди.

Тарһн өвсн, өвсн диди.

Өпәлә төпәлә бууҗ.

Бууль бурнтг таш туш!

КҮҮКДИН НААДН

Манахн-манахн Маңһдур нүүхвдн. Мацгин селәһәр Дәвн нүүхвдн. Көгшн үкрән Көтлн нүүхвдн. Көөтә тоһшан

129

Авн нүүхвдн.

Көндә бочкан

Авн нүүхвдн.

КҮҮКДИН НААДН

Саран* сарулар йовҗ йовад сам олҗ абув.

Саман бергндән өгв. Бергм хөөрмг хәлҗ өгв.

Хөөрмгнь нохад өгв. Ноха сүүлән өгв.

Сүүләрнь һазр цокв. Һазр өвсән өгв.

Өвсинь хөөнд өгв. Хөн хурһан өгв.

Хурһинь бергндән өгв. Чилнә.

БИЧКН КҮҮКДИН НААДН

- Богшуда, богшуда, яһнач?

- Күүнә нутгар ниснәвли.

- Күүкд көөхлә, яһнач?

- Җиргәд нисәд однавли.

- Җиврчн хамхрхла, яһнач?

- Хулсна көвәд однавли.

- Хоолдчн торхла, яһнач?

- Хумсарн мааҗад авнавли.

- Хумснчн хуһрхла, яһнач?

- Зусар нааһад оркнавли.

- Зус әлдәс авнач?

- Хулсна һолар кенәвли. (Чилнә).

НААДН. ТЕКИН БИ

Тек-тек бааста, Текин хошнг бааста.

Тек, бә-бә!

Тек-тек дәәртә, Текин хошнг дәәртә.

Тек, бә-бә!

130

Эн ик кезәнә баһчудын наадн бәәҗ. Баһчуд эн цагла әдл телик, радио, музык* соңсҗахш бас үйддг* бәәҗ. Тиигәд эн наадыг өр цәәтл нааддг бәәҗ. Цуг баһчуд нег герт цуглрад суучкад, негнь домбр цокдг бәәҗ, эн текин дууна айс, негнь өөрнь сууһад эн ду дуулдг бәәҗ. Не нег көвүн нооста девлиг көлврүләд үмсчкәд, махла бас, беелә бас тиигәд үмсчкәд, тер дуулҗасн күүкиг ирәд бә! бә! гиһәд мөргнә. Тер күүкн нааднас һарна. Ормднь дәкәд нег күүкн сууһад бас тиигәд дуулна, тек бас мөргнә. Мел тиигәд өр цәәтл тиигәд инәлдәд шуугад эн наадыг нааддг бәәҗ. Тер боссн күүкн олн әмтн дотр сууһад бас дәкнәс нааддг бәәҗ. Тиим эн наадн.

131

132