нанд нег делтрин ишкә өгич, мөрнәм нурһнд невчкн дәәр һарч оч, делтрм нимгрҗ оч», - гинә.

«Не, авич», - гинә Бадм.

Тиигхлә Дорҗ ирәд, тер ноха шеесн ирвчәс* нег делтр кех ишкә керчәд авчана. Тиигхлә герин эзн гергн ирәд, мел тер ишкәһәсн невчкн ишкә керчәд авчкна, «ай, би хәәснә бәрүл кенәв» гиһәд. Тиигхлә саак Дорҗ медчкнә, не, эн герин эзн гергн эн ишкән киш- гинь авчкв гиһәд. Тиигәд Дорҗ келнә: «Не, Бадма, нанд ода нам юнчн керг уга. Төрүн кишгчн чилшго күн бәәҗч, - гиҗ келәд, - менд бә» - гиһәд, мөрән унад гүүлгәд йовҗ одна.

Тер төләд эн тууҗин ашнь: тер күн төрүн күүнә кишг авч чадшго болҗана. Эн тууҗ мел хара тууҗ бишнь тадн медә бәәхт. Иигәд эн тууҗ чилнә. Эн мини эцкин үлдәсн зөөр болҗана.

Бәәцин туульс

12. Өөт мергн темн

Кезәнә нег хан бәәҗ. Йир сәәхн күүктә бәәҗ.

Тегәд эн зар тарана: «Мини күүкиг тәнәд* авсн күүнд күүкән мордулнав гиһәд, эс олҗ чадхла, тер көвүг цааҗла харһулхм», - болна.

Юңгад гихлә тер күүкиг олҗ авхд дегәд күчр болна. Йирн йисн мел түүнә күүкнлә әдл күүкд дотр тер хаана күүкн зуудгч болҗ зогсна. Ик гидг гер дотр хальмг икчн гидг көшгин өмн зун мел әдл күүкн зогсхм болҗана. Тер дотрас «вот эн» гиһәд, татад авх кергтә болна.

Не, тиигәд кесгчн әмтн одад, мел олҗ ядад, цааҗла харһад бәәдг болна. Не, бас нег бәәхтә байн-нойн, хаана нутгас, хаанд хад- муд хәәхәр һарад йовна. Түнгиг шишлң Өөт Мергн Темн толһалад, бийдән иткәд һарад йовцхана. Эн хара күн биш болна: йирн йисн җилә юмиг тааҗ меддг, давсн йирн йисн җиләг көөҗ меддг медлһч болҗана.

Не, бүкл кесг тергн цүврлдәд һарад йовцхана, нарн суух үзг хәләһәд. Тер хань тиигәрән нарн суух үзг тал бәәҗ. Не, кедү йовна,

52

йовад ирнә хаанад. Ирәд, ирсн учран келнә: «Иим-иим учрта болад ирвдн», - болна.

Хан келнә: «Йир сән, мини күүкиг йосндан таняд олҗ ав- хла, мел тана, эс олҗ авхла, тадн бас меднәт ямаран засг таниг күләҗәхинь», - болна.

Өөт Мергн Темн келнә: «Мел чик, би ашинь бас сәәнәр меднәв», - гинә.

«Не, хонад амрад, тавтан һарад автн. Тиигәд мадн күүндхм кезә тадн күүкән таньҗ авхитн», - гиҗ хан зәрлг болна.

Не, Өөт Мергн Темн зөвәр түүрчҗәнә. Тегәд эн санна: мел эн хотнас нег кел авх кергтә, гиҗ шииднә бийдән. Не, асхн ик ора нег захан муухн тиим герт ирнә. Орад, мендләд, герин эзн гергнлә күүнднә: «Йир би чамд нег ик даавртаһар ирв. Кемр чи нанд нег анчинь* өгхлә, би чамаг алтар бумблхв», - гинә.

Тер герт нег белвсн гергн бәәҗ, бас зөвәр тату-тартг тер цагт. Не, гергн келнә: «Би танд анчинь өгх биләв, зуг эн хаанад бичг- бурхн бәәнә, - гинә. - Шам гисиг энддго шар бичг-бурхн, - гинә. - Тиигхлә намаг цааҗла харһулх, күүкдм өнчн үлдх», - болна.

Тиигхлә Өөт Мергн Темн келнә: «Уга, уга би терүгич бас меддв, чи бидн хойр теҗгәһәр күүндхвдн», - болна.

Бер келнә: «Яһҗ?», - гинә.

Тиигхлә Өөт Мергн Темн келнә: «Би әрк нердг ик хәәсн дотр суухв. Хәәсн тас бүркәтә, чи әрк һардг бичкн хәәсн дотр: цаһан мөңгн, - гинә. - Чи ман хойриг цорһ негдүлх, - гинә. - Теҗгә гисн эн, - гинә. - Чи нанд кевтнь келҗ ас, цорһ кевтнь нанд келҗ өгх, - болна. - Тас юмнас бичә ә», - гинә.

Не, тиигәд берлә эн күүндәд, эн сөөнь бийднь берин герт ирәд, әрк нерҗәх кевтәһәр ик хәәснд Өөт Мергн суува, бичкн цаһан мөңгн хәәснд бер суува. Эн хойриг цорһ хәәсн деер суулһчква, тас нег чимк зә угаһар шалдчква.

«Не, кел», - болна Өөт Мергн.

Бер келнә: «Тер зогсчасн зун күүкнә өмн бийәр та йовхмт, - гинә, - зуг барун-зүн һартан ханцн дотран шатачксн саңгин идә бәрәд, тиигәд арһул йовҗ йовхлатн, мел тал дунднь хаана күүкн зогсчана. Түүнә хамрар саңгин идәнә утан орад, тер күүкн нәәтхх, - гинә. - Та цааран йовтн, - гинә. - Захднь күрчкәд, хәрү эргәд бас йовтн, - гинә. - Дәкәд эн күүкн тана саңгин идәнә утанд бас

53

нәәтхх, - гинә. - Тиигәд та эн күүкиг мел эн мана күүкн гиһәд та- тад авад һартн, - гинә. - Не, болва», - болад, хәәсән секәд, гергиг алтар ачлад, Өөт Мергн эврәннь ацандан ирнә.

Не, маңһдуртнь болна, хан зәрлг болна: «Гиичнр иртхә, күүкән таньҗ автха» гиһәд.

Не, ода Өөт Мергн зальврад, күҗән ханцндан уңһдаһад, һарад йовна. Мел чик ик гидг көшгин өмн зун мел әдл сәәхн күүкд, әдл хувцта, әдл чирәтә, әдл нурһта, мел әдл цогц-махмудта.

«Не, эклтн», - болна хан. Өөт М[ергн] Темн күүкдин өмнәһүр йовна. Барун бийәсн экләд, мел тал дунднь ирәд йовҗ йовна, нег күүкн нәәтхәд окна. Өөт М[ергн] Темн эс соңссн болад, давад, зах күртлнь йовад, хәрү эргәд ирнә. Бас тал дунднь тер күүкн нәәтхәд окна. Тиигхлә Өөт М[ергн] Темн эн күүкиг мел эн мана күүкн гиһәд татад авад һарна.

Хан келнә: «Мел чик, эн күүкн - мини күүкн», гиһәд байрлсн бәәдл һарһад, Өөт М[ергн] Темниг тосна, дотрнь йир ик һундл седклднь.

Не, гертән ирәд, хан ламнртан келнә: «Не, хәләтн шар бичг юн гиҗәнә», - болна. Ламнр бичг-бурхан секәд хәләнә, тенднь һарчана: «Мөңгн сүүртә, мөөрсн хоолта, нань тас юмн медгдҗәхш», - гицхәнә ламнр.

Тиигхлә хан келнә: «Өгтн нааран тер бичг-бурхан», - болна. Ламнр өгнә, тиигхлә хан уурлад, шам гисиг алддго шар бичг эс медхлә, нанд чамас кергго юмн гиһәд, шар бичг-бурхиг шуулад, үр-мә* кеһәд һарһад шивчкнә.

Не, тиигәд арһ уга, күүкән мордулад өгәд тәвнә. Алвтыннь өрәлнь таслад дахулад туулһад тәвнә.

Тер шуулсн шам гисиг алддго шар бичгинь салькнд нисч йовхлань, кеер өвс идҗ йовсн хөн идсн юмн болдгчн. Тегәд тер шар бичг хөөнә далд һарсн болдгчн. Тер төләд далын махиг цуһар хуваһад иддг йоста юмн болҗана, эс гиҗ цуһар аршалад идх, да- лын ясиг тәәлдг тәәлвртә болдгчн.

Тер төләд далын мах, кемәлһдг нурһна яс күүк авхар ирсн гии- чин әмтнд тәвҗ өгдг. Кемр тедн тәәлвринь эс медхлә, идх йосн уга, тиигәд тедн шүүгднә гисн темдг болдгчн тернь. Тиим нег учрта эн хөөнә далын махн болн яснь.

54

Не, тиигәд Өөт М[ергн] Темн күүкән алвттаһинь авад хәрҗ йовх болҗана. Нег бийднь ик байр, нег бийднь ик килнц болна: тиим күчтә шам гисиг алддго шар бичг хан уурлад шуулад хайчксн. Эн санна: эн иим ик килнциг би яһад һанцарн даахм? - гиҗ санад эн иигҗ ухална. Нанд чамас бичә бол гиһәд шуулад хайчкдг болна, нам һаза һарад салькнд нискәһәд тәвчкнә.

Не, хан күүкән мордулад йовулчкна, алвтыннь өрәлинь даху- лад бас туулһад йовулчкна. Не, Өөт Мергн Темн нег бийдән байрта йовна: хаандан күүк авад аашх, ата-марһаһан дииләд, нег бийднь санна: ямаран ик килнц би кечкв, дәрк-дәрк, тиим күчтә, шам ги- сиг алддго шар бичг-бурхиг шуулад, хан салькнд нискәчквш. О, маань, эн икл килнц гиһәд санна. Тиигәд эн ухална: Яһад эн килн- циг би һанцарн даахмби? Би эн хан күүкн хойрт бас күртәнәв гиҗ санад, эн хойрин хоорнд хов хайнав, гиҗ санна.

Тиигәд күүкн тал өөрдәд күүнднә. «Не, - күүкн сурна, - не, та, намаг тәнәд, ода эврәннь хаанд авад йовҗ йовнат. Не, мини күргн ямаран күн? - гинә, - чирә-зүснь, нурһ-турунь, заң-завшарнь», - болна.

Тиигхлә Өөт М[ергн] Темн келнә: «Не, күргнчн юн гихв, залу гидгл залу, мел чамд һолгдшго, сәнчн, сәәхнчн заңта залу, зуг нег мунь, - эн гинә, - ав гиһәд аман аңһахла, амнаснь барсин му үнр һарна, - гинә. - Нань төрүн му гих юмн уга, - болна. - Не, бәәһә бәәҗ чи дасхч, төрго, зуг түрүн авгтан невчк чамд эвго болх», - болна.

Не, үдү-түдү болад, йовлдҗ йовад, Өөт М[ергн] Темн келнә эврәннь әмтнд: «Не, би түрүләд йовад, хаанад сән зәңг күргсв», - болна. Манахс хүрм тосх белдвр кех кергтәлм болад, довтлад йовад одна.

Не, Өөт М[ергн] Темн хаанадан ирәд, байрта зәңгән келәд, хан байрта бәәнә. Не, невчк бәәҗәһәд хан сурна: «Не, тер мини күүкн йир ямаран?» - гинә.

Тиигхлә Өөт М[ергн] Темн келнә: «Йир күүкн йир сәәхн, цогцчн, юн гихв, келхд наадһа, зуг нег учрнь - туула урлта, - гинә. - Нань мел му юмн тас уга», - болна.

Не, иигә-тиигә бәәтл, хүрм ирнә. Хаанахн хүрмиг тосад, йирл байртаһар тосад авна. Күүкиг тосад, герт орулна, көшгтә орнд орулад суулһна. Күүкн аман бичкн альчурар бүтәһәд бәрчксн йов-

55

на. Не, хан санна: мел үнн бәәҗ Өөт М[ергн] Темнин келсн, амнь бүркәтә, гиһәд санчкна.

Не, эн-тер болад, өдр чиләд, сө болад, хан күүкн хойр унтх болна. Күүкн альчуран амнасн авхш. Тиигәд хан келнә: «Ай, чамаг Өөт М[ергн] Темн келлә туула урлта гиҗ, тернь үнн болад, аман бүтүләд бәәнәч эсий?» - гинә хан.

Тиигхлә күүкн келнә: «Мә, хәләтн, яһад мини урл туула урл болҗахмб?» - гинә.

Хан хәләнә, урлнь йосн бүтн, әмтнлә әдл чик, тиигхлә хан келнә: «Не, өр цәәтхә, би чамаг засгич өгхв, нанд худл келдг», - болна.

Тиигхлә күүкн келнә: «Тертн нанд келлә: «Күргнәч амнас ав гихлә, барсин амнас һарчахла әдл үмкә үнр һарна», - гиҗ, тиигәд би аман бүтүләд бәәләв», - гинә.

Тиигхлә хан улм уурлна: «Нам энчн чи ман хойрин хоорнд һал цацҗаҗ», - гиһәд келнә. Чамаг өр цәәтхәл, би чамаг яһдгчн гиһәд санна.

Не, өр цәәнә, хан босн, Өөт М[ергн] Темниг дуудна. Өөт М[ергн] Темн ирнә. Хан хәәкрнә: «Чи шуд ода уга бол мини әәмгәс», - гиҗ келн, ялчан дуудад, келнә: «Эн элмрин хойр нүдинь малтад авч ас», - гинә.

Тер ялчднь арһ уга, хойр нүдинь малтад авчкна. «Бийинь көөтн, - гинә. - Йов, әлдәрән хәләсн талан, нүднго элмр», - гиһәд көөнә.

Не, Өөт М[ергн] Темн көвүһән дахулад һарад йовна. Хурдн Цаһан гидг көвүтә бәәҗ. Не, хоюрн йова-йова йовҗ ик уул деер ирнә. Тер уулнь Борзңгтин бор гидг уул бәәҗ. Тер уулыннь ташуд невчкн нүк малтад, хоюрн бәәнә. Көвүн аң-шову аңһучлад, тиигәд бәәнә.

Не, зөвәр бәәчксн цагт хаана нутгас нег көвүн ирдг болна. Не, Өөт М[ергн] Темн сурна: «Не, чи яһҗ йовнч? Яһад намаг олад ирвч?» - болна.

Тернь келнә: «Ай, би бас хаанасла өөләд*, цүүглдәд, тиигәд йовҗ йовад, танур орҗ ирв», - гинә.

Не, тиигәд бәәҗәһәд Өөт М[ергн] Темн сурна: «Не, хаанахн ямаран бәәцхәнә?» - гинә.

56

Көвүн келнә: «Му бәәцхәнә, - болна. - Хаанад ик бәәшң бәрҗәнә, мел ода белн болҗ йовад, хәрү нурадл күрч ирнә, - бол- на. - Тиигәд кесг дәкҗ нурҗана», - гинә.

Тиигхлә Өөт М[ергн] Темн келнә: «Э-э, тиигхм, тер мел холь- врад, нурад унад бәәхм, тиим болх учрта», - гинә.

«Яһад тиигҗәхм тер?» - гиһәд көвүн сурна.

Өөт М[ергн] Темн келнә: «Чи одад келчкхм биш болховч», - гинә.

«Уга, уга, би бас өөцәд ирвшв, би танта үүнд бәәнәв, та эс на- маг көөхлә», - болна көвүн.

Өөт М[ергн] Темн келнә: «Уга, чи нанд юн ацан болхмч? Бә, бә, - болна. - Нам маднд баран болхч», - гинә.

«Не, тиигәд келит тер учринь хара бәәжәхәр соңссв», - гинә.

«Не, тиигхләг келнәв», гиһәд, Өөт М[ергн] Темн келнә: «Тер учрнь эн, - гинә, - тер бәәшң бәрх һазрт ул дорнь буру келтә залу кү мөртәһинь әмдәр булх йоста юмн, - гинә. - Тиигхлә тер бәәшң нуршго, - гинә. - Тиим учрта юмн болна. Не, кукн, соңсвч?» - бол- на Өөт М[ергн] Темн.

Көвүн ә уга. «Эй чи, Манҗ-Санҗ, әлдвчи?» - гинә.

Ә уга тас, тиигәд Өөт М[ергн] Темн медчкнә, ә уга болсн тар- ха энчн кел авхар ирсн бәәҗ, би көгшн зүгдг кевтнь келәд суунав, болад арһго сууна.

Тиигҗәтл көвүнь орҗ ирнә. «Я-а, яһлав, Хурдн Цаһан, гү шу- лун, цаачн хаана нутгас Санж-Манҗ ирәд, ө авад йовҗ одва, шу- лун гүүһәд күцәд, авч ир», - гинә.

Хурдн Цаһан һарадчн гүүнә, күцәд Манҗ-Санҗиг келнә: «Ай, чамаг аав ө авад йовҗ одва», - гинә.

Тернь нег сурин тасрха өгнә: «А, мә эн нег чимк ө авлав», - болна.

Хурдн Цаһан ирәд, аавдан өгнә: «Ай, мә эн нег чимк тасрха өөһәс көлтә намаг илгәвч», - гинә.

Тиигхлә аавнь келнә: «Я-а, яһлав, биш, кел авад йовҗ оч терч, - болна. - Күцәд, авч ир», - болна.

Хурдн Цаһан дәкәд һарад гүүһәд күцәд, келнә: «Ай, чамаг кел авад йовҗ одва гинә аав», - болна.

Тернь бүсин кел нег чимк төмр кел өгнә: «А, мә, мә, би нам медлго авчв энүгич», - гиһәд өгчкәд, гүүһәд йовҗ одна.

57

Хурдн Цаһан аавдан тер бүсин келән өгнә: «Мә, эн келич өгвә», - болна.

Аавнь улм һәньдг* татад хәәкрнә: «Бийинь авч ир, терч нанас үг авад йовҗ одва, хаанад бәәшң тосхх», - болна.

«Түрүн авгт тиигәд яһад эс келвт? Ода терчн күрч одсн болх», гиһәд дәкәд һарад гүүнә Хурдн Цаһан. Юн үкснәннь, уга, хаанад күрч оч.

Хурдн Цаһан ирәд, аавдан келнә: «Би келлүсв, терч хаанад күрч оч».

«Не, болг ода яахв, мини гем», болад, Өөт М[ергн] Темн көвүтәһән бәәнә.

Тиигәд хаанахн бәәшңгән тосхад, амрад-җирһәд бәәдг болна.

Не, тиигәд бәәҗәһәд Өөт М[ергн] Темн зар тарана: «уу- лын ора деер үкр чиктә хан залрҗ ирҗ, цуг ламнр-гелң цуһар тиигәрән иртхә» гиһәд, тер үкр чиктә хан бийнь Өөт М[ергн] Темн болҗана.

Не, тер зар тарасиг соңсад, цуг ламнр-гелңгүд көлгәр, йовһар ирцхәдг болна. Тиигәд тер ирсн ламнр-гелңгүдиг Өөт М[ергн] Темн цугтаһинь цааҗла харһулчкна, эс гиҗ тедниг алчкад бәәнә.

Не, тиигәрән одсн ламнр-гелңгүдәс дәкҗ зәңг-зә уга болна. Тегәд тааһад медәд, нег мергн хадг күн лам болсн болад, мөртә, ламин хувцта, тер Борзңгтин бор уулур өөрдәд ирнә. Үкр чиктә хан суудг болна.

Не, эн өөрдҗ йовад, тер үкр чиктә хааг хаһад толһаһинь ав- чкна. Түңгәс һарчах цусн гиҗ теңкән уга, тер цуснас Шава уул гиһәд уул тогтҗ, гинә. Ода бийнь бәәдгчн Шава уул гиһәд.

Тиигҗ Өөт М[ергн] Темн кесн килнцән чиләҗ.

Иигәд эн тууҗ чилнә. Би соңссан эк-эцкәсн бичҗәнәв, тер цагт сурһульта күн бәәсн биш, тедн бас күүнәс соңссан тодлад, маднд күргҗәх йовдлнь эн болхов.

13. ХАН ЯҺҖ КҮҮК ШИНҖЛСН

Кезәнә нег хан сөөвңгүдтәһән аңһучлҗ йовад, нег хотар орад ирнә.

Тиигәд давад һарч йовад, захан нег му герин өөр ирәд зогсхла, нег күүкн һарч ирнә. Хан келнә: «Ай, күүкн, эцкән дуудчклч», - гинә.

58

Тиигхлә күүкн келнә: «Мини эцк гертән уга», - гинә.

Хан сурна: «Альдви эцкчн?» - гинә.

Күүкн келнә: «Эцкм эврәннь мөңг күүнд өгхәр, эрүл бийән гемтә кехәр йовҗ одла», - болна.

«А-а» гиһәд хан, давҗ һарчкад, сөөвңгүдәсн сурна: «Ай, тер күүкнә келсн үг юн гисн үг болҗахмб?» - гинә.

Тиигхлә сөөвңгүднь келнә: «Тертн әрк уухар йовҗ одла гиҗәнә», - гинә.

Тиигхлә хәрү эргәд, күүкиг дуудад келнә: «Не, күүкн, би маңһдур иим цагла хәрү ирхв, чи намд эр үкрин үсәр чигә кеһәд белдчк», - гинә.

Күүкн тагчг орҗ одна гертән. Маңһдуртнь хан тер цаглаһан ирнә. Күүкн һарч ирнә. Хан герт орхар седнә, күүкн келнә: «Хан, хан, герт орҗ болшго», - болна.

Хан келнә: «Юңгад?», - гинә.

Күүкн келнә: «Мини аав цаһан төр болҗана*», - гинә.

Хан келнә: «Я-а, я-а, залу күн бас цаһан төр болдв?» - гинә.

Күүкн келнә: «А, та өцклдүр келләт нанд эр үкрин үсәр ээдмг холяд белдчк гиҗ, эр үкрәс бас үсн һардв?» - болна.

Арһ уга хан шүүгдҗ одна. Тиигәд эн хан эн күүкнд әрк зөөһәд көвүндән авч өгнә. Көвүнь невчк зөвәр туңкун күн* бәәҗ.

Не, нег дәкҗ эцк көвүн хойр адун талан йовҗ йовад, көвүндән келнә: «Не, чи көвүн, йовад, хойр толһата мөр көтләд, авад ир», - гинә.

Көвүн йовҗ одна. Адучас ирәд сурна: «Аав нанд тиигҗ келвә», - гинә. Адуч бас медхш, тиигхлә көвүн хойр мөриг буру зөв хәләлһәд, көтләд күрч ирнә.

Эцкнь керлднә: «Һә бол цааран. Энчн хойр мөрнлм хәрү адунднь күрг», болад.

Тегәд гертән ирәд, мел зовад бәәнә. Гергнь сурна: «Ай, юн болва? Иигәд зовад санчрхад бәәдмтә?» - гинә. Залу келнә учран, гергнь хах татад инәнә: «Я-а, чавас, тертн кеелтә мөр авад ир гисн юмн. Маңһдур аду орад, кеелтә мөр көтләд авад одтн», - гинә.

Не, залу байрлад, адунас кеелтә мөр көтләд, эцкдән авч ирнә. Эцкнь байрлна, мел гергнь энүнд зааҗ өгч гиһәд. Дәкәд нег бас көвүтәһән йовҗ йовад бууһад амрад сууна. Эцкнь келнә: «Не, көвүн нанд модн хәәснд мах чанад, эцкән хаңһаһич», - гинә.

59